Literarishe bleter · 1925-10-02 · 74 (2.10.1925) · p. Seite 130

74 .יוא ליםער^רישע בלעטער 130 זשיםלאװםקי, א. לעיעלעסן, ברוך גלןזזםאנען, װידער ן>סן)ל י• אפאסאשו און ה. לײװיק, אלע שרײבער סון ״ניןןמענם״, ״הײנס/ ״םןןלקםגײטונג״ (װעגן די ״ליט. בלעםער׳ איז שוין ןןפגערעדם) האבן זיך געאײניקם, געשאםן דעם אײנעם, געפײנזאסען סרןןגס און מיםגעהאלםן דעם ערסןןלג, ןןפםמאל דעם סזץוםף םאר אײ• ניקע סון די אמעריקאנער חברים. און ז. םיגעל אץ זשורנאל ״סארבאנד״ הןןם דא נישם לאננ געמאכס איאראלעל, װי די ןןנגעשטאפטע אםעריקע נעםם אויף אמאל אײדישן שרײבער םון פוילן, און סארקערט, װי די אױסנעהונגערםע, םארןןרעפפע ײדי• שע פױלן נעמט אויף א ײדישן שרײבער םון אםעריקע, און אםילו אנגערופן דערבײ סכוםען, װןןס זײנען געשאםן געװןןרן בײ דער דירעקפער מיסהילף םון די היגע שרײבער. אונזערער אשרײבער קאן האבן אדריסתיהרגל אץ דער אפעריקאנער ײדישער פרעסע נאך דורך... חשדיקן, םענםאבין• :עלן און ״אונטערװעלטישן״ (אײדל געזאגס) שטאף, און אײניקע פון אונזערע ױנגע םאלענסםולע שריסםשסעלער םרןןנן אויף זיך דעם דןןזיקן םלעק און זײ נובן בײ דער דןןזיקער אוםרײנער ארבעס אסילו אן אנדער פלאכה׳בגד (פסעװדאגיס בלע״ז). סיר דא, פארקערט, נעםען אויף דעם אםעריקאנער שרײבער םיטן בעססן און אפגעקליבנססן, װןןם ער םארםןןגס און נעםען אים מיס זײן םולן און גוטן נןןםען און באםיען זיך ארויםבוזוכן םון אים דאס בעסםע אץ אפגעקליננססע. מיט אײן זאך, אמת, קאנען םיר זיך באין אוםן נישס סאר• גלײכן םיט אײך: מיס דעם הרחבת־דעת, םיט דער ארוםיקער פעםסקײס און קרעפטיקײם סון לעבן, סיט דעם געזונסן אײנגע• פונדעװעםן בןןדן, װןןם עס פעלם אונז דןן. און געװים רוםט זץ־ אפ אונזער עקאנאםישע געברןןכנקײם, אונזערע װײניק־געױכערטג פאזיביעס אויף אונזער כאראקטער, אױף אונזערע קילטור־בנינים, אויף אונזערע שאסונגם׳װערק. ןןבער בײ אונזער גאנבער ןןרעם־ קײס און שסענדיקע זןןרגן, געפיגען םיר אין זיך דןןך כוח גובר בו זײן די שװערע לאנע און םוען דןןך םיל אױף ביחידות און בביבור. איר אלײן דערםןןנט דןןך און זענט אגטביקס םץ דעם אינ• טערעס, װןןם עס הערשט בײ אונז צו ײדישער ליסעראסור, סון דער פיעסעט, װןןם עם איי אײנגעסלאנבט אץ הערבער םון םויזנסער און סויזנםער םאסן״לײענער און םארערער. און װי, םײנט איר, איז עס געװןןרןז ליגם נישט אץ דעם אינםערעם ארבעס, און קוםט ער דען נישט אוגטער דער דירעקטער השפעה םון גערעדטן און געשריבענעם װןןרט פץ הינן ײדישן שרײבער? און די יידישע ליסעראטור אױ דןןך איבט די אקטיוו• ססע און שטארקסםע פארםײ אויף אונזער ײדישער נאס, םיט אן א שיעור איבערגעגעבענע, טרײע ןןנהענגער, חסידים און םארע• רער. און װעםען הןןבן םיר עם בו םארדאנקעןז וי לעגענדע דערבײלס: אן ןןרעםאן און א רײכער קומען אויפן עולם״האפת פארן בית־דין של םעלה. םרעגס םען דעם ןןרעםאן: ״םארװןןם הןןסםו קײן תורה נישט געלערנטז״ הײבט ער ןןן זיך בו םארענםסערן: ״איך בין ןןרעם נעװען, שםענדיק פארםרןןגן געװען מיט דאנת• פרנסה״. זאגם פען אים: — ביסםו אפשר ןןרעםער סאר מיללן? גים מען א םרעג דעם רײכן: ״און סארװ$ס הןןםטו נישם עוסק געװען אין תורה?״ סארענסםערס ער זיך: ״אין בין געװען זײער רײך, תםיד םארםרןןגן געװען אין גרױסע געשעפסן״. ז$גס םען אים: — ביסםו אסשר רײכער געװען םון ר׳ אליעזר בן חרםום?