Literarishe bleter · 1925-08-21 · 68 (21.8.1925) · p. Seite 42

68 .זא 42 3 ל ל ״דיכסעײשער סעזאם״?); ״צום דערקלערן םון זײן געדאנק״ (״סון״ איבעריק); ״נאכן פא־עפנפלעכן פזן מ.— ס אן ארסיקל״ (״פון״ איבעריק). דערדאזיקער אפשער גרײז לאזט זיך דערקלערן אױף אזא אופן. אין רײטש, רוםיש און אנד. אײראפעלשע שפראכן װערן פון אלע װערבן געבילדעט סובסטאנסיװן צו באצײכענען די פעולה פון דעם פאל, װען די פארשטעלונג פון דער צײט איז אין גאנצן אפגעטאן. די דאזיקע סובסטאנסיװן האבן אין דײסש עפ״י רוב די ענדונג ^חח, אין רוסיש *1א. אי דער סוביעקס םון דער פעולה אי דער אביעקט װערן בײ די דאזיקע װערבאל־כובסטאנ׳ טיװן געשטעלס אין געניטיװ: אשטײגער, אין רוסיש זאגש פען סײ *!חסזצ און סײ ח־וחחא *1א*1(■. אונזערע שרײבערם סראכסן כסדר אין רוסיש, מאכן זײ פונם רוסישן גענ. אין ײדיש די פא־מע ״פו,'. ײריש אכע־ נוצס זײער זעלסן א־עלכ ע סובססאנםיװן, אין רוב פאלן װערט גענוצס דער פשושער אינםי• ניטיװ, װאס פארטרעט דעם העברעלשן שם הפועל (אבסאלוטן אינפיניסיװ לויט דער דײטשער טערכינאלאגיע). אין ײדיש דארף מען דעם ״פוןי האבן נאר בײם כוביעקט פון דער פעולה אדער אין די פאלן, ױען עס װערס נעבראכט א סובסטאנסיװ אויף — ונג. למשל, װען דער פריער געבראכטער װארט־באהעפש װןןלס נעװען: ״די װיסנשאפשלעכע אויספארשונג פון דער ײדישער לי• טעראסור׳. אט איז אבײשפיל, גענומען םון די ״ליט. בל.', צו אילוםדרירן, פאר װאס מען דארף ןןפה־סן דעם אנגעװיוענעם כלל: ״דאס שיקן אין פעלד ארײן פון די קראנקע און דאס ארוים• דרײען זיך פון די געזונטע׳—נאר אין דער צװײטער העלפש איז ריכטיק ״פון־, װײל עס שטײס פארן סוביעקט פון דער פעולה׳ אין דער ערששער העלפש ששײש עס פארן אביעקט, — איז עס איבעריק. *) און אס איז וױדער ארוסישער שפראך־מנהנ, װאס איז היפש פארשפרײט און װןןס בלײבס דאך פרעמד אין ײדיש: דןזם, װאם סען שםעלש ארײן װערטער צוױשן סובסשאנסיװ און צװישן אשריבוט, װאס נעהערט צו אים. למשל: ״דער אנװעזנדער דאן אנ־סקי״ ואגב, ״אנװעזנד• טאר םען אין ײדיש ניט׳זאגן), ״געזע־ ענע ארום זיך טרויעריקע ערשײנונגעך, ״אלע באשײליקשע אין דער מלחמה־פעלקער׳, ״גאנץ װײטע פון סטילױאציעש פאררופונ־ גען אויף קלאסישע װערק׳, ״ניט טראכסנײק װעגן א:דערע זײ־ טיקע פון קונסט פראבלעםען׳, ״אויסגעשטעלסע דעםןןלס ביל• דער׳ ״אפגעריםענע פון װארצל מענטשך, ״א ראםאן װעגן אן אסיםילירנדיקן זיך ײדן׳*. אין די אלע זאצן מוז מען איבער• ששעלן דעם סדר: ״אױם זיך געזעענע׳.-. ״אלע אין דער םלחסה באשײליקטע׳... א אז. װ. טאפער געפינש עפיצער, אז די דאזיקע װארטשטעלוננ איז צו פיל דײטש, םעג ער, סארשטײט זיך, די זעלביקע װארט־באהעפטן אנדערש םארמולירן, און עס װעש זײן נאנץ גום, אשטײגער: ״מענששן, אפגעריסן פון װןןרצל׳; ״ארא־ םאן פון אײדן, װאס אםיםילירט זיך• וכדוםה. *1 דעם אמת נערעדס, וו*לס אין איננאנען אויסנעסישן וז) ר״ו• װענדונג. מים װאס איז שלעכס: ״דןס, װ*ס מען הןס נעשיקט אין פעלד ארײן ד• קראנקע, און די נעזונסע ו.#נן זיך *רויסגעדרײם־ ז — ד#ס נעםלעכע *•* האמעסנעד זאץ: .מיסן אינעינעמען די #נפירוננ סון דער נינליזסעק יורך סד#ס. ש.' אפשד *יז ער גוט *ין רוסיש *דער דײסש. *ין ײדיש ד*רף מען ז#נןז .נ#נדעכ הי פר#פ. ש• ה#ס אינערגענומען די #נפירונג...״ ערס זי האס זיך אויסגעשפר״ט אויך אױף דער זאץ״בילדונג, ואס הײסש אויף די םאםע װארצלען פון דער שפ־אך, װאס עס קען שוין םאר איר זײן לעבנס״געפערלעך. איצט װעס ער זײן חשש געפינען באשסעטיקס דורך היפשע עטלעכע צענדליק בײ• שפילן. צװישן דערדאזיקער קאשעגאריע גרײזן זײנען אויך ניט אלע גלײך. פאראן אזעלכע םיש א רײ, פארמאלער נאשור, ד. ה. אז דער עצם געדאנק אדער בילד, װאש דער זאץ האט געזאלש אויסדריקן, איז ניס געשעדיקס, מער ניט די אויסדרוקס* * *•*פארם איז ניש די געױײנטע ײדישע. די דאזיקע גרײזן קאנען אמאל אויפהערן זײן גרײזן, װען די שפראך־רגילות זאל זיך איבער דער אדער יענער כיבה בײטן. נאטירלעך ג־יט אט דער ב־יט ניט צו פיש אײן כאל, און אין דער איבעיגאנגס׳צײט זײנען בײדע פאר• מען, די אלכ־אײנגעזעסענע, די ״ריכשיקע״, און די פריש־געקו״ כענע, די ״פאלשע׳, אין גרעסערער אדער קלענערער מאס גלײכ• בארעכשיקט. אבער פאראן אויך אין םײן רשימה אזעלכע גרײזן׳ װאס פארמיאוסן לחלוסין די שפראך, פשרן אװעק דעם געדאנק— אש פאר די איז קײן שום פא־ענטפערונג נישא, זײ מוזן, װי ױילד.ראז, אויסגעריכן װערן• איך ה-ב >ן מיטן ערששן כין, םיש די רײן םינםאקשישע גרײזן. דער סינקטאש פון דער ײדישער פאלקס־שפראך ששײט אונסער צװײ השפעות: פון דײסש און פון העברעלש; די כלא• װישע שפראכן האבן א לפי ערך קלענערן חלק אין בוי פון ײדישן זאץ■ אין אינזער דור אבער איז צװישן ײדן םער פארשפרײט געװארן די קענגעניש פון רוסיש׳ פון דער אנדערער זײט האבן גענוםען רײדן און שרײבן ײדיש כענטש;, װאס גײסטיק לעבן זײ דך אױס אין רושיש• םחשת דעם האס דער ײדישער זאץ־ בוי פון געװיסע קרײזן אנגעהויבן קריגן אין א סך פרטים א בפירוש רוסישע באפארבונג, דאש הײסש, עס האט זיך גענו• םען ברעכן םיט אסאל די אײנגעשטעלטע שפראך־טראדיציע. אט זײנען אײניקע גרײזיקע שפראך־רגילותן, װאס האבן זיך באװױן די לעצשע צײט. לויט דעם ײדישן סינסאקס װערט דער אינפיניסיװ, װען ער פארטרעס דעם ארם פון סוביעקט אדער אשריבוט, פארבונדן ם־סן זאץ־סײל, װאס ער נעהערט צו א־ם, דורך דעם פארװארם ״צו״, װי אין דײסש, אדער ענגליש סי, העבר. ל... לםשל: .שװער צו זאגן״. אץ די ״לים. בל.״ האב איך אויך פארצײכנס א היפשע צאל פראזעס, װאו דער ״צו״ איז דורכגעלאזן, אונטער דער השפעה פון רוסיש, װאס פארםאגש דידאזיקע שפראך־פארם ניש: ״כדאי צוגעבן״ (אנשטאש: צוצוגעבן), ״פארן רענעםאנס איז געװען אשוגנט (יואס איז שלעכש ײד. םעלה? ז. ק.) נאכמאכן״ (נאכצוםאכן); ״גליםטונג זיך באהעפטן״ (צו באהעפשן); ״נײטי־- קײס ארױפגײך... (ארױפצונײן); ״פרוװן פון דער םענטשהײש מאנן גאלד״... (צו מאכן); ״לײכט אויפװײז,״ (אויפצוװײזן). ״רעכש רעדאגירן דאס װערק״ (צו רעדאגירן). אין אצװײכן פאל האט די פרעפדע, דער עיקר די רוסישע, השפעה גורם גע־ װען דערצו, אז די שרײבערס זײנען מוסיף אן איבעריק פאר־ װארס ״פון״, װו דער יידגשער םינטאקס פארלאנגש דאס גיש למשל: ״שיש אינזער אויסערלעכן פון דער נארישער ניעדא- ראסל־צײס׳״. (אנששאט: די נארישע..,); ״דאס כסדרדיקע פאר־ שװ־יגן פון פעררע,־״ (אנשטאט: ״פארשװײגן פעררערן״; אװי װי דא ששײס, באטײם דאס, אז פ. האש עםיצן פארשװיגן, בעת געמײנט איז, אז עמיצער האש אים פארשװיגן); ״אײגן מאכן פון פרעםדע קינססלערישע װערק״ (״פון איבעריק); ״אויםגעבן פון אײנענער װערק אלס פרעמד״ (דארף זײן: ״ארויםגעבן אן אײגן װערק פאר סרעמד״); ״װיסנשאםסלעך אויספאדשן פון דער ײדישער ליטעראטור״ (דאיף זײן: די ײדישע ל.); ,׳צום עפענען פין זײן דיכטערישן סעזאם״ (.פוך איבעריק; אגב: װאס איז דןיס