Literarishe bleter · 1925-09-18 · 72 (18.9.1925) · p. Seite 100

72 .■/א 100 ליטערארימע נלעטער אויפן פרישן קבר פון אלתר אײזנשלאם 7 װער איז געװען אל׳הר א״זנשלאס אזן װי אזזי א־ז ער געשטארבן ל אין א בז־דעם-שטוי, אזיפן דדיטן שטאק, א־ן תיניקן י^רז ר,אט זיך געמאטערט אזן א־ן מיטך םון א־יניקע טענ געצאנקט א 46-יעױקער טענטש, װאס דאט דעכער א צענדירק יארן געשױנן אזן איז אזיעענאנגען א־ן דחק־ת אזן פאז־לאזנק־־ט א באשיידעגער, װי באשײק אזן ענ־װתדיק עש איז געװק זיין ל־ענן. ניט אינעתע׳■ לאזט קײן צזזאזת, נ־י זײן לו־ױד זײנען נ־ט געװען קײן דעלעגאצ־עס, אזיםן קבר זײנען נ־ט געלײגט געװאק קײן קרענץ - א קרײז סזן פרײנד, חבדים א־ן א. פא־ הײט־שע מענטשן האנן א־ם נאגלײט אין זײן אײנ־קער דז. נאר א םאר װארעמע װערטעד םון זײנע חבױם ,לענן אײזנשלאםן דעם א־יםריכט־קן פרײנד, דעם לינן טענטש א־ן דעם טרײען דינער ם־ן דעד ײדישער ליטעראטור - זײן הײליקטזם. נאנדעם: א ײדישלעך מח־לה בעטן, א ב־סל ה״סע טרעק, א קד־ש, אן ״אל טל־יג רחמים״. אלתד אײזנשלאם א פ׳נװטע ײדישע לו,יד,, אן צעדעמאניעם, פשזט, ײדיש. אזא איז געװען א־יזנשלאה, םײ אין זײן טאנ-טע־נלעבן לעבן, שײ א־ן זײנע װע־ק. א״זנשלאם איז ײדישלעך, םאלקסטיםלעך ײדיש אן חנמות, אן קזנצן. ״אזױ רעדט מען, ײדן דױקן ז־ך אזו־ אוים און אנדערש װעל איך נ־ט שדײנן״ - םלענט ער דך שפא־ן, א־יב מיד.אט אמאל געשטעלט א־ן ספק א םאלקםטימלעבן אזי־דרוק, א װארט, א רעדנסארט אין זײנער א מעשה. אזן דערבעד:-איז ױ גרויםע צאל לײענער םון זײנע םאלקב- דערצ״לזנגען און פאלקס-טעשױת. ױ באצײנענונג פזן א״זנשלאס געב־ט א־ן דער ליטעדאטור װאלט געװען צום טרעםלענסטן: םאלקם-דערצײלער, װײל ער נען, א גזטן ײױש. ד ליטערארישע שפראך װערט זײער אומגאנגכ- שפדאך. דאם לייגט ארזיך יא־ א באזונדער סאראנטװארטלעכקײט אויף דעם ײדישן שרײבער, און װען עד זאל זי ס־לן, קאן ער א קך או־פשאן םאר דער אזיסנעסערונג םון דעם גערעדטן, נ־שש נאדיסו; דעס געשױבענעם, ײױש... ױ ײדשע ק־נדער מ־ט װעלכע מען לערנט אלץ אזיף ײדיש א־ן די שװלן, אדער אם־לו ד ײד־שע קינרער (א־ן אמעױקעי, װעלכע ג״ק א־ן דעד אלגעמ״נעד שול, נאר ,װעלנע מען לערנם (א־ן מען לערנט א־יםו ײױש, ױיק א ױינעק, כאטש אמת נ־שט אזא ואפטיקן, ״ױש, װ־ ז״ערע עלטעק-ז״ כאפן אפט ױ דערװאקסענע בײ ג־ייזן, אץ א־ך ,־ױיס סאלן, װען טאטע-מאמע האבן, צול־ב ױ ק־נדער, װעלכע גײק א־ן א ײדישער שזל, אנגעהויבן אלײן צו ז״ן אפגע- ה־טער ימן א־־סקלייבערשער א־ן זײעד שפראך. נאך דער שװל, װעלכע קק א־מױרעקט װירקן, װי געזאגט, אזיף ד־ דעדװאקםענע, נ־שט נאד אזיף ױ ק־נדער - קומט ױ צײטזנג. די ײדישע צייטזנג װאלט געקאנט ױעד א םך אז־פטאן א־ן דעם פרמ סין ױיניקן און לײטעק