— אי דער ארעמאן, אי דער רײכער זײנען װעדם שםר$ף,י אבער דעם ארעםאנס סעװת זײנען דןןך סעםםערע און םער גע• רעכטע, און םאנען—מאנען קאן םען געװים םערבײ דעם רײכן. װען ט׳וױױט ויך אײם, או םיא־ו צעריםן, צעקוםליטערם, סונאנדע,־־' גע־טי־דמ. און ם־ט אט ױעט קאלעקט־װן עקשנ־ת־־קן וױל׳ן האט ראט י־ײ־צע מ־לן אױינגעמראגן א־ן דעט ־יד־שן ל־טעראטור-א־צר פא־ ד־ לעצטע 5 ־אר ילערך א סססז (לײען טו־זנפ> ג־כער א־ן גיכלעך א־ן צ־ױ־כק וײ קאנען ם־ר אנצ־־לן גוטע עטלעכע צענדל־ק ־דישע און א־־ך א־בע־געועצטע כ־כער, ־אכ ראגן פאקט־ש באר־יכערט די ־דישע ליטעראטור אויף םאדשײיענע געגיטן. פא־ די לעצטע עטלעכע ־אד ו־ינען ג־ אונו א־־ך א־ו־טגעגעגן :עװארן פא־שײרענע ואםלונגען, אלראנאנן אין ושורנאלן נישט נא־ הירך סא־לעגער, נאו־ אײך חרך ל־טעראטן ג־םא א־ן װא־שע, לארו, וױלנע, און מאקע אײםן אײגענעט וזשגון; און האגן דאך לי- טעדאטן גוםא אויםגעגו־ט א־ן טראגן ט״לװײו נאך איצט ח לאםט םון די ״ליטע־אר־שע בלעטע־״. דאט ם־ל סון ח ארע־יקאנע־ ש״ײ׳ גער חנען אונו מקנא םא־ ח, און צו אוא מין קאלעקטיװן ארגאן, - שרײגן וײ א־נו, - קאנען ח גשדט א־םן נ־שט דער- גרײכן. און כאקע די שרײבער אפאטאשו אץ לײװ־ק גוםא: זײע־ע װערק מוזן זײ ארױםגעבן אץ ארעמען פוילן; די רײכע, אנגע• זעטיקטע אפעריקע איז עם נ־שס ביכולת בו םאן. און זײערע װערק זײנען אפגעשאבס געװארן און עס זײנען דורכגעשלאגן געוחןרן װעגן א-־ן דעם פארלזןזטן װילק גלײכגילסיקן װאלד דװקא און דער עיקר דורך היגע פױלישע שרײבער. דװקא דורך די עננהארביקע, אפנעלאגענע היגע שרײבער. און די ״קאלעקטיװ״ינעשטימטע אםעריקאגער קאלעגן הןןבן פיל געתוזקם דערפץ אץ נישם אײן מאל אונז פזןרגעװארם;. אץ װאו זײנען עם די פרוכטן םון דער קאלעקטיװער >.ינטענסױוער שעםערישער ארבעט סון די אםעריקאנער ײלישע םרוכטבארע און ארבעטס־פעלקע ײדישע שריפסשטעלער פאר די לעצטע י>רן? װאו זײנען עס זײערע אלםאנאכן. זאםלביכער און זשורנאלןז מיר װײסן םון ״צוקונפם״, װאס איז אויף קעסם בײם ״פארװערטס״. סיר װײסן װעגן ״דאפ נ״ע לעבן״ און ״טעאליט״ ע׳,־״ װעלכן האבן אויפגעגעםן א שײנע פאר טויזנס מעבענאטישע דאלאר. און די איבעריקע אפעריקאנער מאגערע העםםלעך, — לןןמיר רײדן אפן, _ זײנען גיכער פאסיליעיאון קרײזל־בלעסלעך. יןן, זײ שטײען אויף דער װאך, אבער פון אײגענע, ענגע אינסערעסן, און פאר א מענטש פון דער זײם זײנען זײ לחלוטין נישס אינטערעסאנס. און ס׳גײס רןןרט אן דער ״שמור לי ואשפור לך״ אויםן ערגסטן אופן, און א פרעפדן, א זײסיקן, סעג ער זײן םון די בעסטע שיײבער, אח מען גרײם דורס צו זײן פאר דער םינדסטער קלײניקײט. און דער ״אינזל״ יוכיח, ״וי פעדער״ יוכיח... און נאך: װאס םאר א ײדישע ליטעראסור ברענגט אונז די אםעריקאנער פאסט? אלץ ססקדיקע פאעזיע, לידלעך אץ לידער. װןןס ״פלןןדיען״ זיך און מערן זיך און װןןם שלןןגן אפ דעם חשק צו אן אםת ײדיש בוך. די פרוכטן םץ דער דאזיקער ״שעםערישער״ ארבעט האט איר איבט אין אםעריקע. אײער ײחשער לעזער םארזאגס דעריבער א בענסן, ער זאל זיך נישט דערװעגן צו קױפן און צו לײענען אײערס א ײדיש בוך. זןס די אלע לידל־ביכער זײנען ארויסגעגעבן פיט אזא פראבט און םיט איא פאפיר (און םיםן פארטרעם פונם פארםאסער, םארשסײט זיך), װאס א ״נאשיבראט״ א פוילישער קןןן זיך עס אין קײן אוםן נישט פארגינען. איז דאס, הײסס עס, זײנען די פרות םון דעו־ םרוכטבארקײט? — און איר װעם דןןך םוזן םודה זײן, אז גראד םיר, דןן פ־לן די פארבונדנקײס און די אחרית און די ערבות (װןןס איז אײגנט• לעך דער נעסיל םון קאלעקסיװקײם) פאר אקןןלעגע. זעם, וױ מיר הןןבן אויפגענוםען די לעבטע יןןרן י. ןןפאטןןשו, ד״ר ח.