Literarishe bleter · 1925-07-24 · 64 (24.7.1925) · p. Seite 5

5 ב ל פ ט ע. ר ש ע ל י מ פ ר א ר .1* 64 דער דיכטער-דראמאמודנ פונם צװאנציגםםז י. ה. א בעזוך ביי געארג קייזער שושגו אןן ןןונם טיט קויזזנר צװײמ ו;ים זייגש, די סןסקע פונב ל״ן. אין ער סןלט דןב בןלד םון זיין ק־כדמ• דיקן םע׳נטש. אלזײםיק, אלסעןק, װאי״כש• און צזהסקלןז ה*ז ער זיין. דעדיבעד טװ זעלמעכער װןרן יער פזעםש, טןן• ר ע ר דארף ווץרן ס יעדעס איט־יזײדואום (מ רםו יניף קייזערם;ײער דראםע .גיוסם״). און איצמ דןרן באל־ לךןר דל מגהמלכױקע דןפזמציעש םון אט רעב נלסט; .װןס טראבמ אײ ־ענן ־ער סד#גע שון צוזשגמס לעבן ם-ז א,*ן *־ןדז״ אלך םרמכפ -ענן צ ו ק ו; ש פ־ם־אבן און - אין םיםציק *^• <*ב ־עמ דןך קײן דהד-ות םער נרשם זלן. בןציאלע שר#בע? אין צװײהתרערמ יןר ןרוס װעט דן םעב;יק און די כעםיע ן *מרזמםםערן אלע •־עגן. םגדערע ועגען די | *־אבלעםען, דןכ רמן *זן דער םיוי *ן 1 ־עד שענגמולעכזס* ■:זמ־״ דער אודיקאםף! םון ־ױ נדי.ים, די נעשלעכםלעכע גריזנם• | םאכלק שם־לערישער רײע םון צמיוגנ און י ן•שט•*פהג. ־ןם ה־זנמיקע חחוגה׳םר־ןב• לעם אזי נןר אן אלױ^זאסםליכ *קעגן דער אדבזקלט םין ןט די *•*נן. אלץ אזבערי״ קע אלל קזרט, אכן <גף, גישמ וזןרמ, *ז ם־גנגזשן זןלן זיך **רגעפען דערםז©. מ הלנמיקע קאסלסאללםמלשע צלם אזל קאגי• ב&ליש. דער עלגדער קמםף שןור דןס מעג׳ לעכע בר׳ייס פאבט דעם םזמםשן *ר א סאך-שקלאװ. קען ער;ײםט שריבערמרעיח די שזדןל םון דער םרײער מנטװיקלתג, דןרמ, ראו עפ איז דן זײן רזםטיקער בא• שטזכמע-ןרם, דןם .אןדמיװן נירמגא/ ם*טרז*טישע כעגמזסעסטן םון איין זײס. עלמערן• און קך.חער*ליבע םון דער אנרע• רער זײט האלםן ן• די םרײע במציונג םון כעכםש צזי םעגםש. און נעןרנ קייזער 19• ראקטערידזדט דןם אױ׳כגעםרויסםע צו• קונםם־בזלד דזנם םימ א לעבעמקן מי• זןד : אכמךי װיןמ איע׳ם טדאםװײ א; על• טעךער העד סארסשעפען א סזכאאםרשן יהנגםאן. סען װץמ זןך צישסועםן. .'4 מכםלק װיי׳םט איד, אז איר זענט אםןל נעלעגן בײ םיר אזן דער װינ? ױזלםם איד דןם כאטש?״ אוץ װעט ירם איינלסדן אויף א סימןנ. סיו־ לאכן און )בען דןך רעס מזםן ערנסט היגמעד דער נראט־נםקע. און םין דיד״מער אלע שלייעח און וע■ ל׳עם םון ציגיקער, מעאמראליקער, שיזלע־ *און נעד©גקען־םוםיקע םעבגזקעד מםעד דע• םאםקירט יזך קיײער, װז א זיכער *ן אינדלען םון נליק, זײן ציל אזי דערזעלבעד. זײן װן; ןבע־ - נזשט רןםאכטיש און קאלט. א*| ־אם ם־גרזע;לעכע משארעך באי שמעטיקט ־ןם בלויז. יער םזלם זזך, װי זון םון א שםעטערדיקער צײמ, װןס איז םדשדטיק שארבלאנדדשנם אין אן א־םצלז■ טזק ״ןרהי״ײערם. לאכמ עד םון מ .