Literarishe bleter · 1925-09-11 · 71 (11.9.1925) · p. Seite 88

71 .זא ליטערארישע ברעטער 88 קולטור דאס פאלק און זײן א. ג $ ל $ מ ב ש,יר'יצא£ינג, א־יכ נאר זי איז א נאטירלעכע, קאן ז• נ־ט נענירן, אםרארפן דךן זאך, ראכ דאכ לעבעדיקע םאלק םארמאנט. מק וױיזט אן, אז ײדי־ט, םאױטטײט איר, איז ארעש, איז ,יױיניק ״יטם־אך״ א. א. װ. זאלן זיך רעגן דעפ ק־ינן םילאלאגן. פא־ מ־ר א־ז דא װיכ- םיק;א־ דאכ, אז ײד־ט זד יעדער לענעד־קע *טפדאך פון א לעבעדיק פאלק איז דער ריכטיקסטע־ אריפדודק םרן םאלקש נשמד,, ם־ן ױין לעבן, םון ז־ן א־ך אין במילא קאן נ־ט געבויט רעק קײי ײדײטע קרלמרד אן ײ־יט. ארן דער העבדעלזסי דער העברעןזס לײקנש טאסן-לעבן און מאסן-קולטור. געבריק פעדסאגעל ארן א־דע־־ט סרן דער אס־סילאציע׳אירעאלאגיע מ־ט א־ר נעגאט־רער באצץננ צו אלץ, .־אס ט־אגט דעס שטעמפל פץ ״די־טע מאס;, האט עד לבתדױלה געטרא־.ן א סעקטע-יאראקטער <״בני-משד,״ אהד העמס>. אין דעס ״פאפרלעק״ זידל׳רא־ט ״נלרת״ ליגט נאך די נעגאציע צרס םאלקס-לעבן בױן ה״נטיקן םאג. אזו־ א־־ס אױ דער העברעיזס א מ־ן מאדערנער קאראןם־זם. דער העבדע־זס א־ז װי צוגעמאסטן פאר די ״אריבעו״טטע צק טריזנט״ אינזערע, ראס רילן ז״ן אפנעיטײרט פרן דעס ״המ־ן״. דער העבדעלזם אױ די א״נציקע אידע־יטע יטט־צע פאר די, ,ראס ,דאלטן לויט ױיער גאנ־״ץ מד,רת געדארפט זיץ ארן ז״נען אס־מיל־דט, ראס קאנען זיך אבער א־דע־יט נ־ט אניטפאץ א־־ף דער אס־מילאצ־ע װי אן אידעע. צי פ־לן ראס נ־ט ר־ העבדע־םטן ׳י צ־ םא־׳טט״ען ז״ ניט, או דעד העבד־עלזס ־טטעלט פא־ א לןרלט־ד-באר־עג־נג אן א קרלטרד- באק, א סו,־עס אץ דעד לופט;? - אט טאקע מהא־ םעמא א־ז דער הע־ב־ע־זס אזרי עננ םארבונק מ־טן צירניזם. ד־ער צ־ונ־זם דאדף דאס אין אדץ־־־טדאל ־גיאפן דעם באדן פא־ן העברעיזם. נ־ט אומז־סט זאגן א סך העברע־סטן, אז אד־ן־־יט־ראל אן העברעי־ט א־ז פא־ ז״ גא־נ־ט. א־ן עס יטטעלט ז־ך די פראנע, צי קאן אזא קרלטיר-באק נעיטאםן װעק אין פאלעםט־נע. ניט רא איז דאס ארט־ צר באט,״אבטן ױ צ־קינםט ם־ן צ־וניזס בבלל, אבער ראס אױ ־טײך דער העברקיטער קולטור א־ן אר־ן-־־טדאל- א־ז קלאד אט׳ראס: ײק אין אױן-י־טראל יטטע־לן פא־ א 11-10 פראצענט־קע מ־נ- דערה״ט, און די העברעזיטע ק־לטרר (אריב אזא ראלט שוין גע.װע;> דארף אריס־טט״ן א קאנקודענץ פ־ן צרײ קרלטוק: אראב־־ט־ א־ן ע־ננל יט, ראס זײנען ניט א־ן פא־גלײך שטא־קע־ד ארן א״ף ז״ער קאנקורענץ באקלאנן ויך יטו־ן זײער שטארק ױ דאדטיקע קולט־ד-טוער. עננלי־ט א־ז א ״תבלית״ ארן א תבל־ת א־ז דאך אזא ריכט־קעד ארטיקל. אראב־ש א־ז ״שפת הא־ץ״ ױ לאנד-שפראך, א־ן די ״דן ז״נען דאך םאר- ברנק מיט אראב־ש עקאנאס־ש. דעד ײד־שעד ישרב איז א־ן ז״ן גרעסטן ט״ל נ־ט ק״ן דארםישעד, ראו עס לאזן ז־ך אס שטארקסטן א־יסב־לר־ן טראדיצ־ע ארן קולשרר- גערױינהיטן, נאר א שטאטישער. דער ײדישער ישלב א־ז נ־ש ק״ן אי־נה״טליעבער לר־ט זײן קךלםדדעלן בא־טטאנד אזױ רי דער אראבישער. ער שטעלט סיט זיך פאר א קאננלאםעראט םון אלערלײ ײד־־טע שבטים ארן לשנרת, פ־ן אומצאל־קע םארשײדנארט־קע קרלטוק: ספרױם, םרענקן, ת־סנעד, פערסער, בבלעד, תם־שע