Literarishe bleter · 1925-09-18 · 72 (18.9.1925) · p. Seite 98

72 .זא ליטערארישע ברעטער 98 גערים איז יײ אונ• םא.־א; א ניםל םאצ־אלסםישע פרעםע, װאס םירט ױך אםזזר א נ־םל בעםער אױף בנוגע די דערניאגםע ס־טים. אבער צ• קופם די דאזיקע ארעמע עגג׳םא־ט״זשע סרעסע א־ן באטראנט נ״ א םאלק, וד ײדן? װאו זײנען דאם נײ א־נז ד דדנדערטעד-טױזנטער ״ניט ביתערלענע״ לעזער? עס א־ז, לײדעד, בײ א־נז אסילו ניט םאראן דער מין צײטונגען, װעלכן מען ,־וםט אן בײ די אוםות-העולם ״די ראדקאלע םרעםע״! נמעט אלע א־נזערע צײטוגגען אין ױאריטע און אויף דער פראוױנץ א־בערנעטן ז־ך און חנםגען די מאסע. און וײ םילן ניט, וױ גרויםע טײלן ם־ן דער מא־ע זײנען זײ אריבעחנעװאקםן איבעק קאפ. דעם גײסט־קן באגדיף פון דער ײדייצעד מאסע האנן זיך די צײטונגען גע־טאםן םאר 25 יאר און םילן ניט, אז ד• ײאםן זײנען ניט םער ד■ זעלבע. אזנזערע צײטונגען יאגן זיך א־בער בסדד אין א ניליגן צױנ־זס <ד דאױקע שורות דנען געשדנן פ־ן מינדיטגם א פלאטאנ•־.־; צ־וניםט׳) און סענסאזראנעלע אדן-ישראל קא־עםםאנדענציעם װאס זײגע; עלול אודיסצװדפן ד גרעםטע חורבונוח אץ אונוער לעבן. <דאם זעט גע־ױס אי־ך דעד ״על ד,משמר״>. אזנזער פ־עסע האט פאר ד לעצטע יא־ן געמאנט גוד־סע םארשדטן אץ טעכנ־שן און א־נםא־מאט־װן זין, ד האט ױך שטארק צעװאד,סן אזן פאדבדײהעדט אידע דאמען, אבעד זי העדט נ־ט ,^^ו קאקעטידן מיטן ״עולם־גולס״ בד צו געװינען ז״נע םימ- דאם וזב ײדן האט קײן נארמאלע שולן ניט באזוכט, אץ ד פ־עסע א־ז בײ אונז, לײדער, דאם חשובסטע נילדונגכ׳םיטל. דערי- בער איז ד זינד אירע א םיל גרעסע־ע וױ בײ ד אומות העולם, װאו עם איז פאדאן א װעלטלעך קולטורעלע דעחרונג. אונזעד פרעסע שטיצט זיך דער עיק־ א־יםן לעזער פץ אמאליקע ־א־ן און םילט ניט, װי עם קומט אויף א נײער לעזער פונם נײעם דור. עס איז שדין ד העכםטע צ־־ט, אז מ־ד זאלן םאדעזץ בײ א־נזער פ־עםע םרײהײט ם־ן װא־ט... זײ. װען מ־ר זעען, אז א ־ד א־ז נ־ט ראוי צו זײן א קאגדקטא־ פץ א טראמװײ ארער א םטרוזש, אז םא־ ײק איז קײן נאשעםטי- קוגג ג־ט פא־אן צװישן ד טויזנטער א־ײננאן ארבעטער א. אז. װ. דא שטעקט פאר א־נז דאם גאנצע ײדשע א־מגליקן אויף דעם מוזן ט־ר צוערשט ש־ײען, ל־א־עמען מ־עלש ע־למות זײן. דאס םאדערט צוערשט איגזע־ ,װעררע אלם מענטשן! ב־ א־נז אנער האלט מען א־ן א־ן טעגהן װעגן װעקסעלעז װא־ איז א־ן א־גזער םרעסע װערדע אלם םאלק?... װא־ זײנען אוגדערע נלוט־קםטע עקסיסטעגין פרא־.;? צ־ א־ז באמת דא ד ם־עכע אן א־־םדרוק םא־ ד־ א־נטעדעםן ם־ן גאנצן םאלק? נעמט נאך א משל: •■**•• *ך•*^•,•**•. .***^ %*.>••**•* ץ*^•*^.•♦***•**^•* ן^ץ **-׳**•%** ׳ ־״י < מ,: נלויז א־ה-נחר־נוד־ק געשטימט. אז מען ר; אם־לו מיט מיטארנעטע־ עמך 'וד?ר״ו מען נ־ט װ־נ־ק א־ן זשורנאל־כ; ^•* <*•*•'> ך.