ױ אזמגאנגכ-שפראך. א־ן מזרה- א״ראפע א־ז די דאז־קע מיסיע געװען אמאל קלאר - א־ן םיאיז צום טײל נאך אויך א־צט קלאד - פא־ דער ײױשער פרעםע. זי א־ז, אמת, דא־ט אז־ך ניט אזוי אפגעהיט - א־ן קאן נ־ט א־ן דא־ף נ־ט ױן - אזו־ אפגעהיט אין דעד שפ־אך, װי ראם בוך. אבער זי װײס דאך, או מען קאן נישט אזן מען טא־ נ־שט שױיבן אזזי, װי מען רעדט א־ן גאם. זי װיל אװדאי זײן לײכט אזן םא,־- שטענדלעך, אזוי װי ױ אמעױקאנישע םרעסע, אזוי װ־ ־עדע פ־ע- סע, אבער זי ם־שט דאך נ־שט צזנזיף, אװ־ װי מען מישט רא בײ אזנז צונױף, לײכטקײט מיט נראבקײט און םא־שטענדלעכק״ט- מ־ט גאס־קײט. דא בײ א־נז ״ב־אקט״ מען א־ן ױ צ־יטוגגען און ״מען האקט א־יף װאס ױ װעלט שט״ט״ אנגל־ציזמען א־ן אמעױקאנ־זמען, װעל- בע מען ,װאדט לײבט געקאנט םארבײטן ם־ט ג־כ-באקאנטע און פאר- שטענרלעבע ײױשע װערטער... איך װ־ל, םען זאל מ־ר ר־כט־ק פארשט״ן. איך בין נ־שט קײן םוױםט אזן א־ך האלט נ־שט, אז אלע א״סדתקן, װאס שטאמען פון אמעױקאנ־שן לעבן און סון דער אמעױ־אנער שפראך, דארפן ארויסגעטר־בן װעק פ־ן ײר־ש. םא־קערמ, א־ך בין ז־נ־ער, אז א םך אמער־קאניזמען ז־ינען אומ- פא־מײדלעך, אפילו נײט־ק א־ן א טײל פ־ן זײ װעט אזוי אײנגע- װארצלט װעק א־ן דער ײױשער שפראך, או ױ װעלן מיש דעד צ״ט מסתמא אנגעג־מען װערן םון אלע, אויך םון ניט אמעריקאנער, ײרן, װעלבע רײק ״דיש. אבעד... עס מוז ראך ױן א מאס א־ן א גרענעץ. װען ױ אטערקאנער ײד־שע פדעםע זאל אפהיטן די מאס און וױסן םון א גרענע־ן, װאלט זי נ־שט נא־ אלײן געהאט א רײנעק און קולטזרעלעק םטיל, זי ודאלט או־סגעבעםערט אזיך דעס ײױש, װאס װערט גע־ערט אין דוױ און א־ן גאס. עס איז א־בעױק צז זאגן, אז אזא װירק־נג, אזיב נישט נאך א ג־עסערע, קאן האבן אי־ך דאס ײױשע שעאטעד. אוסעטוס איז דאס טעאטעד, דע־הרפט ראס רראמאב־שע טעא- טע,־, א שװל, װאי מען לערנט ז־ך ד־ ױ־נקײט און דעס שײנעם געלײטעדטן קלאנג פזן דער שפראך. בײ א־נז א־ז מען אםילו אין בעםעק טעאטער נ־שש געג־ג אפגעהיט א־ן רער;;זיסשפראך אזן אין דער א״נהײטלעכקײט פון ״ד־ש. אזנוער ט־עאטער א־ו נאך אלײן דערוױיל א ק־בן םון דעד נאכלעס־ק״ש *ן הםקרות, װאס העדשט בײ א־נז א־יםן שפ־אך<עביט. אבער דארפן דארף אונזעד טעא- טער, אזזי װ־ אזנזעד פרעסע, אזן קאנען קאן עס נאך מער װי ױ פ־עפע, זײן א ה־טעד און א ש־צער םון דײנעס ײױש. אזן נאך גדעסעת האםעג־נגען קאנ־ען מיר לײגן א־ן דעם םרט אויף דער ײדיש״ער ליטעראטור. זאל זי נאר געלײענט װעק: די, װאם זײנען באקאנט מיט דער ײד־שער םאעז־ע די, װאס לײענען דעם ק־נסטלערשן ראמאן אזן די ק־נסטלעױשע דעדצײלונג אויף ײױש, ױ, װאם ץקן אױ־ן א־ן אונזעד װיסנשאפטלעבער אזן םובלי- צ־סט־שעד ל־טעראטור, גע־ױינען זיך צו ױידן, נישט נאך צו לײע-