Literarishe bleter · 1925-08-14 · 67 (14.8.1925) · p. Seite 18

ליטערארישע בלעטער שלט אל־ג קליפערלעך און ,די א״לציקע שפ׳־אך *ן וײן הארצן. אכת, זיין העלר רעדלעך רעדט דלטימ, אפער נײמגז אזמזיםמ זאנט אויף אים די בלד,, הלגדע• סיט אן אוםטרײװיליקער אירןןניע, אז ״ער רעדנז רןןך װי א פוך׳, און א דדמבמה-פוך מװ רײדן דךטעו; דאט איו א״ך די סיפה, פא־• ראם או־ך ר׳ דזד צערעדט זיך אױף רללטש אזן נעהײפענע סאםענטן. ,לײטער רײד; אלע העלדן א־ן ,םע־קעלע׳, א חוין דער קאםײמעו' ע־ידעריקן׳ מאמע-ל־מין, און ר׳ דזד פרענט בלל איר פפידוש: ,פאיױאם רעדפטר נײמט ליבער ־לד״מ?׳ אבע־ עגוינרעד דאט געשטלחט, נעטיזט שפלדן, אז א ילדלשער ־בדללבעד, זזול זײן דער בעסםער, אלז א פ־פל נעגליכן צום פלינל-פײמ אלן ז־לן א־־כ״עמ מ־מל; הויך קען ער נ־שט פללען, װללל ■־אס ל־מ־ן איז א־עם, און ס־ען דער מחב־ זאל זלך ימו־ןו אפ־לו נעפן אן עצזק האבז ער צו פון מלש אן עולם, לאם עם םעלן אים די עלעמענ• מאדםםע ידיעות• עטינגעד האט דעדלבעד נע- ־אלט שאפן אין יינ־יש א ,םיטאלאגיע, װעלט• און :אטיד-נעשלכגוע׳, װי ער דריקט ולך או־ם, און ע־ האט נעטי־גט, אז פמ־טך א פאד ־$ר װעט ער די אדפ־דט אפט׳ן- ער איז אבער נישט :עינאננען םיט ־;־ב קר־םען ־עג *ן א כך שםעמע־דיק^ דאם פלענן זלך אל־פהעלפן נאנץ נדינג סלט א דײט־מן ־א־ט א־ע־ סיש א פרעםדן באנרלף. :ראד די אלבערנעזעצטע צװישן עטלנמחם םשליש (־,ל־מגז פאפעלן י) און קאוטאידנםלעך מלשט עם־• ג־אמען!) :יפן א השנה װענן דעם, װי צלטע־לק ער האוט אפנעהלט די רי־נקייט עון זײןו אויםדדוק. זללן ט־נאטע־ימוטלק (נלשט דראםע!) פאשסייט פון אײפצלען מלשט אקטן און אפילו נלשט אז־םצונן!), א־ן ־ע־ער אויפצל פון עטיעכע ארײנקוםען (נ־־מט בצענעמ א־ן נישט אויפמריטן). אנשטאמ ,אלנ• האלט-פארצײפענלש׳ אדער ,ת־כן׳ נעפינען םלר אלן זללן סשלים-םאנוםק־לפמ דאם לאדזט משלים-װײ• זער. ש&עטער האט ׳ער צונעקדערמ אן אויסדרוק: ז־כצעטל; ביל אלם נילט נ״מש אן, אז ,די האנר• ל־ננ קוטט פא־', נאר די טעשה אלז אין לעםפעדנ. סלר יזישן נ־שט, װי װללט האט ־׳דטלננער שוין :עה*ט ד־ערלאכפט אלן, דער פארװלרקײסכוננ פון זללן פלאן צו שאפן א מ־ן פאפולזסר-װלםנשאפטלע• יע ל־טע־אט־- אויף יידל־* אויפנעהלם האט זלך פלו־ז א קלײן פראנפענמל; נא־ דל בװנה אלללן אלז שוין או־ך נענונ כאראקטערלםטלש. דעם 24 םאי 1843 האט ײנר