Literarishe bleter · 1925-09-04 · 70 (4.9.1925) · p. Seite 69

69 ליטער&רישע בלעטער 70 .יזא אין אדעס א־ו אן ארעמקײט א־ן ײױיטע דנױרנאליםטי־טע כיחלת. יטאםיר װערט א באשטענדקער מ־מא־בעטער א־ן די צ״טזנגען אזן ברענגמ ארײן מ־מ זיך א םרייטן ׳טט־אט, יארײכערמ זײ ר־מ זײגע פעליעטאנדלעך א־ן בילדלעך ם־נט ם־ל-םארב־קן א־עטע־ לעב;. יט־םעטער (1913> גײט אריבער דער װא־יטעװער ״א־נזער לעבן״ קײן אדעט, װאט איז געגאנגען מיט הםטקות ב־ז יאר 1918. א־־ך דא איז יטאםיר א יטטענדקער רעראקצ־ע -מ־טאדבעטער, דגט ער א־ז בכלל וױיניק צוגעבאטט צו צײטוגגם-ארבעט א־ן ס׳קוטען אטט םאר ק־ר־אזן: יטאם־ר קען ז־ך םא־׳ג־נען צו םרענן: ״סאם־ע איז נ־ט ד תזיםמ-־טמאמ םדן בעלגראר?״. אדע,־: ״װאטטאק (טזרח> א־ז דאך צםון?״... ױ צײמ־גגם-א־בעט ק־״ט א־ס אן יטװער. עד ז־צמ יטעדן ביז ער שדיבט אן עםעס א םעליעמאנדל ארער א ב־לדל. רערםאר א כא- מ־ט לעבן. עס ם־למ ו־ך אבעד ז״נען ױנע בילדלעך ם־ל ־ן הערט ־אב זעמ אי אבאכטנדקע או־ג אזן א םי־נס־לנדקער א־־ער, ױ א־יף; ער נעממ :ס לעבן, ה;: ד ױנע, צ־טערנױקע קלאנגען םױ ־*־ ו 1 ו א־ן משך ־ א״גנא־מ־ק. מאנבעס מאל גאנץ ם־ימ־ט־װ און מ ן יים מ־ט א ױי כ־לז־לעך צ־ינדנגס-ארבעמ צײכנט ער זיך א■ ק- אםמ אמתע ,װאס ז״נען נאמען ״אדעסער קעלערשטיבער״, און גע- :־בערגעגעבן ע שמדכן א קזנםטװערק, װאס דאבן אין בולמ לכע עס ות, אץ װע;לנש אץ דל ש־לז־ערט דעס טיםן תהוס םון ע צ־ ױ נ־מ װיכמ־ק, א־ן ארעס. האבן געזונקען ד ײדשע מאסן ט״ל ד־ אין גתיבן אדער ױנען ױנען אלע גענומען םונס לעב;, םדכט םון יטאם־רם םאנטאזיע, אכער ער האמ זײ װי א־ן ם־נטל צזגעטראםן. ם־ל מאל א־ז מען א־ן רעדאקצ־ע געקוסען אנװײזן, סען זאל שדײבן םון דעס אדער יענעס ארט... דעס דל1ת האט ־טאםיר געקענמ גזט, נ־ט אזמזיסמ דאט ער פימ אים צוזאמען אםגעלעבמ א גאגען לעבן... ער האמ א־ס שטאדק, זײער שמא־ק געםילט, װען אין אנה״ב 1913 שטארכמ ב״ איס דן װנגע 24 יאױקע ט־וי (איס א־ז דאטאלסט געװען 37 יא־> אטתר און לאזמ א־ם א־בער א מײדעלע םון צװײ יא־ א־ן אן אקא־־טט געבארענעס ײנגעלע. זײן םרזי, א שט־לער באשײדענע־ד מענםש, האמ מימ א־ס צזזאמען געהאט געל־מן א־ן א סבײד,, או געשמאו־בן איז ז־ םון אםאדק־לונג, מחמת זי א־ז בעתן שװאנגערן א גאנץ װינטער געגאנגען א־ן א װמער-מאגמל... װמער 1914, בעת אײנע םון ד הםסק־ת םזנס ״אזנזער לעבך, לאזמ ז־ך שאס־ר אװעק קײן װ־לנע און װארשע. ער םא-קז־םט א־ן קלעצ־קנס םא־דאנ א באנד דע־צײלונגען, ז־אס דאמ גע־אלמ צזגעג־ײט װערן צוס דרזק א־ן דער ״־ודישער װעלט״ ג־מ ער אם זײן דערצײלוגג ״לײזער מ־מ זײן דונט״, װאס הז־בט ז־ך אן תיכף צו ה־וק;. אין װאר־טע םארב־נדט ער באצװנגען מ־ט ד דארמ־קע םארלאגן און װערט דער אדעםער קא־עסםאנדענט םונס ״מאמענמ״ א־נטעק ססעװדאנ־ם נתן. ױ מלחמה, װאס דאט אז־כגעכדאכן ס־ף װמער, א־ז ג־רס, אז נ־מ זײן באנר דערצײלזנגען װערמ געדרזקמ, ניט ב<ן זק ארבעמ א־ז ״מאמענט״ לאזט ז־ך עסעס א־יכ. נא־ מימ דער מלחמד האט ז־ך בכלל אנגעד״־־בן א נײע תק־םד א־ן שאם־רס לעבן, אבעד ע־יטמ מ־ט א־בער א ־א־ שםעטער,',װען עס גײט אד־ס דעד באװאזסטעד באםעל (אנד־־כ ױל־ 0915, אז עס װערט םא־מאכט ד גאנצע ײדשע םרעםע א־ן רזס־אנד. צז- ואמען מים ד אנדע,־ע לימעראטן אזן זשזדנאל־סטן, זזאס האבן גע- א־בעט אין ״אונזער לעכן״, בלײבט א־־ך שאם־ר אן חװנד. ד־ צײט א־ז א שמת־עמד־קע. דאס לעבן, ,װאס דאמ ז־ך אז־סגעדזכמ, אז מימן אנהײב םון דער מלחמה, ,װערט אלץ אםגעשמארבן, װערמ נאך מער רו־שנדקער. םענטשן מאכן גע־טעםטן. טען ,װערמ ,־ײך איבער נאכט. צודשן ד ארויםגעד־אםעטע זײנען םאראן שאםירם נאענטע נאקאנטע. אלין א־זס לעבט א־ן ־טטזדעמט, אזן שאםיר ז־צט מען אמאל צװישן שרײבער און מען םירמ א לײכטן שמועס אוזם תס: װאס, למשל, װאלט באדארםמ דץ דער אדער יע־נער, לו־ט זק כאראקטעד אץ טעמםעראמענט, װען ער דאל נ־מ זײן קײן ליטעהאמ אדער בלל-טוער. האט אײנער ארויםגעזאגמ דעם געדאנק, או שאםיד האמ באדארםמ זק א םײסטעד םון קינדערשע שפיל-זאכן, די אוזמטראגן און דעמאנסמדרן םא־ די קינדעד: װי אזוי קרײט א הענדעלע, םײםמ א םײםעלע, םײקלם א םײקעלע... ד.אבן אלע איינשמימיק אײנגעםונען, או דאס א־ז ד סאמע כאראק- מעדסטישע םאר שאם־ק. שאם־ר ד,אמ אײנגעזאםמ אין דך ד םר״ק א־ן לײק םזנס שמעמל, דעם אוממיטלבארםט; םאלקס-לעבן א־ן האמ עס א־בער- געגעבן א־ן זײנע א־־סגעצ״כנטע דע־צײלונגען, װאס ער האמ ױ געשדינן אװי װי ער װא$לט זײ אײך דערצײלן מונדלעך, אן חכמזת אזן אן הינטערגעדאנקען, נאו־ א נ־סעלע באצירט א־ן צוגעםזצט.- עס איז דאך עםעס לימע־אמודי... און םאר ל־מעראמור א־ן ל־טע- .