קן• יענן צײםמגןםן׳, ױןס םאכן א םרויםן דו׳הא ארום יע־יעפ װערקעלע. זזיערם און לןזן יזך באװאוגדערן אין די לןזשען *ן ד• טעאטערס. זיין אידעאל איז דשי ס־אנ״ צײזײטער נדויסער דיכטער *רםור רלסבא, רןפ הןמ אןן קאיד* מלם טוד, נע• לאבט םון זײן •ארןדער דלכבינרישש־ בארזסמקעט... נעןרג קױזער אזז אזזנעד םון יעגע, װןם שרײבן ניושס צוליב .קתםפז םאד קוגםט״,;ןר צילזב אויטדריקלעכע צזלן, ער איז * לזכםער, װןב שי־זזבמ, כרי אין סזגםחמ• ־עדט יןרן אדים יןל נכלל;ישמ םער :ע״ שדיכן װערן. אק די כ^פעגדיקע מרות ימט םען;ישם םעך פוזן א״יםטישן דעם : ררײצי״טן באכר םון* םםדזנדבער: - זן^ט עד - כד* עםעם סעװאויר עו װןרן. :דננםש צי טענםש װןט זיך דח־עקם קענען *לצ• דלמ זןנן. ביכזד ד$ם םען כאנשן װי עק• זןמ־שיע ליד״מ׳סאאעמן. .נעמהע װעל איך םזז;ע קזנדער *װןקנעבן, א נאנ׳ז כײן שםז• לעכל״, .־ע־ם זד,;$ ך ם ע ר, וױ זײ;ע;ע־אגקען יילן ־ןכ... זררכע ביכע־ ועגען יזזנגםלעך .*נטי׳בזכער״. ד ע ר ו ב ע ד שרלבמ ער אויםשלזסלעך אין דער דראטאטישעד פןרם• ער װזל ־ןב לעבן אזבערגעבן ש*רף, בולמ, זאבלעך. ער הןם ש״נמ מ פוכײגקסיודן טעדיטאציעב םון יע־־ עיזשער םן־ב. כיי נײען ארןפ שין יז םרעם, װןם זע• :ען באלויכםן פזמ * טןרנעם אלמן לאם• מע־ן. ־יײער לרכמ דזך צו פזט מז עיעק• כד־ט טירטן־לעםםי. - בק־זב דןלן ס,־ע* זײן דירכגעלויכ• מע;ע אין;זיצט באלויכמעיע און ױןלן דך ײױען אלזזן. אױף דער גאב םמרלןזט ער םיך נזך און נײמ אזי;ז** מתק אזן ־ער טמקלקיזט. פ. ה. קעניגסגארםען בױרן, סיטןגכאגג ס ו ן בײרא, םימןנגאגג צ ו ם ביורן, *װנמ־גאננ ס ו ן ביורן/ ןזוי בםנזיכנט קיידערם נעשםאלמ, דער ק*נצ• לץ־בןבספרנר קרעהלער, דןם םזל סון דז םיליןנען;ןםענלןיע. 6ח מ נשםות - און וץ הארמע טש סון; רײכזןרם אויף ויך םליין אןן - י״״זו רירמ זיי נישם ןן, ןדאר ויי װילן! צװזשן רש• ר.םנם״םקםטער װירקלעכקײט -•*י׳ וי ד יןי ד *גרידן. יז• *בער: *ין די יבוזיינתקע ם**למן-זןייען, דער *ילם דעם טוען *•נרױ.ט עידישן ד-ער ר#רםער גזיסווענדיקייט >ין דעם *כםמעד,. ק־נסג^עכער ײים *ון * ריריק׳ װןןכ, טעגדעכן *•קיסעןד*. .