Literarishe bleter · 1925-08-14 · 67 (14.8.1925) · p. Seite 28

ליטערארישע בלעט^ער טריכונע —י-זד^: און * ידיד *מ־אי ניישט. *זוי קיאנפו םען זיך אז יירישע ביכער ליגן אויף רי פאלזצעט כײ םוכר שב־־טגיקעם, און דא קען דער לעזער נישט צז• טדעגזן צי א ייריש בוך. אטה איז, דןןס יידימע םארלאג-װעו.) קןק זיך נישם פארגלײכן פיטן רײטשן, ןבעד ר$ך װןןלט נויטיק נעװען, אויף װיםל ם׳איז מענלעך * *ופא• םוננ צום דייטשן םיג־לאגװעזן, דןם ה$ט ארו־פ• :שנעבן די לזןזונג: ,ביל״קייט און גיטיע אויםשטא• טיע םון בוך דעראבערט דעם לײעגער׳. װע־ קען, לםשל, ןןםשאצן די ארבעגו םון .דעקלאם-פארלאנ׳ אין לײסציק, ר#ם האט ם#- ־ע־ םלחבה סיט זײן :נדװבציק םעניק-אויםגאבע :עװאינען םאד זיך א טלליאנען צאל לײענער. אלן ־ער רעקלאם-אױםנאבע זענק נעװען אלע דייטוט־ע קלאביקעד און אויך די קלאםיקער םון דער װעלט-ללטעראטוד, װיםגשאםטלעכע א. א. דער רעקלאם-םארלאנ פענ ד־גען םאר א ביישם־ל אלע יידישע םארלענעד. פון .ו־עם אלעפען איז טײן אויפםיר, א װעכ• דוננ צום .־עפערענטן־בױרןן פון די ,ליט. בלע• טעל׳, צו טאכן רי םארלעזועען אויף דע־ ם־א• װינץ פאר א נרויםער באװענוע, דודך צ ו נ ע : נ• לעך טאכן זיי. דודך א פעךזענלעכער בארירוע םון דיכבוער און לעזער װאקםט דער אלנטערעפ צום יידישן בוך, און די יידישע פארלעגער אין םוילן דארםן ארויםנעבן ביליקע ביבער און א נרויםער צאל. ם׳איז נויטיק א נאר בזליקע אוגי• דערסאלע אויםנאבע פון אלע קלאםזקער, און או־ך םון אזבעדזעצוננען. פען דארף טון אײי, או םאר ןןפנעשפא־מע נ ר א יש נ ם ראדםן פזר זזך קעגען קו־םן א בזכל און טען זאל גישט דאדםן ־א־טן אויף : ז ל ד ג ם אפנעשםאדטע. אברהב טרעםבזןװעלםקי . ט־םאו־טקאד מת װעגן ,פערזענלעצער מרירמג פון דיכטער און לעזער״ די פעדזעגלעכע בארירוננ םון דיכטש־ און לעזעד א י ן א ל נ ע ם ײ ן איז א עןנין, װעלכע־ איז םיט םויזנטעד םעז־ים םארבמדן פזט םאציאל• פאלזטישע, קולטורעלע און פםיכאלאנישע טא• טענטן• ר׳אזז אין א נרויםער פאם אפהעגגיק דער• פון, אזן װאם פאד א פאלזטישער באציוגנ דעד נעגעבעגער שרייבעד שטיזט צום דגװן אלם צו א סאציאלער קערפערשאטסו, װי הויך ם׳אןז דער קולטורעלער נןװא פוגם נעגעבעגעם הםון, אק םוף כל םוף, יער װייםט אויב נןשט אין דער נרעםמער םאפ, אין רער םארם, אין דעלכע־ דער נענעבעגער שדייבער קוסט צו אט ו־עס הסון, ם׳אונטערליגמ קיק שזם ספק נזישס, אז װן םןר ואלן זיך נןשט װעלן קלינן, םא־שטייט נאך הער הםון;ןשט, און װעט נאך לאננ נןשט פאדשטיון אןנם דןבטער דעם פשזשן םעגטש, און ס׳םאד• שטן־ט גאך נןשש און װעט נאך לאע גישט םאר• שטײן דער דיבדער נעהעריק רעם ,שלם*. יידישער שפראך, דאן םזםטעםאטןש, טדרנותװײו העכערע ידיעזדג. ים׳םינ־שטוןט זזך, אז צו דער דןןזיקער ארבעט דארפן צונעצוינן װע־ן די בעםנזע כיחות אונזע־ע און ם׳דא־ף נעפירמ רערן אן אננעשמרעגנטע א■־• :אנזײרשע, עגערנזשע פראפאנאנדע צװןשן די ברײטבשע פאםן פונם םאלק אןן די םאר• װזןרפגםטע װיגקעלעך• װענן דעם באזונדערין גוצן פון א קזג־עםפאג■ דעגץ-שיל אןז דאכט וןך אןבריק צו רעדן, ם׳קאן נאר אגװײון דערזיף, אז הע־ אנמי־לגעםער אןן אזא שול אןז נדטמ םארבינדן מיטן אדמ און צייט אץ קאן זןך פירן זיין א־בעט או־סן בא• קדעטםםן םאר זןך אוםן. יעקב םערנריכט טאםנאװיעץ 111 די פארלעזונגען אויף דער פראװינץ און דער קריזים פון בוך די יירישע קו־טמ־-טעטז־גן־מ או־ף דע־ פ־ןןװינץ לעבט אןצמ אןבער א שטארקן קרװזם. ם,־ן אײן זײמ דרןקט צו דאם שװערע עקאנןםןשע ־עכן, און פון רער אנדערער זלזט - אויכעדלעכע כםורק װאם בי־עננען צ.י אן אפקעד םין ד^- ״דן• שער ױננט צו א םרעםדעד קולטור, אם בילטםטן אןו דאכ ביי אונז אין םורח-נאלןציע. פזרח-נאליצ־ע סןט די דרײפעחטל סןליאן יןדן ה^ט א נרויבע יזדןשע ױננמ, וי אןו אבער א־עם אןן יידישער קולטור. פ־ן אײן זייט םעלן םותה, װאם זאלן אעםןרן םןט דער קודטור־אד• בעמ, און פק דער צװײטער זײט שװאבמ ןב דאם .־לטק־־מ םון װארשע• רןןס קוםען אין דירעקטער בארןרוננ פון ר;כנדכ־ און לעדג־ בארי־כערט שטא־ק ד>ןם ־ידי• עהנ ק־לטז־-לעבן, ם׳איז רערםאר נויטןיק אז די אװסטןטוצ־ע פון פארלעװננען אויף דער פרא• װןנץ, זאל װערן א ג־ו־פע באװעגוננ, װאפ זאל א־וםנ־עכען אלע טײלן סון רער פוילישער .־עפו• בלןק. דער עיק־: ם׳דאדםט דערטענלעכמ װערן יעדן ארט אויגפנוגוצן די באװענונג. אט אדא װיי• טער װיגקל װי אוגזערער, אי ער האט א־ינרגןךדנט אםאל א פ$רלעװננ פון א װארשעװער לןטע־דאט, האמ ער, פארשטענדלעך, נעטװט האבן א רעםן• צומ. ט׳װןןלט נעדארםט ןךנאניויר; דן פןךלעװנ• נען רא־אנען-װײז, װאלט קײן דעםיציט :ןשט נע• װעזן, װייל רי באן-הוצאװנ װאלטן זיך שטארק יערוצןרט. און אןצט עטלעבע װערטער װעגן ביך-ק־זייפ• ד־נר קרװזם א־יפן יןדישן בןכער-םארק װעמ אזױ לאגנ דױערן פןז פ׳זזעט נ־־טט בןליקער זוערן ־אם יידןשע בוך. ראט םןגדםמע יןרןשע ביכל קאסט ־נמלעכע נילדן, און װער שטועםט װענן א אםע־יקאגער אויםנאבע, חן*ם שםעקט שוין פןט א נאנצן צענער, א נעואשלטע אויםנאבע םון 10—8 