־אטן האמ ער גתיס דדך-ארץ געהאמ. דעדבער א־ז בײ א־ם דער שד־יבן געזדען א הײל־קע־ גרו־סע עכודד״ געשדבן האם ער װײניק און שװער איז א־ס דאס אנגעק־מען. א־ן האט ער ארויסגעלאזן עםעם םון זק האנט, א־ז דאס געװען א ־אך, װאס ער האט זיך דערמימ געצאצקעט אזן ז־ך גע־םדײט װ־ א ק־נד. זײן ע,־שטע געה־וקמע זאך א־ז געװען ם־ן ק־נדעד-לעבן- ״דער ערשטער ארויםםאר״ (״לאס לעבן״. םעטערנורג, 6סג1>. דער- נאך - דערצײלונגען און לידער א־ן ״ם־ײנד״. א־ן א פאד ־אר ארום - א גרעסע־ע דערצײלונג ״אברהמל דעד ש־םטער י - אן א־ממיטלבאו־ בילר םדן דער ײדשער ארעמקײט, - א םר־־לעכער קבצן און װערוטלזאג־עד. ױ דע,־צײלונג ברענגט םאםולא־־מעט ד;ש מחבר. באדנדעחס נעמט ד אויס בײ ד לעזער אץ םראװינ־ך װעלכע קענען דך קוים דערװאוזטן ד המשביס. זײנע ,װײטערדקע גרעסערע דערצ״לזנגק האבן שו־ן אן אנ־ער מזל: אין אדעס ז־צן, אזן ז־ך דדקן אין םעמערנוױ״ אדער ,װא־שע, א־ז א שװערלעבע מ־אצעדר. דאס אװעקש־קן, װארמן א״ף אן ענטםער און דער ע־ק־ - אזיםן דאנא־אר, א־ן װעלכן מען נײמיקט ז־ך אװי שטאד׳ק. און דא, א־ן אדעם, גײמ אוװיס דער ״דשלת״; ב־אליק. א־ז דער בעלעטדםט־ק-דעראקמאר און ער זוכמ ממש מ־ט ל־בט א גומע דערצײלונג. איבעחעצמ ער שאם־רם דע,־צײלונ־.ען אזן ־ת־קמ ױ. אװי דדוקט דך ד גרו־םע דערצײלונג ״ל־זע־ מ־ט זײן ד־נמ״ אױף העברע־ש ט־ט א לאעע צײמ םר־ער, נעת אזיף ײדש ־רזקט זי דך ערשט א־ן יאר 1914 (״ױדשע װעלט״, װ־לנע> אזן ״דער שטומעיד, ,װאם איז געגאנגען א לענגערע צײמ א־ן העב־ע־שן ״העולם״ (1912>, האט זיך אױף ײדש בכלל ניט געדרוקט א־נגאנצ;, ת־ץ אײנצײקע קאםיטלעך... ד ל־מעראר־שע או־בעט ג־ט אבער ניט געג־ג או־ף צד לעבן, אזן א־ן 1908 נעת פדץ ה־רשבײן שטעלט צדזאמען ױן טרזםע, ד<רט שאםיר א סוםליאר א־ן װאנדערט ארום א־נער ײױשע שטעט א־ן שטעמלעך. ״אבו־הםל דער שוםטער״ ,װערט א־בע־געארבעמ א־ן א דראמע אין ג״ט מיט ערםאלג. נאכדעס ג-נדעט שאם־ר אן אײגענעם סארלאג ״ד בין״. ער ג־מ א־ו־ס ב־אליקם ״מאדנקע״, שנ־א־רם א ביכל ״םא־עז־ע א־ן :•,־אזע״, ״אכרהםל דעס שוםמערי. דער סארלאג םוו אבער אםשטעלן ױן טעטיקײט: נ־מא ט־ט װאס א־ס װ״טער צו סירן. א־ן 1910 הײבט אן ארויםצוגיץ א־ן ארעיס ד מעגלעכע צײטזגג ״ג־ט מארגן״ און שםעמער גל־בצ־ײמיק - ״שלזם-עליכם״, זח$ס ענ- ־ערט נאבדעם דעם נאטען (לויט שלום-עליכמם פראטעםט> אוןף ״דער איד״. בײדע צײטונגען - נלאסע, נלוט-א־עמע״, אן זאםמ אין אן לענן. דאך שאםט דך א מעגלעכקײמ עםעס צו דתקן.