םןךגעיוט * * ס צ ו ו ײ ל י ד ע שץ בער הארארוויץ װען פארנאכטן אץ *רלדלעבן לאנד קללננען די גלאקן צון אננעלוס אץ מיט נאנטע געפילן גץען נױ־ט אץ קלױםטערם ילדן אץ שללן פלן מײנע בד־דעד יעדעד קןןן װעלדער קאםן װי א לאן חאלט אלן האנד א האק װ• אלך םלן גענזענפעדער םללנע ברלדער טרלבן םסלאװעם פאליעם קישן זץערע בארפים בלאער הלםל קושט דל אוינן און זץ שװלםן זונאקעגן שפללן ילך אװי טיט רח־ערם װי א פלדלער םלם א בױגן װען איך האק בץ םץנע ספרים בץ דעם בלאםן שללן פון קאהנעץ אין דער םידער האנד א פענע אױף די װאםערן זענען יענע אױף דל רעשלק רױשנדיקע אץ זץ שםעטערן הוינע לידעד חוזיפהדלק און םלא נאוה אין די נאנטלקע שםערנװץטקץט אץ דעם טיפן םונקלען םװ קרזק׳נ, 1929 נמר האראװי״ן / אי*מ$ס$רטרעס אודז־דם ^קעגן םיר שעגקן דך אטגאנד נדבות בץ םרשות דרבים רופט אונז אפט בײם נאםען כר־םטוס י םלר נעבן זלך שלום װללנען זץ־ א1יף זץ העלזער יענען זלך םוחל םרללסטן זיך באנלץםן ךך לאננ םיר שםץכלען אי1י םילד אדי ןזללד בלאנדע בלא אויניקע מיר נענארםע 16ן האריזאנש װלםקרםן גארער ירידץ — םײדער םרעםדע ײדן #רים אוגז נעשפאנם װאונדערלעך לאנד אלבער אוגז םלליאסן קרלשםאלעגע קופאלן םלר שפרגיזן אלן דן װ$ס באשםראלם אוגז םיםבאלן אונז שפללן דל סםערן םלר הערן בלוםענגל^קן אוםענדלעך טלפע הױכן א דאדזשאס םיד שםױנען: בױם בוים םיר שםױנען: זוםערםרנאלעך זוםערבילגאלעך םלר פרללען זלך: שםװ־עם םיר לאכן אױף: דינער װאשן זלך דל אוינן םלם רעגן קעק זיך םלם װלגד ב?דן דך אץ קלארן נלוט םון םאםע ערד אויף אוגזערע װעגן קוסס אונז אםם דער בביא אליהר אקעגן םלר בענםשן זלך אױף אונזערע װעגן קוםען אונז אפט אלםע רעאליזם, מעלאדראמע און א־ראניע זל יוכ. ײ;עשט בו מ אאותיק• און האט חתתד- םלםן בארעכאטישין ײנדל. װײל ײ הזןמ א*ס ליב. ־י;עשיכטע ליינם זיך גלשמ אויםן שכל. בש־מ אזזי װי זי איז נעװארן נעשסילט. עסעם קיסש אלץ ס$ר בחס:ז;די־ק. אן איבערנאע, ז>ן םאטיוױדמג. םעגלעך, אז מזוי איז בײם מתנר. ♦געי *יך שענלעך, אז םען האם דעם םח&ר געתהלפן. (נ?כ קאטטראלידן דעם מעקםמ - וױ םיין מבע- ר״אב איך;ישט נעהאט רי פעגלעכקלם.) מ דרײ אקמן - םצענישזער רעןןליזב.?בער סיס א צונאב. סראלאנ און עיילאג. , א םיידל אין כעמל, אן אלמע־ װאם םאר״ צױלט א נמשד׳לע, א חל*ס*סימר, װןכ שסילמ אז*ף א ס־־עלע. וײל זלן ■אעזיע. און איו םעלזןד־ראמע. בשעוזם — םים 8 יאר סוסצן צודלק - ארסיקיען גאעבארע אין םעאטר. בײדע: א• ד־עד רעיאלזזס אי ד• םעלןןדראםע. ד$ם איז די סיעפע. װענן איר ױןלט היתש;ישט מלויגמ צ* רע-ן. אלד אגש־, ם©־אן אן עאזספ סון םחבד. אלדאניע. זעלבםמ־ איראגיע. זי װא־גט דעם צוהערער: געב טלך;רשמ אזנגאגצן ערנסט. זי איז סאגאנ■ דש־דמדמ איבער *זרשידעגע ערמער סון שטיק ײ איז דער נראמ׳מאן סון דעש נעמטאלט סון םעקלער, װןע לױשט׳סאר יעדן צו קויסן * םציאה: א שסיקל ערר | - אויסן גי־מן ןךט. ױ אזי סאדבאהאלמן און מ שסארתקעלעך סון דער צ־עמ־פלער סזגיד. ײ ארױסצמשאללן-איז דןם אײנציקע״ װאם לאיט הרנם נעלזמם .