באװאוםטער אנטאנל אײדענפו־ם, אטאל דעדאקטאר פון ,פע• אבאשטעד אן ד־׳סר ־װ־בםל׳ און שפעטער דירעק• טא־ פין ל־ע' ,לאד־מעודער ראפלנערשול, עמלננערם א נ־טעד פ־לדנמ, אננעגעפן א םקשה צום קודאטןןר פזן דא׳־שע-עד לערנדךײז, טען זאל דערלויבן ררוקן ,םערקעלע' און די ,םשלים׳. ,אזונע װערק האט ער נ־גשדלפן, זענען צוטרלטללך םאר אלע קלאםן ילדן, זלל שטעלן *רוים אלן לעבערלקע פאלפן ־ל דב׳-נות און לעבערלעכק־יטן, זלל םאלן טרעפלק אק קאםײמ רעם נאנצן ילדישן שיטײנער רי־דן, און דערלפע־ קענען ,זײ האבן א דש־לײזנ• רלקע ר׳שטעד׳ אויף דל טוחות׳. - עט־ננער האט ־ע-־פ־ל;עדאפט או־ף טונעגדהאלרס פלזבדנקצ-ע ינר האגז זלך אפער שםא־ק אפנעגארט; די שטדענ• :ע צענװר ראט נעפ־נען מ־ײף-פםוים אין זללנע שט־ל־נקע היפורים. דעם 10 או־נוםט םונם זעלפן ־א־ א־ז ,דעס ילדן אימענפו־ם' אננעקופען א ת־מ׳פה *ין קיראיםא־, אז נאך א סארשטענ־לקוננ םיט רער העפרעלשער צענזוד נלט ׳•סר אן עו־לו־בע• נלש צו דרוקן רל דערםאנגוע צלײ כתנ-ידן, נןץ־ ז־י אלעטען לערםאנט צום נוטן אלן.,דער הקרטה צי םללן אויםנאבע. רא װעל אלך :א־ ואנן: טיר דובם זלך, אז עם האט זלך פלר אילעענעבן, לבד ־אם א־ך האפ נעשאפן קארעקטערע טעקםטן, א־־םצ־םאלן אזא ד־ן בללד פ־ן עטלגנערם פ ע י• זענלעכקילט, לאם אלו נעוטרײער און פא־פ־• קער, א־־לע־ ־ל בלז־א־צט־קע נעםעלן. או־כ דער ל־־ענער לעט אלנשמלםען םלט ם־ר, לעט דאם ם־־נען, אז םללן א־פעמ אלז נלשט נעלען קײן אום• זלםטע. :ע-ען פאל ם־ד א נללקלעכע־ םאפענט! ה׳ ־מפללא , ־אט זלך אײםנעלאלט, אלז נלשט קללן צופעללקער באי־צע-, נאר א ױדש פ־ן דיעם ראטער־אל: ער , א־ז ־מײדה עט־ננע־ב אן אײנלקל, א זין פ־ן עטלנ• 1 נע־כ ללבל־ננמ״מאבטע־ לדמע (לא־אטא) שפירא, 1 פרן יענע־ ־אםע, פלל ו־עלב־ע־ אויך א• קאפעל א■; ז. <—זען האפ־ פ־מע־.־ פאק־םען זל־ע־ע יד־ע־ת '־ענן עטלננער;. אלפער סס2 פאפ־רן און פאפל־לעך ראמ ה׳ שפלרא א־־בכעימפ־־ש פא־ פלר או־פן ־נש פ־ן זל־ או־ך א פאל ב־לד האס פ־ן ־עקב א־־בעג•, אלך •־,אב א־ן ײללן ב*־*קטעדלסטלק םלט .