Literarishe bleter · 1925-09-25 · 73 (25.9.1925) · p. Seite 123

123 ליטער&רישע בלעטער 73 .זא םר^פעסןןר שאץ האט אינסטינקסיװ אששר באגרישן די אידעע סון אזא מין קולשוריעקםפערימענט, ער האש אבער ניט ם\.רשטאנען בו קןןנשסרוירן די אײפגאבע. לויט דער אידעע הןס בצלאל*שול בעדארםש זײן ניס דאס, װאם עס איז געװארן• וי אויפגאבע איז געװען אאידעאלע, דער אנהײב-אטרויםישער: םען הןןט געװןןלט צוזאמענקלײבן ארום ,כצלאל״ דאס שענסםע און בעםטע םון ײדישע קינםטלער. די םארשײדנאיטיקײט אין דער קונסש םון אזא םןלק, וױ ײדן, ה$ט זיך געזןןלם קןןנצענסרױץ און קריםסאליזירן דורכן ״בצלאל״. און לםוף אױ געשען, אז ״בצלאל״ הןןש נים נז$ר םארטריבן םון זיך דאש בעסשע און שענםטע, ניש נאר ארויסגעװיזן זיך אוםקאמפעסענש _ ״בצלאל״ איז געװןןרן אין געװיםן זין אמוםטער פון קינסטלערישן, אזוי צו זאגן, איגנןןראנץ. ״בצלאל״ עקסיסטירס שוין נענוג לאנג, אום צו קענען בא• װײזן א בײשפיל םון א אינדיװירועל-אריגינעלער שאםונג• ״בצלאלס״ אויסגאבע הןט געדארםט זײן א עקספערימענסאל־שעפערישע און גלײכצײטיק אפראדוקטיװע. די שול הןןט געדארפש גײן פארא• לעל, האנט אין האנש םיס די װערקששאסן. עקספעריטענטן, װאס װערן דורכגעםירט אין לאבאראטאריעם, סארפײנערן און פארבע־ סערן די פראדוקציע םון װערקשטאש. די ״בצלאל־שול״ האס זיך אננעהויבן פיט אקונסש־קלאס <װי דער פראסעסאר הןןש געםלעגט זאגן: די קרוין פון זײן ״־צלאל״׳. די בצלאל פ־אװקטן הן^בן געדארפט זײן מײםטעי־• װערק, געשמאקםול^ םײםסערהאםטע קונםש־װערק. די אידעע אױ געװען אגלענצנדע. אנאציאנאלער ססיל, אײגנארטיק, כא־ ראקטעריסכיש. דןן־ שענסטע און פערזענלעכסשע האס געזאלם ארױסקופען םונפ ״בצלאל־/ די מעקא פון דער ײדישער קונסט• מען הן$ש געהאפט, אז דןןם זןןל זײן דער פונדאמענט סון דער צוקונסםיקער ײד־שער קונסש. די געשינטע פון דער בצלאל־שול איו אסשר ניט אװי אינשערעסאנט װי דעו טרוים, װאס פראפ. שאץ האש געחלפט. עס אױ אויך ניט לאננע קײן געשיכסע. אוא יונגע אינססיטוציע חי ״בצלאל״ הןןט געדארפט, דאכס זיך, האבן אויך ױנגע קרעםסן׳ םריש בלוט. עם אױ אבער ניט אזוי. דער איניציאסאר און גריג• דער האט געהאס אין זיך אגעוױסע דאזע פונם ױנגן גײםט םיט א צוםיש פון זשאװער און שימל. זײער םעגלעך, אז נןןר אן אב־ סאלום רויער אדער העכסט ראםינירטער קינסטלער איז פעיק צו שאםן און אנטװיקלען אזא אינםטיטוציע װי ״בצלאל״ פראםעסןןר שאץ באלאננט ניט צו די גאנץ רויע און אויך ניט צו די ראםינירטע. ער אױ א נים דערנאנגענער א באדנ־ לאזער. אזוי װי דאס םאלק אױ אויך דער קינסטלער, אגענויע ןפשפיגלונג פונם נאציאנאלן כאראקטער. דער אידישער קינסט־ לער איז זײער ןןםט אין םארלעגנהײם. אוםנארםאלע אופשםענדן װירקן אויף אים און זײן אנשװיקלונוס דאס לאנד און םןןלק, בעסער געזןןגט: לענדער און פעלקער, צוױשן װעלכע עס קומט אוים דעם ײדן צו לעבן, באא־ינפלוסן א־ם םארשײדנ־ ארטיק. נןר א שארף־אויסגעשפרןזכענע פערזענלעכקײט קןןן פאר• בלײבן אוםבארירס סון אויסערלעכע אײנסלוסן. אויב עס אױ םעגלעך אפולקומע אסיפילאציע, אויב ראסן־ טעםפעראמענט און אינדױוידועלע נאציאנאלע שסריכן זײנען צוגעטראכטע םראזן, קען עס זײן מעגליך, אז קונסט-אויסדרוק האט גארניט צו םאן מיטן קינסטלערס אפשטאסונג. דןןם איז אבער אפ־ןןבלעם פאר זיך אלײן• די ״בצלאל־שול״ הןןט נעזןןלט זײן אוםמיטלבאר ײדיש. פראסעסאר שאץ האט געװאלס אװעקנײן סונם אײראפעיום. אזשעסס פון א איבערגעזעטיקט־ראשינירסן. עס איז שװער צו זאגן, װער עס האש עס געשאפן: צי פרןןפ. שאץ די בצלאל, אדער די שול דעם פרןןסעסןןר• ז״נען א־ש נאענט און ט״ער. ז״, .