ד מלנער״ אןן ] רוםעניע האבן עם םשפעות נעםון. ב*נו• םלארםקי׳סעאשד ד.$ט עם אסילו נײ*ז מארוװט. ד״ר מיכאל װײכערט' א הײטל ארמיםטן איז פפרבליבן. װל שץף ןןן א אאסםוך. גישס נעװמט יװ אהלן ײך קערן און וײבדן. און נעל$זם ױך אײף דער ללגיע סון קלענםםן װמ־־יערשמאנד. נטנוטען ק$י:ח -?>ן דערפאלנ. דער סײלישער .דיבוק״ אײ נשוען א ־ערסאלנ. גלשם אזא שטארק־׳שר <זל םען האט גע־עכנט. אכער בײ הייגםיקע צײסן -;ישט צו ©ארזינדלקן. .־יםאװם *ײגגער״ ־.אט אייך א ײדישן כיײעמט. אויב מײשע םײזשיעטן זעגען א ם־וודה - סאר װאם :ישם נוצן דל ק$נױקםוד? אלז 'םען צו;ע•;אנבען םש די אײנענע םיםלען, װאם ,שקארלאטגא סאסקא״. די זעלבע רעקלן• כע: אין דל סענסמע־ םון די ײיישע סע• ױעלבן פאםאגראםײנם םון יימשע בערד און ן •אחת. דל זעלבע ערנםסע באציונב צו מ ן ־ארן. דאפ זעלכע װיבערע שאללן. אן בי• | ליקן שארזש. אן דעם גמײימח •ײמש•! לעכן״צופיש. און :אר דל דעזשל איז אןן , .באגוסלאחעק•״ נעבללבן היגס־ש־שסעליק ן אלן ס©דנלרך פש .שקארלאםגא םאםקא/! איז אבער א דערסאלנ אין םע©טער נע• י נליכן צו א קןמ־ס חכסד- טען סאר זיך םלם אלכ נישט בארלםען. מנן מאר אןם;ישם איבערחזרן• ער סארללרש דעס טעס. אויך .דער ױנבעד סון ױק טרזיער״ האם גישם נעסמען. אןז דן סיעםע שולדיק? ־עד םי־ער? ־• אויםםלדינג? פ׳אײ קי״ן ססק;ישם: דער םחבר איז פעמעי־ סון דער סיעםע. (נעװיעלעך אןז שארקערט: א *יעםע איז בעסער *אר א שחפ־.) אין רעד ארעםע װיל יאשקע םוזי״ קאגם תומר האבן םלסן דיגסט*םיידל שײגע. הנם ער װײםט, אז ראם אידיאםי־שע זהדל םון הוױ איז נעויוען סלגז איו א גא• עמער שסעלקע. ער װלל עם׳ װײל שר האם ײ ליב. גןןך שאר ז־ער דדזנה ושעגקט עד אלר אװעק זײן ס־לש נעװלע. װײל ער ד׳אט באגוסלאװסקי־סעאםער ג .דער זחנגער סזן זײן םרזיש־״. סיששנ אין נ אקטן םיט א אראלאב אק אן עיילאב סון י. מםאװ. (אלבמ־הנצער?) דעזשל• סער: י, באנעצקי• רמד׳גער *םן אקטיארן װײםן עם: דל שװערסםע זאך איז דאם לעצםע ,זא־ט. דאס סאדעגדיקן צ* דער רעבמער ציים אזן אויף א פאסיקן אוסן. .רער אפג$בג/ רער םעם דערסון בלײבוט בר צוהשדעד און צו• קיקש־ אט לעעםסן. בןףוסלאוחםקי.םעאםעד אלז הײגםיקן םע• דאן נעשטאגען קיגססלעריש ברײש <ח די װארשעװער םעאמען. מ ם. שיד?