Literarishe bleter · 1925-10-02 · 74 (2.10.1925) · p. Seite 138

74 .■וא ר י ט ע ר א ר י ש ע ב ל ע ט ע ר 138 איצט איז די װאך פון ביליגן ײדישן בוך - נוצט אויס די געלעגנהײט און פארשאפט זיך ביכער: בײם ,־ייק. דאם מיטן טױל געואגטע װאדט פארשװינדש, :־אם, ודאש מען זאגמ םיט דעד פען - נלײנט - דינציקסטנם, אריםן םאםיד. רײדן רעדט מען צדלינ א מאמענטאנעם ציועק; נײם שדײנן ינוםעלט מען דך מער דדיערנדיקע צילן. װען מען רעדם, האט םק םאד דך אײנעם אדעד עטלענע - יעדנםאל־, א :אשט־מטע צאל - מענטשן; דער ערלם, װאס קען נאנרצן קנם אױפגעשרינענע, א־ז ארמנאשטימט, ארמנאגרענעצט... מאנט דא־, א־ מ־ר זאלן נעמען אדנזער שרײנן ערנםטער, װי א־נזער רײק, ארן אז מיר זאלן ממ־לא אריך דדטן ז־ך מער נײם שד־ינן ם־ן ,־ײע ארן ־ואנעריקע או־םדרוקן. אט דעם אויםהוינן ד־ ליטעדארישע שםדאך אינער דעם נעװײנלעכן אוסגאננט׳לשװן, ארער רינטיקער, דעם אויםשײלן ד םון ׳זײן שאלעכ*;, זעט מען ז״ער קלאר, װען מק םאדנל־כט די שפעטערדיקע מיט די ערשטע אריםגאנן םון מענדעלעט װערק. װען מענדעלע האט זיך גענרםק שאםן ארער, ריכט־קעד, נאנײען דעם ליטעדאדיש; םט־ל אדיף ײדיש יױ עלטערע ײדישע ל־טעראשור דאט נעהאט אן אריםגעארנעטן נוםח, אנער ער א־ז א־ן אנהײנ םון דעד השכלה-צײט שױן געװען פארעלטערמ, *ן מענדעלע האט א־ט געסיזט א©םרישץ> - האט ער געהאט אין זינעל צד״ זאכן: ערשטנם, די טרײקײט צוט גײםט אין שטאף םון דעם ײריש, װאס לענט אין םאלקס-מויל, און צ־דיטנס, ד־ נײטיקײט צו לײמעק אי דעם גײםט, א• דעם שמא,,־ םון דער גערעדטער ש־-ראך. אבע־ אט די לײטערונג האט ער ניט געקאנט אריםפיק מיט אײן מאל, א־ן ער האט נימ אדיפגעהעדט זיך אםצינענן מיט א־ר. יעדע נײע אריטנאנע איז געיי װען א נײע ,־ײניקןנג םין דער שםראך. װאס װײטעד, איז אים אלץ קלערער געװאק, אז כאטש םק מרז האנן א־ן זינען נםדר דאם פאלקסי<ײידן, טאר מען דאך ניט שרײבן םונקט אזר• וד מען רעדט. װען מען זאל שדײנן דאון אט דאט א־ז ודכטיקע־ר סון אלע ניז אהעד גענראכטע מאטיװןן - װק מען זאל שדײנן אזד־, װי מען רעדט, װעט מק אין איץ לאנד שדײנן אנדערש, וד אין אן אנדעק, א־ן אין דעד געננט ניט אזױ, װי א־ן יענער, װארעט מק רעדט דאך ניט ארמעטום גלײך. װעט רעד ,־עז־לטאט דערםון זײן: עט װעלן אין יעדער שפראך או־םװאקםן אזויפיל ליטעראטוק, װיםל עט זײנק דא דיאלעקטן, און עט װעלן זײן א םך לאקאלע ל־טע.־אטוק, אנ- שמאט אײן ל־טע־אטרר, א נאזראנאלע־. די םארשײדענע טײלן םון פאלק .װעלן שאםן יעדעדער םאי ז־ך. עס װעט ניט זק נײ זײ קק שדתםותדיק שאפ;, ,־ױיל עט װעט ניט דין קײן שםו־אך, װאם אלע םארשט״ען און .ייאם אלע נ־צ; זי, װ זײער אלעסענט אייםדדרק- מ־טל. דאם האנן זײער גוט םארשטאנען די םארצײטיקע ײדישע םחנר־ם, ארן זײ האנן ניסלעכװײז אויםנעארנעט אזא מין ליטערארישן נוםח אױף ײדיש, אזא מין ״עכרי־טייטשי׳, ,װאט אױ נאנוצט געװארן אי- מעטופ - אי א־ן וײיטשלאנד, א־ אין םוילן, א־ אין האלאנד, א־ אין דער שװ־ץ, אי א־ן עלזאם, אי אין צםון-איטאליע. דאט ײדיש, װאם םען האט גערעדט אין וײ אלע םארשײדענע לענדער, א־ז געװען םארשײק, אנער דאם געשרינענע ײדיש, דאם ״דיש םון טײטש-חרמש, םון די מום־-טםרים, םון די תחינהס, םון די נכא- מעשױת איז געװען אומעטום גלײך. אין אײנציקע םםריס האט זיך געקענפ! אמאל פילן דער אחט־קער דיאלעקט, אבער נכלל איז געװען אײן אננענומענער ליטערארישער נוםח, אדן דאט האט מעגלעך נעמאכט, אז די װעחק, װאם זײנען געשר־נן און געדרוקט געװארן א־ן אמ- זײנע א־־נענע נעזעק. מ־ר נעםינען ז־ך אין אן אנדער אינעװ״ניקטטן מצכ א־ן אײך נאר אין אן אנדער אײטע־לעכן צושטאנ־, װען מ־ר שמועטן געמימלעך, ױק מ־ר נײזעק ז־ך אדער װען מיר האלטן א־ן ש־ײנן. ם־ר ז־ק ראן, װען װי א ,־עדע■, צי דער םטי׳ .