Literarishe bleter · 1925-09-11 · 71 (11.9.1925) · p. Seite 85

85 לימערארישע בלע&ער 71 .זא די רײכםטע תקוםד. אין דער געשיכטע פון דער ײדישער פןןלקר• שאפונג זינט נאך דער תלטורישער אגדה. דער צדיק. דער הויכער ס>)רט םענסש, דער הויפטיהעלד פון אםך םןןלקם-םעשיות הןןט אויפגעהערט זו זײן א נםתר, װען עם איז אויםגעקופען דאס חכידות. ער איז נתגלה געװארן, האט זיך אנםפלעקט סארן פאלק און איז געװארן זײן םירער, זײן רבי. איז ער נענםער נעװןןרן אי צו דער װירקלעכקײם, אי צו דער םאנטאזיע, צום חלום םון פןןלק. הןןט דאס פןןלק אין אים ארײננעחלוםט און ארײנגעפאנטאזירס אלע זײנע פארבןןרגע• נע בענקענישן און זײן גאנצן דןורשס נאך גרויםקײט און גײסטי• קער גבורר,. דאס סןןלק הןט געקרוינט דעם גוטן־ײדן מיט אלע פעלות, און זײן געשטאלס איז געװאוץ א װאונדער־געשטאלם. פונקט אזוי װי ער האש אין די חסידים ארײנגעהויכט א נײעם לעבן, אזוי האכן זײ, פון זײער זײט, אים ליכטיקער און װאונ• דערלעכער געםאכט, װי ער איז געװען אין דער אםתן״. װער הןןט װעםען רײכער באשענקם, פרעכטיקער באשײנט _ דער םי־ רער די פאסע ןןדער זי אים? ער האט איר פאנםאזיע אנגעצונדן, אין איר הןןם זי געלויכטן, געברענט, און םיר זעען איצט אים אין איר באלײכסונג... אט אזוי אױ די פןולקס-פאנטאזיע אין דער צײט פון חסידות געװארן א שעשעיישע, ניט נאר אן אויסנעפענ• דיקע קראפט• די םענטשן סון םןןלק זײנען, אנב, געקומען דאן אין זײער א נןןענטער גײםשיקער בארירונג אײנע פיט די אנדערע: אין רבינם הויף, בײם רבינס טיש, אויפן װעג צום רבין און אויםן װעג צוריק, אין די נרויסע בוידן און אין די אכסנױת, אין די שסיבלעך און אין די םנינים, ב־י א ריקודל, בײם טרינקען ״תיקון׳ און בײם זינגען _ אוםעטום זײנען זײ געװען באהעפם אינ• אײנעם, אין אײן עקססאז, האנס אין האנט אײנגעםלאכטן, שטים מיש שטים צונױסנעװאקסן און נשמה _ םיס נשםה... האט דאס פארשסארקט דאס קזןלעקטיװע שאםן פון פאלק... עצבות צעשײדט פענטשן. זןבער די חסיריפ ה>ןס דער רבי נעהײסן םרײלעך זײן: זײנען זײ געװען פאראײניקט, און זײ האבן געדינט גזןט מיט אלע חושים, און די חושים זײנען געװען װאך אין זײ און םול מיט לעבן. הזןט אויך דאס געםירט דער• צו, אז זײ זאלן װעלן אלײן עפעס אויסטאן, עפעס זאגן, עפעס אויםםראכטן, עפעס דערצײלן, נישט נאר הערן תורה... איז דער גרעסטער אויפטו פון חסידות געװען אס די אויפ־ װאכוגג פון דעם םזןלקם שעםערישע כוחות, די אינספירירונג סון זײן סאנטאדע און, װי ארעזולםאט דערפון, די באנײוננ און די מעכט-קע באסרוכפערונג סון דעם ײדישן םיטזןס... דער פאלקסםענסש הזןס אויך סריער ליב געהאט צו הערן און צו דערצײלן םעשױת, זןבער עס איז ניט געװען דאן דער חסידישער ברען. די חסידים הןןבן געהאלטן פאר א פצווה צו דערצײלן און צו הערן םעשױת װעגן גוטע־ײדן• די לעצטע הזןבן זײ געראטן און געהײסן טאן דאס. אפגעבן דך מיט מעשיות װעגן צדיקים (הוןט געזזןגט דער בעש״ט ן איז א וי װי ארײנטזןן זיך אין םעשה מרכבה... דער, װאס האט נישט געקענט דערצײלן אלײן קײן םעשױת, האס געדארםש כזןםש הערן און םחנך זײן זײנע קינדער צו הערן םעשױת. עס איז אפילו געװען אבאזונ• דער תפילה בײ די בראסלאװער חסידים װעגן די .