ז־ רע־ דלרעקםאר און דל ב־ידער יראגאשקא מ דעקאראטאדן, האבן מך ברײם סארטםען. הויך סארםאםטן. צו ברי״ט. צו מיך. נישם נעקוקס יװיף אקסיאר *ן גלשס בערטכנם זלך סים *בלי׳^פ. נעװען סאחטון אין דער טעאםדאלישער עבומע אין דעם אויכצאצ• קען יעדן ■ױט םון םסעקטאקל. חאבן זײ םא־ב״נעזען עטלעכע אמתן. םונראםעגםאלע אסחן. אז;ישם די אויםגעטאקטקײם סון סרס איז ראס װיכ• םיקסטע. גאר מ נללדערתנ סון נאנצן. דער קלארער אויסבוי. או נישמ ראם ביי־ און גיעמ דעד געדאגק איז דער עיקר. נאר דער םעגםש אויף דער ביגע. דער אק• טי^רישער םענםשג דאם איז נעװען א שװערער חםא. לנבי רעם *בליקוס. האם דאס סובללקום סאר• שסרײקם. אץ אויסנעחקרס צו קוםען. יין קאםע אלז געוזארן ױסש• מ אחסיססן האבן ויך אנבעמיבן בוגםעװען. סען האט אי♦ י בערגעריסן מ סארשםעלוננען. רלדעקםאר ]און סאיער ה*ס םען פא־-אנבג און שדין; בײס סא&ע סוף סעזאן האט םען נעםאכמ א אל סנן אלע רערנרײכנגגען. צעשםעריט דעם סיגאל. איבערנעסידש דעש .אסנאע/ גאד דעלםן, זייער זעלטן םדעסם עס, אז דער ארבעשזאםער ילכםשד מארנ קןיזסד ואל סארלאזן זײן היים, װאס לינם װײט אין מ םא־שםעס סון בערלין אין זאל באזוכן א סעאסער, ארמ־ אן אינםי׳ סען קי־ײז םון סדײגם. אין אזא ם'ן מלמעגעט אװטט חאב איך אים ד-ייגם צזם עחשסן סאל געםדאסן. עס װירקם װל א םין אםםסיעקענ סון זײן נרזיםן דלכסערלשן םוד - די ■ע־זענ• לעכע באנענענומ איס. די אוסענדרע• כע םתירות און די אוגטװיסשעובארע םיסן סון זײן גשסה װזדן םיםאםאל קלאר. עשס ^יי באהעופע־מל■ ועסםו םא־ מר. דאפ אלז כחטם ^ין סלגפמערער **אפיקער, אדער װןלס-סרעםדעד;אסמ םון הויכן אליםם, ־אכ אלז א •לעקטלעכע־, רויקער, ציװיללזל.־מער, :ום־אגגעםיעגע־, כםעמ עלע• גאנםער סאך, אן אלגחםעגיעד איז ש:, אדע־ ע*עפ אן אע-ער סי■ סק ס־אקסישן לעבן. װלד-לק ריא־ אויסן קא■, המזזירענע װאנבע• דק־. אלוי תט אויך אוים די אויכערלעכע סארפ סון זײנע דראםעכ: קנא^ קארנ, קן^םםדוקטלװ, נ^דאנקעגשארף. אבעד אי• געיױרךק נלים עס און ־שכ שעםערידם םלס מזיהמ .־עמענלשן. אזױ די זײ;ע אויגן. עם זענען מ נמדקװידו־לקשמע אוהן: עמי־ף, דװ־כ׳־רזננענדלנך אין אלין צײס אבער ס*דחמםם - אזזי װי הלנםער שלילערך מעם װי סארנלאזם, װי ױל װאלםן גא)־ אין ױך א־רלננעקױןט. נעאדג :קיזערס שסראך אייז אוםנעמיע־ מין און קלאר. ער רעדם סוםיק, װש;<ך שסריגנעװדןק םארקאססיש, ער אןראניזידס די אייגענע װערק, דערבד אבע־ סאזידס ער גישם. און ר״לעזער דעם אובדײקן סײש־ה׳ןרק *ן מ נעדאנקענבליצן איז דא אגת: סון;רעניצלאזש־ אללכואסקײס