Literarishe bleter · 1925-09-25 · 73 (25.9.1925) · p. Seite 120

73 .זא ליטערארישע בלעטער 120 בעט דא.אין לאנד. עס איז אםת, אז װערק ש#פן אינדיװירו־ אלישעסןל אבער ליטעראטור (די דעפיניביע פון דעם װןןרס זאגט עם דאך אלײן) װערם געשאפן פון א כלל, װאס עס םאר• אײניקש אים א געם-ינזאסער וױלן. און װאו אױ דא בײ אײך דער דאזיקער כללז אררבא, זאגט װאװ אױ ראט אפשר דער ליטעראטן־פאראײןז אט זױין אזעלכע ײדן װי םאםטבום, פער־ לע, קאגאנאווסקי, גילבערט, זשיסניצקי און אזוי װײסער און אזוי װײטער. װײניקער סאלענס, פער םאלענם. נישט דאם איז איצט די פראגע. פארײאס סאראיױיקן זײ זיך נישט און גיבן נישט ארויס א זאמלבוך, א זשורנאל ז האס איר געהאם געלס פון אפעריקע, האט איר ארויסגעגעבן ״אלםאנאכן״. נישטא קײן געלט םון אמעריקע — גיט פען נישש ארויס. מיר דאכט זיך, אז די אלע ײדן האבן דאס דאזיקע געלט פון אםעריקע באטראכס אויך פאר אן אומגליק... עס האש דןןך זײ געצװאוגנען עפעס צו סאן. נישט צו זיצן לײדיק... אט זיצן א זעלכע יוננע םא־ לענטירטע דיכטער, וױ ששעיען, צײסלין, קירפאן, קאדיע מאלאדאװ־ םקי. אויף מעסען װארטן זײז םון װעםען דארף פאר זײ קו־ מען די ישועהז פארװאס האבן זײ אפילו נישם געשראכט װענן אלײן עפעם אויפסאןז װארסן זײ אויף כבורז וױ אנדערש זײנען פיר דאך געװעזן אין אונזער צײט אין אםערי קע. און אויך איצט. אויך איצט גיבן םיר ארויס מיט אײנענע פיטלען אונזערע זאםלביכער. פארפאלן, נישסא קײן פארלעגער פװ מען זײן אלײן דער פארלעגער, אויכ סען וױל עפעס אויפטאן• און די גאנצע ױגנט דא, די סאמע ײנגסשע... לאז זײן ,׳שפראצונגען״, אבי עפעס. איך רײד דא שוין גארנישט װעגן איכות, נאר בלוױ װעגן כפות• און איצס דארף אײך קלאר זײן, פארװאס איך מײן, אז דער שװערפונקס סון ליטערארישן שאפן אױ אין נױ־יארק און ניס בײ אײך. און איר װאלט דאך געקאנס שאפן װאונדער. בײ אונז, אין אפעריקע״ םוי פען זיך שטארק אנשטרענגען אויף צו קריגן אביסל געלם םאר פאר אליטערארישער אויסגאבע. איר קענט דאך דזןם נייםיקע געלט האבן פון אײן אװנס, װאס איר װאלט אים ארגאנױירם אין װארשע. _ פארגעסש אבער ניש דעם שװערן עקאנאמישן קרױיפ, װעלכן מיר האבן איבערגעלעבס און לעבן כסדר איבער דא אין לאנד. פארגעסש ניט, אז די מלחםות האבן נעםאכס אומעגלעך זאםלען דא אין לאנד װעלכע נים אױ םופען געלט איך װיל אײך ששעלן נאך א פראגע, אויף װעלכער איר װעס ניט װעלן ענספערן: װײסג־ בערג אכאקעס אויף אײך. א גאםספרײנדלעך לאנד... — װאלט איר געהאט אליסערארישן םאראנסװארםלעכן קאלעקטױו דא אין לאנד, װאלט קודם־כל די גאנצע װײסנבערגי־ אדע ניט געװעזן סעגלעך. םען װאלט ניט צוגעלאזט, אז אויף דעם לעזער זאלן זיך אויםניסן אזעלכע פאםעשאפן אן א פארװאס און אן א פארװען. םוף־כל־סוף מוז דאך אפילו דער בעסטער לעזער װערן םסושטש. ער פוז זיך דןך סארט אטראכט סןן: װאס סוס זיך דארט אין דעם דאזיקן סדוס, אין װארשעז פאר־ װאס דערלאזט םען עסז װאם איז דען װײסנבערגז עם איז א םענסש, װאס האט אפאל מיט ױןרן צוריק געשריבן ליטערארישע װעקסלען און צאלט זײ ניט. פרץ הןזש מורא באקוםען, אזידי לימעראשור, װאס ער םירט זי״ אױ צופיל פארגײססיקט שוין. האם ער מיט םרײד אויפגענופען יעדן בײ־עדדיקן טאלענס. צװישן די אויפגענומענע אױ געװען װײסנבערג. זײן טאלענט איז געװען א דורכשניטלעכער• געװעזן און געבליבן ביז אויפן הײנשיקן טאנ. אזוי װי אבעי עס באװעגס זיך ניס קײן זאך ביי אײך אין װארשע, איז װײסענבערג םיט די לײפענע פים נאך אלץ דער ״ריז״. ער אױ פעלה־גרה. איך שענק אײך אװעק נא.