ספורי צדיקים״. אין דער תפילה האבן די חשידים געבעטן גאס, אז זײ זאלן זוכה זײן צו ״דערצײלן מעשױת װעגן אשתע צדיקים, װעגן אלץ, װזןס האט פאםירט םים זײ און םיט זײער הוױגעדנד און כיס דיערע םקורבים און װעגן די אלע גרויםע און םוראדיקע װאונדער, װאס זײ האבן נאװיק אין דער װעלס אםן און םארשםעלטערהײט״ א. אז. װ.' <זע דעם ארײנסיר פון ש. א. הזןרןןדעצקי צו דער נײער ז י ב ע צ ן םעשױת (זע דעם זאםלבוך ״בײ אװז ײדן״, רעדאק• םירם סון ם. װאנװילד, פארלאג פינחס גראובארד, װארשע, 1923). די ײדישע ליםעראטור הןןש זײער אפט זיך געװענדם צו דער טןןלקם־מעשה, װי צו ארײכן אוצר םץ בילדער, געשטאלסן און סארגלײכענישן. דןןם הןןס געטזןן די פוסר־ליטעראטור (דער• הויסם זײגען דןן א םך סןלקם־םעשױת אץ דעם ״םעשה־בוך/ אן אנןןניםען פוסר ססר, װןןם איז געדרוקט נעװערן צומ ערשכן םזןל אין באזעל, 1602). דזןם האס געסןןן שפעטער אפילו אײ• נער םון די השכלה*שרײבער, אײזיק םאיר דיק, כזןסש די םשכי• לים הזןבן נישס געהאלםן פון די בבא מעשױת און געזען אין זײ נןןר אבערגלויבן. אץ אונזערע צײםן הןןבן םרץ, בערדיטשעװסקי, יהודה שטײנבערג, ש. אנ_סקי, אנכי, נםתר, לײװיק און אנדערע באנוצם םאר זײערע שאפונגען םןןסיװן, סױזשעםן און םםיל־םאר• םען סון דער ײדישער םןןלקס־פעשה•.. פעגן מיר דין איצט װי װײט שוין םון דעם נאיװן פאלקס• שאפן, — אינגאנצן אפנעריסן סון דעם זײנען םיר ניט• ערגעץ• װאו זײנען דןן שטילע םעדים, ױעלכע ציען זיך צו אונז םון יענע װאונדערלעכע נעװעבן באהאלטענערהײט. ערגעץ־װאו איז דזן א בארירוננ צװישן אונז און די װעלטן, װעלכע עס הןןם אויסגע• חלופס די סאנסאדע םון סןןלק. פיר קןןנען זײ נןןכחלוםען אט די חלופות םון אםאל. מיר קןןנען זײ נןןכחלוםען אםילו דאן, און אסשר דװקא דאן, װען די אמןןליקע ווןןר איז אװעק און װעט דך שוץ םער קײנםאל נישס אוםקערן צוריק. דאס געטרוימטע איז דויערהאססיקער, װי דאס געשעעגע... ר׳ ישראל בעל שם םוב איז שוץ לאנג טויט; די פעשױת װעגן אים לעבן נאך. אץ די םעשױת איז באשאפן געװארן אגײער״ אן אויםגעטראכסעה אגעחלומטער בעש״ם, אזא, װעלכער הןןט נאר קײנםאל גיט געלעבנצ.. דינען די דןןדקע מעשױת סזןלקס־םעשױת? און אויב יא, צי אױ ריכטיק געװען ןןפצוגעבן זײ דעם אויבנאן אין אזאםלונג פון ײדישן פאלקלאר און ןן נ ה י י ב ן מיס זײ, װי עס טוט ש. בא• סטןןמםקי? דינען נישטןן בײ אונז קײן םאלקס׳מעשױת םון די סריערדיקע, די םאר־חסידישע תקוסות? עם איז גענוג צו דערםאנען די םעשה פץ ױסף דילי רײנע, די שבחי האר׳י, דעם ציקל לעגענדעס װעגן דעם םהר״ל םפרןןג, דעם דערםאנסן םעשה־בוך אץ די אוםענדלעכע געשיכטעס םון אליהו הגביא, םון למד־װניקעס, א. אז. װ״ צו זען, אז דער ײדי• שער םיםןןם הןןם דך נישט אויפגעהערס צו װעבן אין די אלע נאצביבלישע און נןןכתלםודישע צײםן און אז די חסידישע נםים ונפלאות זײנען נאר אײן רינג אין דער לאנגער קײט סון ײדי• שעי פןןלקסשאםונג. הײםט עם, כראנאלןןגיש װזןלם םען אזאפלונג פון ײדישע םאלקסימעשױת נישט באדארסט אנהײבן פיט די לעגענדעם װעגן בעש״ט, װןןרעם עס דינען דא א סך על• שערע םאלקש-פעשױה אבער ש. באסטאםסקי איז, אפנים, נישס אייסן געװען צו נעבן אונז די ײדישע סןןלקסימעשױת אץ א כראנאלאגישן סדר. בײם אויסקלײבן דעם םאסעריאל םאר דעם ערשסן באנד םץ זײן זאמלונג הןןס ער געםוזם הןןבן אין דנען אנדערע, נישט קײן כרןן• נאלאגישע םאטיװן. די דןןזיקע אנדערע פןןטיװן הןןבן געקןןנם דין: ערשסנם, דאס, װןןם עם איז לײכטער געװען צו סיסםעםאסיזירן און םאר• עפנטלעכן די לעגענדעס װעגן בעש־ט, םחםת די זײנען שוץ צום גרעסטן םײל געזאםלט געװען סץ די חםידים אץ געדרוקס נע• ײארן איןי ןןן אשיעוד אויסגאבן אויף העברעלש און אויף ײדיש, אץ, צװײטנס, דןןס, ױאס דער טיטאס םון בעש״ט איז דער אנ• הײב סץ דער חסידישער תקופד״ און דןןס איז דןןך דכער