Literarishe bleter · 1925-09-11 · 71 (11.9.1925) · p. Seite 84

71 .?א ב ל ע ט ע ר 84 ליטערארישע שער פױערים־פירשפרעכער, ױעלכער הןןס דןןם פויעריםילעבן געקאנט פון אינעװײניק, און האס זײער ליד סשוס ארױםגעריםן סון אײגענעם בלוס. רײמזןנס האס זיך בונויםגעלעבס מיס דער פויערשער*סביבה און בעת ער דיכסעט זײער לעבן, םוט ער דןס באין אופן ניט װי אזײםיקער אינטעלינענס-ןןבםערװאסןר, גןןר װי א דארםישער תושב, װ$ס םיבערס מיס זײער לעבנסישםײגער און רעדט םים זײער געזונס*קערנדיקער שפראך• זײנע סןןראױםגײער האבן דאס דארף געדיכסעס אײנזײםיק און בו ױםיסובדיק, רײםןןגם זעס דעם פויער אין ליכם און אק שןןטן. אין זײן םןןגסעגלעכן און ױם־דובדיקן לעבן, אין די שעהן םון םרײד און לײה אנדערע האבן דעם שורש םארםלאנצש אץ דער לוססן״ געשפײזט זיך םיס מוח אין שכליקונצשטיק, געהוידעס זיך אץ דעם שסאטישן מומל און שימל, געשסיקס זיך אין דעם הוהא און געװאלד־געשרײען. רײמןןנס קומס אין שסילן דארף, זאלבס דעם פויער אלס נביא פון דער ערד, װןןם זיםצס בײם שװערן אקער־ אײזן און זינגט בײ דעם שניט. אונסערבאװאוסםזיניק איז דער םארהארעװעטער פויער צונויפגעװאקםן םים דער ערד און רעגלט זײן לעבן לויס אירע קאפריזן. דער פויער איז םארקנעכסעט צו ארבעס, אבער די קנעכסשאםט בײס זיך בײ אים אץ אסרײען ערססאנץ. דער פויער זינגט דער שװארצער ערד א שיר־השירים. ער קושס יעדעס בליםל, ער טוליעט זיך צו יעדער סרוכס. נןןר דער םויט איז בכוח אװעקרײסן דעם פויער סון דער ערד. דעם םאםענם שילדערם רײםןןנם געניאל אין דער אוםשסארב־ לעכער סצענע, בעת דער אלטער גוסםדיקער בןןרינא לױםס פארטאנס, אין שגעונדיקן דראנג, און זײם איבער די װײסע סרײע סעלדער און אזוי זײענדיק םאלט ער סויס. בןןרינא װאקםם דןן אויס אין אםיסטישן סימבאל. אםילו נןןכן םויס שםעלצם ער זיך צונויף מיט דער ערד און זינקש אײן שםום אין איר סראכס. די ״פויערים״ זײנען לוים דעם כאראקסער דורכאוים פױליש, און םארםןןגן דןןך אונױוערסאלע װערטן, װײל אונסער דעם פויי לישן שלײער איז דא סאראן דאס אלגעמײן־םענטשלעכע• פונקש װי איצט האםסון מים זײן ״ברכה פון דער ערד״ הןןס נןןך םיס צװאנציק יאר צוריק רײםןןנם מיט זײנע ״כלןןסי״ זיך געםאכט אומשטארבלעך. ראנס װעט נים דורכלאזן אומבאםערקטעדהײס קײן מוםקול־ריר, אױג־פינשל, קול־צישער א. אז• װ. זײן באצלונג צו דער נאטור איז אזינלעכע, ער שילדערס זי שטענדיק אין כלערלײ צופעליקע אץ ששענדיקע פאזיציעס. דעריבער איז רײמאנט צזגענגלעך םאר די ברײססטע קרײזן לײענער, אין קענגזאץ צו זשעראמסקי, װעל• כער רוז שוץ האבן אגעקליבענעם לײענער. פאר זשעראמסקין עקסיםטירט ניט דאס םאלק אלם קװאנטיטאטיװער אביעקס, נאר אלס קװאליסא־.