**•^• <<•* •*•*****% שדפטשטעי ״ה־נט״ א־ ישרא־, א־ן פונרעםטװעגן? פונ־עםטװעגן עקלט עם שוין ממש יעק פ־ן א־גז טעגלעך צו לײ־ענען א־ן דער ײ־־שער םרעסע ר־ ״מה בײ א־נז אין פרעםע א ־,ענע־ יק, <״1 ן;ײי ו־־ט־ק׳. <מ־ט זעלטן ד,ערט מען דארםן עם אזו ־עקבם״. און מ־ו ו טונו א־ װא־ט ק־־ט־ק. א־ז א־ן דעס פרט געשטאנען די םרעםע םון דער הש־לה׳צ״־ט׳) זאל עם זײן א טאקטיק כלםי ״דרו־כך, ״למה ־אטרו דגויםי־.- א־ז עס געװיס פאל׳ש. עס א־ז שוין נאלד ק״ן ח־רוש נ־ט, או מעץ מ־נט ״דדויסןי, אז עס א־ז בײ ײרן פא־אן א מץ ״מאפ־ע״ ארער א מין מ־טלאלטער- לעכער ״קהל״, װאם נאריט״־גט, אדער דעקט צו אלע ײדשע עג־רזת און שלעכטיקײטן. ױאם קען א־נז כוך-נל-סוף שאדן, ,װען ד אנט־- םעמ־ט־שע פ־ענע װעט א־־פכאפן א־נזעד ק־יט־ק? אדדבד,, צ־ א־ז עכ ג־ט שענער פא־ א גז װען א־נז־עדע א־נט־על גענטן א־ן װא־ט- פ־דער םאלן... אל־ן אן או־ף ג־עװ־ם־ע חסרונות נ~ אונז? דאם גערעדטע און דאם געשריבענע װארט ג ע ר קער האנן ד מאםן זײעדע אײגענע דאלעקטן, א־ן אומעטום, װען מ־ען רע־דט, רעכגט מען זיך װינצ־ק מיט ד כדלים םון דער שדםט- לעכער שםראך. דעד לשדן םון טאג-טעגלעכן געברויך א־ז ערגעץ ניט ם־עסם א״נגעשטעלט, עדגע־ן ניט אזו־ אײנהײטלעך װי ד שםדאך פדן ד־כמעד א־ן דע־נקער, ד שםו־אך םון ב־ך. ,װיםל באזונדערע נעגענטן, אזױ םיל א־־םשםראכן, אזוי ם־ל דיאלעקטן. און עם זײנען הא דיכטער (״הײמאטם-דכטער״, װי מען הוםט זײ אין דיטשלאנד)', װעלכע שרײבן אםולו א־־פן לאקאלן לשון. זײ האבן ליב ד פ־ישקײט ד זאםטיקײט, ד הײב-בלוטיקײם םון דעס גערעדטן הײמישן לש.ץ... נאך מעד: עם תכנמ זיך גאד םאר א גוטן סימן, םאר א סימן פון רײכק״ט, פ־ן אנטװיקלטקײט, װען א שםראך איז פארצװײגט א־ן א״נגעטײלט אין א םך םארשי־דנארט־קע דאלעקטן... איז, א־ן םלוג, נ־טא גאר װאם מורא צו האנן, װאס םען רעדטי בײ א־נז אנדערש, וױ מען שרײנט, א־ן װאס םק רעדט ניט אי- ש. נ 1 צװ״ הא־נע פדאבל־עמען, צװ״ געפארן ז״נען דא פאר אונזער ד־ פ־אבלעס פ־ן דעס גערעדטן ײדיש - ד מודא, אז עם זאל נ־ט אגװערן דעס צלס אלה־ם, ד־ נאט־רלע־כע, א־נעװ־נ־קםמע הא־מאניע פון אן א״נגעשטעלטער, א־יכגעםו,־עמטער שפדאך; ד מורא, אז עס זאל נ־ט װעק ק״ן הםקד-לשון, ק״ן זשארגא;, ,װאס ־עדער קאי טאן דערמ־ט, װאם דץ הארץ געלובט... דאס א־ז די ערשטע פ־אבלעס - ד פראבלעם םון ײדש שנעל םה. א־ן ד צ־ױ־טע א־ז - ד ם־אבלעס פ־ן ״ד־ש שבנתב, פץ דעם ל־טעראד־שץ ״ד־ש: ,־ױ מאכט מע;, אז, צ־ענד־ק ז״ן ח־ונה םון לעבן א־ן נישט ,װעדגדק קײן הו־לע-בוך שפדאך, חאל עס דאך נישט נאבגענן צװפ־ל דעס גע־עדטן לשון, דעם לשון םון גאס, דעס לשון פ־ן דער ודיע־ און גרו־עד א־ן צופעל־קע־ װאכעד־קײט? לאמ־ד זיך אפשטעלן פדער א־־ף דעס ענ־ן םון רײדן א רי״נעם ײדיש. ד־ר װ״סן, אז א־םעט־ם, א־ן אלע לענדער און בײ אלע םעל-