Literarishe bleter · 1925-08-14 · 67 (14.8.1925) · p. Seite 19

ליטפרארישפ בלפטער *נזע סם־ניקײט דערצו האט ער םארטאנט. אויב ער איז הזנסערעוטעליק אנמקענן :יענ־עלען א־ן טא• לעגמ, 'נזט״־ט ער נעװזב דעכע־ םון איש אין *־ט ע־ן שארב-נעש־ל, באנױט ע־ האט נע״טד־בן היט דרײםזק יאר *־יער. אבער איוי ווי עד איי נע■ וייען אין דיזן באראקטעד, ־*ז עד נייטט :עקענט עעב־עבן; ע־ אזז :ינבליבן דע־ ע ל ט ע ר ז ין ד ע פ ו ן רער י י ד י יט ע ר לזטעראטוד, רע־ ױיינזק׳פעקענמע־, דאלב-פא־ג־גםענער על• טע־זײרע, וועלכן םען טא אייםן דענ םין ם א ר• ־ט ו נ נ םאריטוטעלן םא־ אעוער הזינטיקן לייענער. עמזננערי איז א־־גדןנע־טטארבן אן דעש בא• דאיסטזזזן, אז עם ױעלן קיטען בעפערע ציזטן םא־ **■־לטע *טריזבער. אבער דען ער אזד #ודעק םון דער ווע־ט, איז יטוין אופנענאנטגן לעבן אזם זזזן ־ע־־־־ע־, ג־וישער ױדיצ. 1856 איו אין ואטאיט־ן נ־ג־טטא־בן *טלביה עשזננע.־, 1851 אזי אזןייא• טיךט־ן נעבו־רן נעדארן יצרק לײבר־ז ם־ץ. * א־ן אזצטיגר, עיזנ־ג ליבע פדיזנט, םײנט גײשט, או א־ד ראט ױצא נעד־גן טזיט ר־גם ארטזקל. נעדט זיך לײענען ,אליג כתב־ם םון ד״ר יטלשה יגטינניג.־״. זוערט נז־טיש גתפ־גל, ״אם יער זעט א־־ם אזננאנצן א בזםל אלטם־עגקזיט; נין׳ט נאר צו צי אזט נ־גנט־גר, װעט ער אזזך װערן אײננע• באקן אזן הארצ]) אױי װז ב׳האש אזם אויף אן אטת ליב באק־מען מ. װײנרײך ,פערקעל־ג״ ורגרמ אין דעג אלצטיקער או־ם• :אבע א־נזיגרער נעחרוקמ בשלםװז צום עדעזשן שאל. אפעו־ ר־גן דא־ף יזך נײטיש םא־־טגדגלן, אז דיג־ עילש ד.#ס זײ םיעפע נישט נעקיגנט. עטזנ• נעדן אלײן האט ויך אז־י נעװאלש, פען יאל ק־ג• נען זדניע .־ערק, אי עד האט אםנענעבן היפ־ט םרי־ע צ*זט אויף צו ־ברלבן קאפ״עפ שןט זײן :עטאקטן, פזנקטל־גבן בתב• פון ,ב־גרקעלע׳ וענען אינז נא־ הדנט בא־אושט ם*נף עקדגפםלארן; א־ן װיםיל וענוגן םא־םאלן :־גװא־ן? ד• ביטכ*ל*ב זענען :עװען באג־יבט־עדט פון עטז״ערס פ־גגדג, אזן םיד װ״םן אױך, או זי א*ו נ**טיש ירתשא״ :־ג־בפ־לט נעװארן א־יף ד־ג־ בזנע. ,דעגן א־־נ־ג־ אזא אויפיר-ננ א*ן 3*18, װאו יז ראלע םון כערקעלען האט תדטפ־לט נזיטש קײן אנדע־ער, רי אברהם נ א ל ד ם א ד ע ן, דערצ־־לט אנו פאםירנא אין יײנע וכרזנוז־ג