ט און לאם פל־־ם זלך אפג־רמשעײט בלוױ אויף ד׳עם םחב־ם ,אלדב כ־ללל פון! פעלוענלעכק־־ט א־ן א־־םנעםלמן צו נעבן א בא■ | ־אקט־נ־־־ם־ק פין י״נע לערק. ראם האב איך א־• צ־ללפ נעטון (אלכ־לקנם ■ כ־ב־נעלאזן פארן לײ־ענער נזפא. עם אלו צו נרויס 1 — םבנל״ אז װען םען גל׳ם צו צו רל װע־ק א ללשע• ־,א־״מע אפ־מאצ־ננ, קאן זל פארלאנװיט לערן אלן דל אץ בעדען מא ־*ע־־ט ־•;־:א א־עכ ה׳ *עפ־־א ד,אגז אי אעאנ״אן; ארן בעד פין אל״ן ד>ב־ף בען וױיבן פ־ יג־אבלאנען. זאל 'ערערע־ אלײן לי־עכען און אליין פ־י־ין פא־־טשיין. עמלננער איז אזזי גילנב פאריב׳טעגרלעך, אז קיין רען״י דארף עד נדבט צו א •בדדבער לעבס אפ זלינע י$רן אין *יב־ס -עריבלאגן צי זען באט״ע איין ־שידד ןצע, איז ־א: ,א מ־אנעדיע. פאר עמיני :ע־ן אײ דאך שרללבערד;ן׳שמ נעוהנן קײן צונע• גדמעפעטע ואך אין נישט קײן צ־פוול; עם אלו נע• ־ען זרן חלת, ־אב א־ינצלקע פיכל נחת אלן וײן ימ״ע־ן לעפן. קײן כ־שח האט ער חלילה ד׳עך• פ־ן נ״מט פא־־לנגד, פאדקעחט, דאם װאם ער דאמ או־כנעבדאכם או־ף פאפ־־ און מ־נגו אויף אלכע־צ־שלללכן פלד אין פ־נף קאפ־עפ פון יעדעד ״ע־ק א־ז אפ־מ־ נעדען כיל אלם א גאנץ קאנטלקע ל־צא־,. אבער עכ אלז פאר אלם ני־מט נעװען קיין ג־עב־נר פאדנענלנן, װל אװעקצזזעצן זיך .לײענען זללניב א זאך. לער ״אםענבז א־ן ־ל מאטלװן פון עטלננע־ם קיםען צ־ ־ל־לשע־ שרלפטשמעלעריל אלז םארפלק• םל־ט א־ן א ־אק־׳ד־ננמ, משרלכן מלט זילן אײנ־ג• :ע־ לאנמ, ־עלםע־ אלו ששא־ק נזשעקאלע (מלר כ־עננען א־מ אית בא־ת אלן בוך.) עב א־ו ק־־ן בפק נלשט, אז שו־ן 1837-1836 חאט ע־ ז־ך נעט־אנן מלטן :עדאנק װעגן) דדוקן ז־־נע ־ע־ק. ״אלך ם־ז א־לך כאלד ואנן, שדללפט ע־ אנח־־ב 1837 צ־ אן א־םבאקענגזןי אד׳־עםאט, אז א־ך ללל זען נעדרוקט בלל ״כעדקעלע׳, םלל דל ״םשל־ב׳. ־אם לאלנו נעלען עפעפ פא־ םילן קע• שע־״ע... לויטן צוזאנ פין ה׳ טונענדהןןלד פאר• האף אלך צ־ כאק־םען אלן ־אר־מע לעש דע־לויכ פ־ן ,־ע־ צענז־ר*). :ללבצללטלק האט ע־ ז־ך ארופנעטרןןנן■ טלט כ־־־טע־ע ללטע־א־לשע פלענע־• ער, לאמ האט בם־ר א־בע־נעשרל־ן פא־ ילך דללסשע ללױער א־ן שפ־־בלע־טע־, ־אם האט זלך נעלערגט א־טאל־ע• נלש, לאם האט אפ־לו דעם װללטג־עסטן טײל פון ז־נע פ־ריאטע כ־לר :עשרלבן אויף ־ליט-מ, האט פיידעכםלענן קײן א־ין טלנוט נישט נעקלע־ט ־ענן ב־יטן דל יל ד ל ש ע פען אויף אן אי״דער־נד. ־אמ ״פ־אבטע ילדלשע לימון' א־ז נעװען זללן ינ־פ־א־, דל א־־נצ־קע לאם ער האט כאהערימט *) ־עקכ טונענ־ר׳אלד (1871-1794), כאקאנ• טע־ טיע־ פין דעד פו־ללשער ר־מכלה; פון 1820 א־־נער פ־ן דל ילדלשע צענואן־ס אין װארשע; נע• לען ע׳טלננערפ א נשער פ־יינט. נ־־מט :א־ ם־.־, א־נו א״עםען) א־ן האט א־־ף א | לעננערע״ צ־לט א־טג־נענעפן אלן םללן .