לײך א־ל אײך ניט : :יכאלאנ־ע הערערס ם: צװ רעט ײדנדיק, הערט אי־ הערט אײנעט ־ , װען איר א לײענעד. *־ז באלאנ־ע ׳ט נא־ ד־ ״ע־טער. אינטאנאציעט, ני ארן א־רע ד טעמנער , אי דץ שט־ם א־ר זעט עס ־ אנדערער זאנט - , ,װאס רעו הערט א־ר;א־ אדן נ־ט : זיבט, רי יא׳ עם או־ט־דוק פץ גע ־ר זעט ד ן זינק: א אין א נעװים ל םון ר־װ־ן... שם־ אץ רעט נאנצן רי םאזעט די הענט, ם־ן װענוננען געמאלט זײן, עס . הײנט וױ קאן מ־ר יר״ק ילן. װק שם ־א, מיר; דעם זעלביקן ׳ן און ־קן ריטט םון זא־ רעט זעלני ינ־־ק האנן ,־ײד מ־ר זאלן שםדאך־״מאטעדיאל, װאט מיר נאנוצן שרײכנד־קי א־־נא, זאל אײנער, װאט א־ז געװ־־נמ צװ ,־ײק םאר אן עולם, פריװן םארלײענען, .װאם עד ר,אט אנגעשר־נן, ,װעט ער זען, װי שװע־ ראכ איז, - ט״ק ער ר.אט עט געשריבן לכתחילה װ• א רעדע. זעלטן װען און זעלטן װעמען נעלינגט ראט דעקלאטיק. עם איז א נ־מ׳נאטירלעכע און א טת־רהדיקע קונטט: עם װ־ל, מ־ר דאלן הערן דאם, ,װאט עט איז געזאנט געװאק נ־ט אזו• םארן או־ער, װי םא־ דע־ םאנטאז־ע אץ רעט איינ םץ לעזער... דאפ געשרינענע װארט האט, קווק, נאר אן אנ־ע־ אטעט אין אן אנדער לופט ארום זיך, װי דאם רײזץ. אץ אזו־ װי מען רארף נימ ו״יק קײן נוקילשװן, טאר מען נ־ט ש־ײנן םונקט אזוי װ־ מען רעדט. דער םאלקט׳מענטש ם־לט עט מ־ט דץ א־נעװײנ־קםטן תיש, ארן, א שטי־גער, אין דעם נוסח םון זײנע נריװ םלייםט עד ז־ך צד נאגיצן איעלכע װערטער אין אויטדדוקן, װעלכע דײנען ניטא א־ן זײן אוםגאננט-שםראך. ער קען זיך נ־ט םא־שטעלן, אז ע־ זאל נעםען און שרײכן, םשוט, אזו־ .ד־ ער רעדט. נון, נעמט עם דך כײ א־ם א נ־טל רערםון, ,װאם ער איז ניט געװײנט צום שדײבן, אדן עט רדכט זיך אים, אז דאט אױ עםעט אויםטערלישס און מען רארף ם־א־ען צע־עמאנ־עט ארן װעק ױט-טובײק, װען מען נעםט ד־ םען א־ן האנט. א־ז דעד נוטח םון רעם םאלקט׳יייװ שוין א ניםל צו ״צע.־עמאניאל״, צו נוסחד־ק. אבער זײן עצט םילן, אז מען םוז דין א מחיצה צװ־שץ רײק און שרײנן, שטאסט םון א געזונטן חוש. עט מוז דין א מחיצה. איך האב שדן גא־ א־ן אנהײנ אננעיױזן א־יף געװיטע אינטער־■ שײק, װאפ זײנען רא צװישן דעם ר־ידער און צ־הע־ער םון אײן ז״ט ארן רעם שד״כער און לעזער םון דער אנדער דיט. איך רױל דך אפשטעלן גאך אריף א פאר אונטערשײדן. נ״ם רײק קאן מען ניט זײן אװי אםגעהיט אץ אױםקליינעריש, װ• בײם שרײבן, - װען םען זאל עס אם־לו װעלן. סען קאן ניט בלײכן שטײן און טראכטן אץ זוכן דעם ריכט־קן װארט, װען םען האלט אינמ־טן רײדן. םען גענדזיכט וײ װערטער אדן ד• ־א־־טדרדקן, װעלבע קוםען אױםן צונג. אנדערש א־ז נײס שר־־נן. םען קק דך אםשטעלן און טראכנץ - און נאטדאנטן יעדן אױסדחק מען קק א־יסמעק; דעם אנגעשר־נענעכ ״ארט א־ן טארי־טן;־ם ס־ט אן אנ׳ דעק, א בעטעק. םען האט מער םעגלעכקײם נײם שדײנן צד ״של״םן אן םײלן״, ה״נט םא־רואט זאל סען די םענלעכקײש ניט אױםגוצן? מען םילט זיך נײם שײינן, >גב, םער םאראנטװארטלעך, װי