צע• דעדבז־ש בר־מנט א צװײטן פאקש, או א־ן ט־גר• נךטישאהל־נ״ (בזזש ■־נ־עסטדי האוש א נ־־פע בוטב־ל־ם א־־םנעםיי־ט ־אם טינאטער-יטט־ק, און ־א־טן האט דז ראלע םון ־וחנן ־טרכן :ע־טפזלט ר׳ ־עקב א״בענב״ב. שידגנען נעװען :אך םיל פאלן אזיג״כ־ג, אין םון ־גטל־גכ־ג װײפן שזר בסיד־יט. אביג־ נאך אלעפען אזו עטזננערם װידקוננ פא־יט נע־ען א קנאפע, באג־עטגצם פזט יגנניג רך״ו;. ־אלט יג־ םא־שאגמ דעם שעפפעראםענט םין אן א־ב־ג־קערער, װאלט יג־ אפ־טר נערארן ־יג־ וײדע םון א־נדגר לישעראטוך די ליטערא־י■ 1 פ א ר י ז ה. לײװימ :־גאנטן, האר : ט־טט, װעט ז־ך ד־ג־ ־גר װ־גט א הו־ב טון ק־גנטן, אביג־ םון אל־גטען ײעט זיין דער פדף? און נאך אײן רנע, אײן ־קו׳ ־יגרקענטער א־י; א דאנם, א־ן אלע, פ־ן אלע נאםן און בולװארן, װעלן ז־ך אלאז טון צ־ דער אױםגעהױבעגער האנמ, י־גלן ױ א־וס־יננל־גן םזן אלע וײטן, אין ט־ט אזיםנעב־־גטטע אײנן אין םאחהאקשע אטעטש, ײעלן יזז װ*רשן אין פײנל־גכן א־שנעדולד, ביז די לישן םון דעש פלוצל״ננ אײםנעד־גקשן װ־גלן ארו־כ• .־־זדן אײן ק־רצן ,־יא־ט נאר, אײן קלא::: ־שזױן״ נז־טט קײן אויכנ־גושרי• פון באדויער, פון קלאנ ,־עט י־ך ארו־פ־ײםן פון דעם דארץ ס־ן שרינות, נא־ פא־קערט - א לײבטער אםאטעש־גן: ני, א דאנק :אט, נ־גענ־זקט דז דרז־נך נעענדזקט. ם־ד זענען פיר *טו־ן סון ד׳וליען... כלי זםר, נעטט צ־זאטען אי־ג־ע ם־־לען, פלײטן;׳ פארםאקט ז־י ייף אײב־ק; :אםנש־ױ־לעך, אזן דז שײדן, ־וםנדז■ :ר פיי• ישמ.לט אײן איײג־יג אוםבלאנדדגנדיקע •ו׳* .־ופז פ■ קע או־ק. טען דא־ף שוין נדטט נעב. פארבט נךטמ טער אייערע פנ־טער, א־ן ק־־בט נ״ציט נ־ג־ אזן דז הײט־ג שװײםםולע צ־• ט־ג־לעך, אזן דז קאבא־־גטן, אין דז :־גה־־טנ־פ• םולע-נ־גהײמנ־םפושש־ג קעלעדן. שען דארף נו־טט ש־ג־. מ־ד דגנען ירי־גרע נום;. טיד םון נאבט און נ־גראטן אזן טזך ־שפא־ט יזך צי םק װײן, אין ייז צזען זיך פימ אלע אב־־ב א,־,־;. אזן ײנזקעדז לזכטיק־־ט בלזען דז :אםן און בולדארן פון פאדזז צװזשן שחנ־ת אדושיטפא• *־ג־, זוניקע, טאנ־קע, ־טםאן איך דודך אזן צ־יצױעדוננ סייט א האר*ן פול אפיצײ און באװאונ• דערענ. נעבטן בין א־ך נעװען פול טיט םאראי־• ל, היינם - מ־יש באװאונדערוננ״ ני־טט אםצו• פאלן די דאזיקע ע־ייד, װאם