בענדער ארןבער הונדערט נילדן. װער קען צו• מרעמן צו א ײדיש בוך? די םאר ביבל־אטעקן אויף דער פרןןוזץנץ קענען קײן קויםער נישט זײן, 28 1 אבריװ צום ״נאש פשעגלאנד״ דערלויבט פןר ןןפצודרוקן אזן אײער װןןבנ• שריםט די דןןזיקע שא־ װערמער: ײנר ,נאש פשענלאנד׳ האמ א־בונרזעצט פון רי ,לזט. בל.' פיין ארטזקל װענן ױאל אכםט• בויפ. װאלמ אזך ןןבער שטארק נעבעמן ־עם ,נא־ט פש־ננלאנר׳, ער דאל מיר או־םהע־ן צו טון רי מובות און פע־ גזשט אזבערדעצן םלנע א־• ב־נטן. װײל ינדשטנם - םוט װאם־נר דעבט האט ער דאם דאיזקע א־טזקל געקזרצט; צװי־נזגם - אויף װאםער שפ־אך איז עם איבערועצמ - אויף םוילזש, צי אויף טערקזש, און ד־לטנכ - םאר• ־־אם האגו ־נד נישט אננענ־נבן, אז כ׳א־ז אנ׳א־כער• דנצינג? קאן בען דאך ם־־נען, אד אזך בזן און :־מן דרזנען נ־נ־ןךן א ,נאש-פשענלאגדזםמ׳ א־ן אננעהו־בן יש־ײבן אויף א של־עכט־, עם-הארצישן פו־דיש, נאט זןןל םזך נײטט ־טטרןןםן פאר דז יהושע פערלע װארש־נ 11 שאפט א ק$רעספאנדענץ*שול פאר אלײנלערער דינר חשובער ר׳יד נליקםםאן ו־נט אין די םאלקם-אונזװערזזט־נטן די ־ם־שטע שדזמ פון א נ־־ער תק־פד״ װעלכע ער רופט אן ןעא-השכלה נזע .לוט. בלעט־נ־' גומ־נר 36). כ׳װזלט זוך דעריבער זןןנן, אז אין אםתן קא• נען :אך די דאז־קע או־״זװערויטעוטן נישט ז־ן אוגיער נאנצע קולטורעלע ישועד״ װייל זײ נעםען :־שפ ארום די בר־־מםטע שזכטן ם־גם פאלק, כחםת :דשט אינדנטום קאנען אזעלכ־נ אוניװעדזי• טעמן נעשאםן װערן און עקויםטירן. זײ קאנען :אר עקײםטזרן אזן די נרע,פערע שטעמ. ם׳אװ אויך פאר־םטענדלעך ־אב, אז ־נם םעלן ־עכ הערער ,פשוט די פריםיטזװםטע באנריפן׳ ־ען םץ װאנען זאלן ויי זוך צו אים נעסען? אין הדר יהאט ם־נן קי־ן װיםנשאפט נזשט :עלערנט און אגיך דער שט־נטלדיקער לער־נר האט כער װי שדךבן א־ן לעזן ני־םמ נעטארט לערגען, װייל די ־נלטערן הא־ן דערצו נ;שט דערלאומ. דער ־־־.נערסאן װודער װןןם קוםט שױן צום באװא־םט• ז־ין, אז ס׳אװ טיטיק צו באזיצן װעלמלעכע בןל• -־ננ *־ן הויבמ ןןן צו לעון ה/־םנשאפטלעכע לז• ט־נראטור װערט אב־ור באלד ןןפנעשטויםן, װײל כ׳םעלן אים צונר־יכוננ און ם;כטעם, און דע־יבער ־אדםט ־נר זיך ־אלד אויף בעל־נס־וםםיק, צו װעלכער ם׳גז־טןקן זוך נישט קײן כפעצײנלע הכנזת. עכ דארף ד־נר־בער נעשאםן װערן בײ ד, פןןלקכ-א־נ־װ־נרוזט־נמן א דאר־נםפאגר־ננץ-שוד, א ־הט-װ־־זער פאר אלי־נלערנער, װאו יעד־נר אײנצי• קער אן שום אונטערשײד וןןל קאנען באקוטנן ל־דב כל דז ערשטע ידיעות אין און װעגן דער ... •ע