ױוע שאפונגש־קראפש, װאס איז געבוירן און לעבס אין געשיכסלעכן באװאוסטזײן. * * * ס׳דאכט זיך, װי מיר װןלטן לעצטנס שטײן סאר דער ביס־ לעכװײזדיקער, קוים אנזעעװדיקער, גסיסה פון דעם אוםמיטלבאר־ קאנקרעטן דארפישן שסײגער, װ$ס לעבס נאך דערװײל רעאל, אײנגעזעסן אין דער אומראפינירטער זינלעכער קולסור. בעת די יארן פון פאליטישער קנעכששאסט איז דער ציװיליזאסאריש־עקא* נאםישער איבערגאנג נעױען באדראט מיט נאציאנאלער״ אשימילא• ציע, בלויז דאס דארף האס געגאלטן אלם די אײנציקע פעסטונג פון זעלבשטענדיק־פוילישן אויסלעבן זיך, און מםילא איז דער פויערים־ששאנד באסראכס געװארן אלס דער געזינסססער אבר פון פוילישן ארגאניזם. ס׳האט זיך דעריבער געשאפן אן ״אינםע־ ליגענטישע״ פריזמע פון אזיבנאויפיקער אבנערוואציע• דער שטאט־אינטעליגענט האס פלוצלונג אנגעהויבן קוקן אויף דעם פויער װי אויף דעם פון אמאל איבערגעבליבענעם, װעלכער טײלט ךך אפ אין דעם נרויען געװעב פון דער געגנװארט, םיט זײן באזונדערקײט און עקזאסישקײט• דער פױער, פויערסע און זײ• ערע קינדער האבן אנגעהויבן דינען אלם םאטיװ פון דעקארא־ ציע; זײ זײנען ארויסגעפירט געװארן אויף דער בינע אין ססי־ ליזירטן שםוק, געדיכספארביקער הלבשה םיט גלעקעלעך, קאלירטע טיכלעך און קאראלן, אדער ספעציעל גוראלישע שטיקערײען. ס׳איז געװען אמין פוץ־סענדענץ אײנגעהילט אין צאצקעדיקער אידעאליזאציע. דערדאזיקער פאװעדיקער פארבן־שפיל האט פאלש אפגע־ שפיגלט די װירקלעכקײם און דויןט דעריבער קינסטלעריש באנ• קראסירט. ענדלעך איז געקומען רײמאנט, דער אםת דיכסערי־ לעגענדעם וועגן בעל־שם־טוב ש. נ י ג ע ר גאר גיט געזאםלט בײ אונז קײן סאלקס-מעשױת ןןדער זײ זײנע געבליבן ליגן אין די ארכיװן סון די זאםלער. סארװןןס דןןם איז געװען אזױ, איז ניט דןן דער ןןרט צו דערקלערן. ןןבער זיכער איז, אז ניט מחמת איר אוםװיכטיקײט איז די ײדישע םןןלקס• מעשה םארנאכלעםיקט געװןןרן םץ די ײדישע םןןלקלןןריםםן. דער דערצײלערישער םײל םון דעם ײדישן פזןלקלןר הןןט אװדאי נישט קײן קלענערע װערדע םאר דער ײדישער קולסור*געשיכטע און םאר דער באםרוכפערונג סון אונזער ליםערארישן שאסן, װי דןןס פןןלקם״ליד, דןןס שפריכװןןרט א. ד• גל. און נישם נ$ר די קװאליטעם _ אויך די צןןל פץ ײדישע םןןלקם־מעשױת םוז זיץ געװים זײער א הויבע. ש. לעפאן, אײנער סון אונזערע •רא. דוקסיװסטע אץ סילזײםיקסטע סןןלקלןןריסםן אין *ױלן, הןס נןןר פון אײן ײדן אין װארשע געהערט אץ פארשרןבן בײ א הוג• דערט פאלקס־מעשױת, און נןןר אויף אײן םןןםיװ, אויף דעם מןןםיװ פץ ננבה, הוןם דער זעלכיקער ש. לעםאן פארעפנםלעכם ״לעגענדעס װעגן בעש״ט״ (סארלאג ״די נײע ײרישע פאלק־ שול׳, װילנע, 1925) איז דער ערששער טײל פון אגרױםער זאם• לונג ״ײדישע םןןלקס־םעשױת און לעגענדעס״, װעלכע עם הןןט זיך גענוםען ארויםנעבן א״נער סין די פלײםיקפסע און ענער• גישסטע ײדישע פאלקלאריסטן, ש. באסטאמסקי. ״דאס ציל פון אונזער איצטיקער ארבעט (שרײבט ער אין זײן םאררעדע) אױ _ צונויסזאםלען אין אײן ארט, אויף װיפל ס׳װעט ױך נןןר לןןזן, א גרעסערע צאל םון ײדישע פןןלקס־םעשױת און לעגענדעס. די זאםלונגען זײנען געםאכט געװארן םײ פון פאלקס םויל״ סײ פון פארשײדענע אלםע סםרים און םעשה־ביכלעך׳... ביז איצט זײנען סארעפנטלעכט געװןןרן פון דער ײדישער םאלקסשאסונג דערהויפט לידער, שפריכװערסער, גלײכװערטלעך, רעסענישן, אפשפרעכענישן, װיצן, א. ד. ג מיט דער ײדישער פאלקם־מעשח האט מען דך אפנעגעבן װינציקער װי מיט אלע איבעריקע טײלן סון דעם ײדישן םאלקלאר. ןןדער מען האט