־שות אלע ' פאפלרן. עם א־ז נ־שט ג־לננ נעלען אײיםצוםדרן 1 רײ א־ן צו דע־נ־־ן אלן ו־ל א טאלק. :עלען צל״מן! זלל א כ־ זאבן, 'אם האםן פפ־־ױמ צו שלפה 1 עטלננעדן קללן שי־בזת נ״ממ נעהאמ, ז־עד עיקר | פא־ש־־־ענע ־אק־םענטן און כתב־פ (װארום אויך! ־לשע עטלננע־ האט נעפ׳־־לט א־נטע־ללבטן) | פ־ן ה׳ ־םפ־־אם ם־טע־. :ע־־ען אנ־ע־ע זאבן, װאכ םען ־.אט לויט זײע־ בתב ב־לם נעקענט דער• ו קענען, אר זלל יענען עטלננע־ם, א־•עי־ פי־נש א־נ•; האלט, א־ זלל זענען א־ם נ־נע. נערען ־ו־דעד םפק•! ד־־ע ־א־ םען האט :עם-זט פםקענען אײף יא א־ע־ :־לן. נאו־ אפ־ל• ־־ ז־ײע־ע האכן זיך א־יך |;־שט א־נטע־נעזעפן איײ נ־לנ:. כלו־ז דל םאנו• ו בד־לפטן פ־ן ־ע־ד, ו־עלבע עט־ננער האנז אלל־ן! פע־ל־־ד־ בתב,* ד.אט םען נעקעגט לײע־״ען װל נע• | —דט• אנ־ע־־ט אלז;ע־ען ט־ט דל פראנדעגטן,! ־אם דענען :־שיט נעװען דע־װלללע בא־מט־רט פיג־ א פרעמ־ אײנ, און מלט די שײאײצ־מד־פטן פ־ן 1 כ־ל־ ־אב א־ך ־אײ נעפ־נען לדוכ (אלן דל װע׳־ק י —ק א — א־בע־ 15 כ־־ל א־ת בא־ע. אבע־ עס אלד :ענאנדען :ישט ײלו־ז װענן איבע־די־ענעז,;אל א־־ך ״ענן פא־־טט־לן. טען האמ נעדארפט , א־־פ־אבב־נללן פ־ט־ב, א־ללנשג־נלן זלי אלן א־ | אלנעדײנע־ ־אב. :ע־ן בלן א־ך ם־דה, אז עם י ־,*:־ מ־ד ־ע־ב־ ה־פ־מ צ־נעדלנט לל ב־אג־אפ־• *—*■נ בבבבצב. *—׳נלבב ב —אננ נענעבן אלבבנ—— צע־;־:־־: (1889 אין ״דננל־ץ״) און דעדגאך ךאבע״ אדן ״ב-:לה״. סא־״אנ ב. קלעצלין װילנע 913 0. בב־י איננאנצן צ* זךן אן אובד ־-־ ביבב א־בדו (ױע־ א:ז ־אב א בעלן בעבב צו זײן די :א־ל,־?׳, ד*ז א*־ :אך ־*-ג־צ״לן, אז ד״ד יעקב *באצרך אזן :*ר־יאדק דאט א־יך א דאגקײערד־קן -לק אלן דץן א־־־בעמ : ע־ ־ואט ב*ד אננעװיזן א׳יף ־* נואמ־ע־־א־ין, ״־אב נעפיגען ױך אין די װאד־בע- ״ע־ אדב*־;. אבה׳ ־עד ־אמ :ענעבן זײנע פדײגמי לעבע אעפא־באציעב ע״פ זבמן. ־עדםא־* האבן ״* נךבמ בנינע אלע םינרמן :ערלעקג־, אזן װידעד ־אב א*ך ײבנדלק;ב*ין אלץן אינע־ג־מ־״בן ןיך *־דבב*ן *רענן ־עב :א;נ פון ׳״;־ א־בעיט דעל א־ך :ע־״ב;״בצ פא־יב״״נן״ אל ו־ען נל־במ ם־ײנמ ״באצד״ב ױא״ב אך־;א־נו־במ נעפאלן או־פן :ע־א:ק צר נ**ן נד־נטע-ען ײך אין ־ז **אד־בע־״נר א־ביװן. ־ע־ב־נן אלז *־־דמ כ־־במ אויבנע־נדנפט ־ל ױ־ב־בד. פון דל א־:במלמיע*עם ארן פערזאנען, .*יאס דענען בלר בדנע־במאגען אין בײן אדבעטן אלך ה$ב 18