ד״טשישע א. א. װ. ,י א־טאדאקס;, פרײרענקער און ארבעטער, קאלאניבט;, קרע- מער א. א. װ. נ־טא נאך אזא ײױשער ק־נוץ, װאס זאל ז״ן אזר־ צע־טפל־טערט קןלמרדעל רױ דער א־ץ-ישראלױקעד. בױ פון דעם םילא־ט־קן מאטעױאל אויםצוארבעטן א״ן םא- 11 ערן ארן פארביטערטן א־ן מ־ר קדטרר-קאמף. צעשפאלטן, צעקדגט. ש־־ן דעדט מען װעגן ״צרײ נאצ״עס״ א־ן דעס םוף - רער קאן זעןי פ־ן א״ן ז״ט ראםאנט־ק, אלטע־ יח־ס, ר״טער דולוס; רער צד״טעד - גרױע װאכעד־ק״ט א־ן רא• א־ז דער אמתעד פיו רעג? אפגע־דאדפן ױ טעארעטיש באנק־אט־דטע טעאד־ע פ־ן אסימי- קאנצעפצ־עס, װאס מיר װעלן אנ- מ־ר בש ז״ זײנען ניט א־ננאנצן ״העב־־ע־זם״. םן מיט זײערע גע־ױ־נלעבע נעםען, בא _ .יי*ײ3 דאציע, ז״נען ״ײדיש־זס״ אר א סך ברייטער םון ״ײר־־ט״. ײױ־ט אי ־עד א־דעע, א־ר שלד א־נהאלט. ײר־ש־זס א־ר ־צרגעפאסט. ראס %• —•••ן***• ןןי• ס־מן מ־בהק פון תוך, א־ר נאנצער נא־ דער אבער נ־ט א־ר גאנצער ו ק־רם-בל טראריצ־ע. דעד גרעסטעד ארן אקט־רסטעד ט״ל פ־ן ״ר־שן פאלק-א־ז יער ײױש׳ױידנױקער. ראס רעט ק״נער נ־ט ל״קענען. אט דער ט״ל האט געבוירן אין דעױצריגן אלע געזעל־טאםטלעבע א־ן ק־ל- ען פאראן בײ ײדן בבלל (א־יסער רער טײל האט א־ן דע־ לעבנב- פ־אקטיק באריזן ד־ לעבע־יק״ט און עראלוציע-פע־קײט םץ ז״ן טרא- ױציע. מ־ר האבן א סך אר־אפע־שע ארן אר־ענטאל־ש-״ד־שע ק־ברציס ריט געריסע קולטור-ט־אױציעס. אבער אלע ז״נען ז״ םארנל־רע־שע, הארט, א־מפלאסטי־ט. ק״ן ־ט־גנ נ״ע־ בארענ־נגען, ק״ן שרם קרל- טור-םרובט ,ראמסט ניט א־ן קאן נ־ט װאקםן אריף יענעם באדן, ט־דעלע בארעגוננען, ראס זי רעליג־ע, פארשטייט ז־ך). א ו• א־ װערן אץ- אי1״״ ז־ך האלכן בױ ז״ רעלן א־נגאנצן צעםוילט, פא־דאר אפפאיין. א־עו בירט רעט אין _ •■<•••••*•• *****>•^*• >**1ו עבן. ל־ אזר־נע ז״נען ד־ אלטע ־טפאנ־א״־־טע מ־ט געק־קט א־־ף ז״ער םרענק־שע, םערס־שע, אראב־־טע, קארקארישע, גלאני ראמאנב א־ו־נע ז״נען די ־נגען. ב־נעז־שע, צפ־ן-אפר־קאנישע ײרישע שטאמען א אלטע מערב-א״ראםעליטע קיברצ־ם. דער א״נצ־ק לעבעױקער א־ן םא־קער אױ דער ״ד־־ט-ױירנױקער קיברץ מ־ט ז״נע אפצ־: יזס א־ז אין תרך אױין א שטרעברננ פאדצ־זעצן די ק־ד אר ק.ט< י ו ׳•ו פארמיר טור-טדאױצ־עס פון אט רעס ק־ברץ־, באזירן א ״ - -־ן, ׳ן-׳ג־ין - < ייען נ״ע נארנס אוי־ דא־ט, רייטער, דעס לאנגי עס א״גענעם ל־יב, גיען, מיט א״ ו דעס פױבטבארן בא־;, בויע־;, מארערנע פארמען פ־ן דעד א״גענער געבי קרלטרר-שניר צרזאמען םיטן לעבעױקן לעבן פרן לעבעדיקן םאל אפ קרלטורערן ױערט אזז אלע אנדעדע ״בדצזללי 'ר;ייש אב־עקמ־רע לעבנם- א־ן געזעלשאפטלעבן נא־ ז״ מען ק־מט צו ג״ן ארן מען פרן דעס ״דישן לעבן <אהד הגלות״). רער ע־ק־ א־ז אבער נ־ט די פון א־נזער ״ױשץ לעבן לינען- םען ואנט אז דער ״ױשיזם רארפט בלרמרשט אפ אלטע קיל- י ציט דין גאלדענע ק״ט :אר פ־ן טענדעלען ״צזקינםט״ א. אנד.). טזד-ט־אױצ־עס, אז ר־דרמה (זעלינמאן אי דאס אױ אבער א טערת. ױ גאנצע קלטוד-שאפרנג ארנזעױע זט פרנקט דעס היפיך. ױ נ״עדע ״ אזיס אל־ ג״ע. א לעבעד־קע קל- י ע קלט זר נ־צ ל■ ,לאס דאס פאלק פא־מאנט, צ־ אלטע,