נ־פט זיך ־ג־טרא■ םענװזזד םין טי־אש צו טדאט, םון די הייזער-טרעם צו רז בריקן, פון פענסטער צו פענבטע־, אזבער דז קארניזן און טודעטם. םון יז רוישיקע נאםן אין די שיט־לע א־ײן• ־א ק־ם אזך צו זןך, ־טםאר ו־ך צו צו א בויש, קוק אזן דער װזזטיק־חש *נ־ײן, םון םײן א״רגנעו־ יצש־ל• קי־ט ארויש, און א־ך הער װי די שטזלק״ט זאנט: - יז װאפ הזןבן אויםנ־גבײש אזא שײנע סטאט״. דאי זעג־גן זלי, װער וענען יזי? זײ דענען ש־ין אל־ג או־פרגשסארבן און רי, ױ>ןם דו ז־גםט םאר דײנע או־נן, ועיען :אר 'װײטים. לײבמזינזקע, זא־נלאדע ױהש־ב.״ און א םי־ן כאפט םזך א־ום: אײ־ אווי, ױאש .ױעט זײן דער םיף ם־ן איא שיז■ נ־ג־ שטאט, אױב אזוי? - װירך אלע צװײנן םין רז בו־שיג־ נזיט רורך א שא־ך א טזף נ־גרו־יצ: -אש ױעמ זײן דער םוף םון א־נו?״ אזך, דעד ג־עטדער, א־ין טאג אזננאנצן דא, צים ער־שטן שא־ אויף םײן לעבן.דא. און איך - סדעטדער - ױעק או־ף דעם טיף-נערודצ פון םוף. אזבעד אלע :אשן פ־ן דער ו״גליש נ־זמ אום .־ער, ,דאב אזו נע■ :לזבן צו בתנאי, ־גם זאלן ארײננעטראנן וייגרן אלע שמוים, ־אם ר־,ס־ ראםארמ שון צענזור-קאט־טעט פןדעחש. יז צענזארן טונענדהאלד און םשערםקער ־אבן ייך נישט באנזננט םזט אויבמעקן אײנציקע ־ג־ט־גר; יץי חאבן :עהי־םן בײיטן נאנציג ואצן א־ן ־בטזקער. דער צענזוד-עקועםםלאר פון די ,ששליש׳ ױאם ר,אמ ױן־ או־םנעה־יט על־פי מראף, זאנט ע־ות אויף דע־ נאריש-קלײנלעבער מ־גטא• דע, טיט װעלכער יז צענזא־ן האבן נעלאדט אזן נאננ דעש רויטן בלײער. א־ן םײן ארײנםיו־ האב א־ך :ענעבן צענדיזקער בײיצםילן, װאם װייון, װי אזיי א יירושער שי־זזבער ד,אט אבא־ נעראדםט אשקוטען, אי־דער ער האט נעקענמ רערניין צ־ם ־ײיענער. . עטינגעד אזי נעװען אויפער יזך אויף אזא פבק םון צעגזג־-קאט־מ־שש. עד, רער םחבר, דאמ :־בקעבלט יעז־ער װא־ט,, א־בערנוגאי־ביגט יעדער ־ב־־זע נע־צי־זבן רי קנפל־גך און די נעמ־גן ם־ן די פע־דאנען דװקא ם־ט נעפתיטהמע א־ת־ות, די חע■ טא־קעס רװקא שיט רויט׳ע ט־נש - און דא קוםט א בא־באר־ג־ע האנמ אזן צעשאטקעזדעט וזזנע ־ערק, נךציש צי חעבענען זיך אבבאליט טזטן בחבר י זײן ב־ננע־ דא־ץ האט ער אויטנעגאבן אזן א העברע״צן טל־צה-בר־װ צו א נוישן פרזזנט: .... אב־ג־ דיינע זהג־טער: שלק םיר צו רײן נ־ך מזיט םע־צזק רובל, װעט דײן בזך פעדדוקט ־־ג־]', םא־שטײ אזך נדצט; רײל אםדרוקן ־אם ב־ך אן נעלמ טזט די או־&בעםע־וננען, װאם ר• צ־גנז.