ץ ריקע, כא־גן װעט דאש אפשר זײן װידער פוילן, אדער גאר אר־ נענטינע אדער נעקסיקע. װער װײסשז אזוי איז שוין די גע• שיכטע פון אונוער פאלק, אזוי איז געװעזן און אזוי װעט עס בלײבן. דער צענסער, װאס איז הײנט געװעזן נרויס און מעכ• טיק, איז מארנן שוין אויסגעװעפס און סויט. קארדאװא, װארפס, אםסטערדאם, — נעמען אין דער געשיכסע. עס איז גישסא געאנראפישער צענסער, עס איז דא א אידעלשער צענטעי. און דער אידעלשער צענטער פון אונזער ײדישער לישעראטור אױ אפשר טאקע איר באונלאייקײט. דארס װאו מאסע, דארט איז לענן■ דארט װאו לעבן, דארט ליטעראשור. אבער סאשע איז א באױעגסע, לעבעדיקע זאך. הײנט דא, םארגן דארט. _ לעזערםאסע, רןײנס איר דאך ז — נײן, איך רײד דא איצט װעגן לעבן, װאס שאפט די ליטעראסור און נישט װעגן לעוער, װאס קאנסוםירט זי. און דאס זײנען צװײ בא־ונדערע זאכן. זײ זײנען בײדע אפהעגגיק פון גאנץ באװנדערע סיבות און האבן באזונדערע װירקונגען. אש האבן מיר אין אטעריקע א אינטענסיװע רירעװדיקע, לעבל• דיקע פאסע, װאש אינספירירמ דעם שרײבער צו באױננען און צו פאראײביקן זי און זײנע װערק. די מאסע איגספירירט דעם שרײבער, אבער די זעלבע מאסע װערט פון איר שרײבער ניט אינספירירס. אין אשעריקע איז דא פיל שאפערישער כוח. עס איז דא דארט לעבן. עס זײנען דא גרופירונגען, עס זײנען דא לעבעדיקע םחלוקתן צװישן ריכטונג און ריכסונג. עס איז דא א ליטערארישע באױעגונג. אבער, צום באדויערן, איז די באװעגונג א הײמישע בלויז. די גאס אינסע• רעכירט זיך פיש איר נישס. און אפשר איז דאס סאקע די סובה פון אונזער שטארקער צוזאפענהאלסן זיך אין נױ־יארק, װײל די געפאר איז גרעסער. און איבעריקנס, די פאסן אין נױ־יארק זײ־ נען נאך ױנג. שוין מארגן קען זײער אינטערעס פאר ליטערא־ טור זײן גרויס. בײ אונז שרײבט מען אינסענסיװער און בײ אײך לעזט מען לע״ע אינטענםיװער- מיר איז אויסגעקומען לעצסנס צו זען אזא אינטערעם בײ אײך פאר ליטעראשור, װי אין אמעריקע האס זיך דאס פיר אפילו ניט געחלופט. נישטא װאס צו רײדן, םיר האבן דא אין פוילן אוא לעזער־םאסע, װאס נישט אײן פאלק קען זי אונז םקנא זײן. אז א ײדישער ליטע• ראש האש 200 מענטשן אויף א פארלעזונג, הײםט דאס א דורכ־ פאל, און אש האב איך געזגן דעם װעלם־באריםטן לומאסלאװסקי אויף א פארלעזונג װעגן ״השארת הנפש״, װאס איז זײער אין דער ראדע איצש— זײנען געװען קוים 30 םענששן אין סאםע הארץ פון פוילן... מיר דאכט זיך, אז אזא ערשײנונג קוםט דאם עישטע םאל פאר זדן דער נעשיכסע פון ײדישן װארס, אז דער שװערפונקם פון שאפן זאל נישט זײן דארפ, װאו עם איז דא דער שװערפונקס פון אינסערעס פאר דעם דאייקן װארס. _ פארװאש רופס איר אן ז מעריקע אלס דעם שװערפונקט פון ײדישן ליםעיארישן שאפן. פון אונז פאדערס איר, אז םיר זאלן זיך אפזאגן פון אונזער צענסער־אידעע און אלײן זײט איר דאך א ביסל לאקאל־פאטריאשיש. _ איך ״מװ אײך ואגן דעם אםת. איך פןזר אװעק פון אײך מיט געמישטע געפילן — אנשטוישונג און פרײד• עם איז דאך א פרײדיק געפיל פאר א ײדישן שרײבער, צװויםן, אז זײנע ביכער װערן געלעון און נאך װי איוי געלעזן.י געלערבם. או אין הונדערטער שסעש און שטעטלעך זײנען דא צו אײן און צו עטלעכע ביבליאשעקן און אין יעדער ביבליאטעק צו עטלעכע הונדערם לעוער און טאג אויס און סאנ אײן װערן א צענדליק טויזנט ײדישע ביכער געלײענט און אין אזויפיל געשפרעכן װערט דער געדאנק פון דער ײדישער ליטעיאשור װײטער און װײטער געטראגי. נאר אנשטוישט בין איך פון אײער ליטערארישער אר־