סון אידגעם, ד׳אפ קגקט אוםרחפטתדי׳ק אין די מלססםע סיסזבלשן אריין, סון א גײסם, װאב איז *ף־כל׳פוף טלף סדאנייש. אלן זײגע אוינן דעם םען רעס אא־-יםוד *ון יעדער דלבםוננ, רןוקא דאס, װאם סען איז אסם למס אסטלללקעגען עם אין זײגע װיןרק ער אק זײן רןרק זעגען עסעם איינם׳ *ױין אײנדרוק: מיגף *ו־חושכם ער דיך, פלענרס מך, דו סללסמ רלך א נ ג ע רענמ, אסם אםױלרסט דו מך. יעדגסאלם ביזסו או י סנער ענם. סאדסלרמ םען א שםייעב חועגן הײנסלקער מכבגונג, און קייזער הויבם אן ,־עדן אילנ״ ציקװייז והען אלע גײע דלכםש־, ע־ בא• םראכט ױז *ץ רעב שטאגדסונקם סון^ זללערע בערד און װאגבעגג אי״געד׳ויבן בל פאגא־ע, אלבעד שגלצלער, אריכעד פיז צז דל נל^םראזלרסע ײמזנ. צלגלש, אן דחבדם, װיצלקי שסעגדפ־ *עדמ טען װןנן פוזלק. קייזער שםילט אויף דעם שמאע־סעקם, אז אײנגמ• לעך :עסעלמ אלן דעד אמזן;אר סוזלק סימ הױכע טעגע־.;אר װאן פ׳רודעו־ט ױך און ס׳קיאסט אליף אלע כליס, איז דאם ■ובלל• קום םלטנערשן און איז בלל דער םמלק; בשעה עכ קיסען דל שמללע שסעלן, שלאםמ .־אב נ*צע ■זבללקוס, הגם קיינער װןם ױך נישם ©דה זײן. אין א רנע אבע־ ועצמ זלך עסעץ צוש קלאװיד און שסללם דעם ״ליבע טוש סון דער אלזאלדע/ נייש קילזע־ שטלל צו און ברוסט סיםן טלף• ש־עטט אץ ס*־קלעסט איז זײן ■גים. דאם זעגען גלויז קלײגע שםו־לכן סגן דער װאמדשילעכער סעךזעגלעכקייט• אן ■יעמעמ איז ער סיל םימ סתידזח• קענסם אלפ ^ינפאל נלשם אנכא<ן. סיל טמבדט;, װאם ררימען נישט יטלסער, סילן זיך וךלס סון ורכ, סון זײן אוסהױליקש־ אוםדו. גאר װאר עפ קען מלסער בליקך דער .דללםם, אז רא ןן־געם א דאילקאן, *ן-איזקמל׳ םער ודאולקאך אלן דעט םוח װילסם אײזקאלסע בארנשסיצן־לוסט, גללם א חעל• קײס, װאכ איז אן .־חכבות קןלזער איז אןן רער דלכםרמ .־אם, װאם רלכארד שםראיפ אל.ן דעד פיזלק, דער מעכניקש־, דער שיל• לער, -־ער ק%יםער קענ־ער סון אלע נעפש• סענער, אבע־;אך סלל, םיל םער. אט א הער קא■ האם סיף דערקענם דעש נדסט סון רמ־ טעכאגלזירסער װןלמ, דעם נײםט סק מ ברױזגמקע שסאלס*ס*גען, דאפ םינוסן<ענולירםע לעבן םק מ םענאגרדלר• מע ארבעמ״טקיאװן. אויף אים - און אויף קיין םענמש םער - קען סען זאגן דאם אינ״ ה*לסװאגיקע װארם: דיכסער סון א ז ג ז ע ר צ ר ט. אלע אלבעמקע אבער סללען ארום ראמבסלש אין מ בלויע װייםן סון רעד סארנאנגעגהײס אדסי סץ דסד צו״ קיגסט. דזערן ױך ייײן אין ױיער יזץלם• װײטן אגאכראגיזם צו רי סארשװיגעגע שסי• סען סין וײש־ אויגענער נרוסם, רוסן נװם היסגעם צו דער באגײאוע און נלב**אסומ