־ואט לענן םיט ז״ע־ א־נעוױינ־קטטן ודעזן און װעק געפי׳אגט םון אן אומ־וזקן ג״טט, ז״ ז״נען נאנט ז״ן נ־טםה, ז״ ז״נען ז־ן סשפחד,. א געמ״נ־טאםט אן א דאנםע, א־ן אץ דעד ס־ט ־טט־־ט ,־אמען ,״אלא;, א־ז םאדא״נ־קט ס־ט ז״ דװץ א נעפ־ל, ,װעלבן טא־ז ־טװער א־נע־צונע־ן א־ן דע־דטע־,־; א געם־ל, װעלבעד א־ז דעד הענטטעד או־שדדוק פון לענ;, א־ן א־ז דאש ל־גט ם.־ן ד־ ג־ױטע ג״טט־קע העלדן ט־ן דעד םענט־טה״ט;- און װאס ג־ט צו דעד וארג םאק גודל ם־ן דעד טענט־טה״ט א דעל־ג־עזן ז־;. צו ז״נען דען נ־ט טאגארע, גאנדה־, ראמען ,־אלאן און אפ־ל־ גא־ק־ א־ן ז״עד לענן און דענקען די לעצטע ג״טטע־ד א־ן דענ נ־ן׳ה־טמ־ט־ה־צ״ט פון דער א״־אפעז־טעד צ־װ־ל־זאצ־ע? װך א־:ש *־,־, געם־נט װ־זט , װעל׳בע ׳־אל־אן - לי <• צוװ״טן ׳ש ־ט״״ט או־םמעװקזאש: ע י ס־ך באזונדעדט ער מא:ט װעלבן א־־ף פ־װשא;.- , ענדו״ו אי־ן ב״װע ענגל׳־יטע ם כיט דיינע גאנדהי םאװ א־ז־עע * י׳עבן דעד ־עװ , װאש האבן געװידמעמ ז מענערי צװ״ ׳ט געװאו פא,־קע־,־פעו א־ז של״זוגג, װעדכע א־ן אױ .ארעמדנג דערב ן נשיא... אינו״־ט א־נש :ר־־ק צ־; מאל מ־ן לעצט װענװ א־ך צוש צוריקזעג אױםן <כ ראכ פגענומען געװזג־ן. ו־ פר־נױלעך אױ;־ך ב־ן אז װאו א הויז, ז־ך, ,־ױ ם/װאלמ או־פגע־טטעלט געקיק ײדך אן א־נעדלעבן גענאט א־ן דעד דאז־קעד װא־נדעדנאדעד לאנד־טאםט. אן אװנט, ,װ־ א־ך האב א־ס נאך ק״נסאל נ־ט געזען, ,פא״ט לאננזאם צ־ א־־ף לאנד א־ן דאשע,־: פון דעד װ״טנב ־טטא־ ־טאדםע־ אדױש ד־ נעדג ם־ן ,װ־לנעװ, און א־־ף דעד אזערע נ־דעדט א־אפ א װענעצ־־אנ־־טע נאבט, ־טש־־ן נאדג א־ז געק־װ־נט •* ־ <׳ ב) איעי־ע ׳־ ־ו■ ־״<״ י < פלאקעדט א.־־ף װאס האט נ־ט א־.־ב מ־ט טונקעלן פר־ק א נלענדנד־קעד ־טנוד פ׳־ן פע־דל, א־ן ד־ בװאל־עש צ־נדן ז־ך אן מ־ט אפאיץ ל־בט. ד־ פענטטע־ד פון דעש רל״נע־ש הו־ז זו־גן א־ן ז־ך א״ן ד־ דאז־קע ט־אג־־טילאקנד־קע ־ט־־נדךט ב.ץ דעד אדומ־קער נאט־ד. און א גוד־שע םר־־ד נעטה מ־ך א־־ש, ,װאש נ־ט געק־קט אויף דעד גדו־זאטק־ם םון לענן און דעש א־מנרהמנותדיקן ־טפ־ל פון ־ט־קזאל, א־ז דאך פא־אן א הא־מאנ־ע צ־װ־טץ דעד געטלעבעד נאטוד א־ן גלו־נ־קער נ־טמה, צװ־־טן אדט א־ן מענט־טלעבן װעזן. םון סי־זונגויזיש אויף די װעגן פון ײדישער קובסט װעגן דער ״בצלאל־שול״ י. ליכטנשטײן װעגן דער ״בצלאל־שול״ הןןט מען שוין בײ אונז א סך גערעדט און געשריבן. םון אײן זײס האס מען שטארק געלויבט, םון דער אנדערער זײם־-צונישט געםאכס. אײניקע, די פראק־ םישע, האבן זיך באצויגן םקעפטיש; אנדערע, די סתיסער און די אידעאליזירנדיקע,—הןבן דך געװארעםס אין די שסראלן םון דער נײ־זיײםגײענדיקעי ײן• רײדנדיק װעגן בצלאל־שול, דארף מען ניש םארגעסן דעם פראפעסאר בארים שאץ• א גרינדער און א פירער םון א אינססיטוציע אױ ניט נאר םאראנטװארטלעך סארן ערםאלג אדער דורכםאל — ער איז די סיבר״ אויב נים תםיד_אױ אין נעװיסע סאלן• פראםעםאר שאץ איז נים נאר דער גרינדער און םירער סין דער בצלאל-שול, ער איז אויך דער שולדיקער אינם דירכ• םאל םון ״בצלאל״ אלם א קונסס־אינסםיםוציע. סאר אזא אידעע װי די בצלאלישול דארף םען ניס נןןר א טרויםערישן אידעאליסס׳ נאר אויך א קןןםפעטענסן קןןנססרוקסאר•