יד-לרט האבן■ אויסנעבעםעחט, װיל איך;־שוט. צי דעדן •דארטן םיינע לעפצן ביױ אויף :אט, אױף דזן סשיח, אויף די םלכים פון דער ־גרד, אויף זײערע הארן, אויף זײערע ריכש־גר אד־גר אויף זײערע אזיםזעוגד, חלילה י צז רעז־מ ש־זן צוננ שלעכטט אםטקענן רי װענן םון דער ז־של־גבקײט, װאם די לי״ט האבן אױםנעצ״בנמ טײן ה־גםט טיט א רויטן צײכן, נעםיעקט, נעמעקמ א־ן צעקאליעטשטעמ םון אנהויב ביזן םיף, אזן ־אבן וײן שײנקײט פארדארפן, רגלאזם נריקעכץ אנשטאט שזיסקײט? און נאך: איך קען דאך די טענגדצן, אי י*ז וענען נעבילחעוטע לײט, טענטשז ־אם װכן װיםן, און נוטד,עדציקע זענען זיי און דגנען אויך שלוש םיט םיד־ םון שטענדזק אן. םד־גנ א*ך, װאם האבן זײ אזזננעזען טיר אזא ביױ צו ט.ין? טײן ביך אױ ריץ םון יעד׳ער אוםרעכט, און אײפ עם נעפיגט ויך ־א־ט עפעם א יזינד, זאלן ייי ט*־ רגבן צו פאריצטײן אין װאם איך האב נעשזל• ־יקש, און איך ױיעל עם אדעו־ אויםנדגקן סון בוך, א־ער פא־־כטן דאם נ־שמ ריכטזקע, אבער קיין א־־בדײד לאזן זיי נײצט זוכן! - דו והאםט פיר אײך נישוט צו װייםן נענעבן, װי נו־י־׳ם ם׳װעמ זײן ד• צאל עקועסםלארן פאר די םעדצזק רובל, װאם ־ו האשט םזיר נעשדיבן איך ואל דזר שלקן/ דז באםערקיננען יייגגן די ם־גרצזק ,־ופל .ד־יזן, אז עמ־ננער האט נאך נעהאםט אםצושרײען ־־ נז׳דה םון דער צענװר און אז ער האט שזין :עזען םא־ די איינן זײן ציל - אםצ,יל־דוקן זיינע ח־נרק - פונקט װל חערנרײכט. נעעד־קט האט ז־ך דאש אבער װידעראטאל םזט נארנײצט. נע•;״־נד זענן רײ נדבית װײסן סייר נ־שש; םענלעך, אז די נײע דאנ־ת װאם האבן זיך אנגעו־וקט אויף ׳נג־־ננערן האבן אים נעצלא־גװגן צו םאו־נעםן װעגן ־עב לויקםום םון שדײבערײ. םא־ זךן נאנצן ל־גבן חאיש ־נטתנינר נישם א ־אנמ שון א שטוב, צי צו א בוים, און ניט מ־גר צו די אר־גםם םון בי־זן, אב־ג־ לגנארשן, סוש; א *■עג םזט א קול פון א האר, םון א נישט-דע־• ןי קינםטעלר, מאליג־, נעםט צענויף אי״גרע ם־גנז• :עז־גן אפ׳לו קײן אײן ש״דה א נעדרוקטע, און י!**ױ נאך יײן מו׳ט חאבן די כתב־ם זיינע אויך ל״ן מזל נישט נעהאט. 19