Literarishe bleter · 1925-05-28 · 56 (28.5.1925) · p. Seite 5

5 ב ל פ ט ע ל י ט ע ר א ר 56 6ז> ש ע די, װאמ מעז דערמאנט נישט דן דאפלאנאד״טש 20 יאר ליסערזןר-שע טעטיקײט אזן גס1# •*־* אןו קיין םזב־ר ארײם;•;• עדקט נעװארן, בלט א גי־יםע יןןליטףןד;, א; י אומבאקאנמער ױכד&י־מאבגדמיק ח קאפ־׳יאנאדישש. א *אר שמ־נכדג״ יד; 4סע1, דאבן דלך אלן #עכדג־בזרנער .ם־ײנ־' אג• נעײיב; דרייקן .בללדער פו; סיבל־־ נע• ד־.:ר;ס םין דאױקן דן קאפיאנאײישש, דעיב־ע• איד אויף אזא איםן ם*ן א; א־ם• באק*ס; דגראר; א באקאנמע־ אלן ־ע־ ־עדאיםטלקעד 'יעער אין נדער ײד״שער *י־טעראט.־.־■. .די ביי־ער םױ ביביר׳ דאב־ שאראינ• נדב־עס*.*ט ־ע ־עבאיסטלק; ײ־דדן ־*־• טע־אטר־-יל־עגע־, סא־ ילעםע; ביבי־ בבײ אײ א*; דעע ערב־רעדאױציעיא־ו םין צסענ נעדע; אן אנציענ־*; טעכי;. :א־ .דר ב־י־ער םרן םרבלר״ הא- *7 יצםעטע־ אננעד״-ן ־רוקן א*ן ליל־בן ,*•ײד׳ קאםיא:אל*כדנזעס אנרערע דע־• ציי־־ננע; אויף םא־ש—ע:ע בדנמ־נב. ־י , ־אז-רע *יע דערצרריעגען חנגען •מפי;• 1 מע־ א*; ססענ ־ערש־נע; אר■ א באי-־נדער זאכדױ:: אינטערן;א:ד;ן ״ש־יםט;״ פ*ט אן י אדנסע־-קעםי אזים; ימעי ,•;רישיטעפ בוך׳. ם*; *ענע־ צ*רט דענען שי*; אדועק 5ו; *א־ א*ן קזין .צח־זרטן בוך׳ םון יײ:ע יז קאםראנאודלפדט יט־*שטן דאמ אונז קאםימנאל*מש :ישמ :ענעב:. ־־ע־שא־ זענען ־־ערשינען אין ד־נר צװןשנצדט לרנע קלענערע ברכיע־ װי .א**;*אטע פע;טש:' (־ערצױלוננען זמן ד.־|נזארי;ב£;כ,), .דבר*ב״ (דינרע-י-יע), .־• טזיטע שמאט׳ (םעיעטאנעןי. דאם־א;א~*םמד;ב .טעעדצ;' זענע: שוין ארן ע־שט; ביך םין דײנע ש־יםמן נעװע־ ,א**;יאנד;'. צר עד ,דאט א*<ד נעשרידשרט יר קלריגבידנעריעבע דענמשיעלעך;ג*שט מי^ט׳ש;!י םון .שגדעט־*. צ• — פעגטש;, **ע־כע ־ןאבן םײ שטעטי ארו*ם:ער*ס• אין ־ע־ נרו״כע־ שטאט >*יד; (.םאר,י׳על־״ י מע בל־םען׳? - שארליאס נישס .םון שמאגז־׳׳ אר־ :עױא־; דאדט #*נמעללי נענטן - לזנדע־ - א־כעמיב זעביען זל♦ , .אלידאטע*. א*ן ־ײס; בלב*- *עגע; זללנע טענטשן שדין כע־ װל ״אילניאם־ - ־א*צ׳ זזמען זיי םשוט - עלגדע... םים איר שאנד. םלפ איר פאברלק. פלפ אלר םלל, פלם אלי ־ארף. פלס אל־ ער־ פלמ דעם ביגשםאס. פלס רל פערד. פלט די סל — :י*ני. כל. איז •טעק. בײ םלש — בדעקאער זעפא. בײניאעך־סלש. אוז ארבעד םא-־ק שפאנפ ױ פעפפלק. שפאגכ א קארק. •טפאנם א בויר. אזו, ײר א בארנ. שפאנפ דער שוחר אלז זײז הײם. אלז נזךזײם <־־ וריגפ א צארפע פײראיקלבד : זײז ויררב. שאאנק איז בדינלק ײל פאפ׳ע־יעס אויס: ײלנפ. ן.*■* ,ה. ע. נילע״ £ דאם :פזא;; ם::ם סוהר א:ז שענת — אז אלבערצויף. <)ו־ף־פ*רתרף. — פײנער א װאנא: פאפשױעפ •) שס::פ א:ו באנענ־זויף: זוורי װאגא: פ:ם ל:נדז: א װאנאז פ:ם רבז. — ע:נז? — גלשקשה נ:׳שפ. םע ••.זםבנס רל פיגיז! םאל עוױי: נואי דרײ. פאל ם:ר. אלר םפעתגללי! נרלג׳ג שפײבל*ר:תע אוינ;. װל עירי יענואלע 8*סעקלעך נעעוינז ־ײ צפנטרארע ארגאד-! זאציע פרן דלמשז בדך י 100 יאר ןגקזיסס^נץ ־ךכדטליב-־ םא־געסט דעס *ויבנץן 1;•דרשן דץ בלכעדיםרןןדיצררנדיקע דעגדע־ , אין םעלקער. צעגטײזנבז ביבש־ זזיע־ן אין ן ־דטשלאנ־ •*־•*ר; *ץר׳אזיס גיי נעדרוקט,; :דצז *לע :רעסערע ־ײטשע שטממ זענען; ::טבאטללל־קם בײ יער ב״כער׳םר^רוקציע; א*ן דאך קעטטט־ פץפעטאל *עדעם;לשט• ו >־*כ;עשע*טע ־לסשע נזך באקוטען. דו] ■?רםככ בלויז נעטען *לן ד-יבם די צענ״! •־־מלע -־ש-טד םלן דלטשע ביכש*, װאב; -ער ,לײפצלקער בערזטנםארללן׳ שסעלכ 1 -־ז*םען *־לן שדן *אר. דעדערפער ש*ײ;. ו בער פיסלען םון כיכמר, דץב :עםײ״ע־ן ז*ך ו *ין םןןרקויף, דעגען דןךם אשגעררוקב. ו עס *לז דאס װץרק םתם .בערזענגיארץ; ן 1** דלסמע ביכהענדלע־■ אל; ״לםצ״ק׳. | א קולםח־׳װערק םון העכפטע־ באדיי•; ב גג שאי ־עד *סטז־יקלוע ם־ן ־*;־ םעעזש•! -,ײם. םלם א הײם פאדאנא־א׳יב. — עםז! א גענזל א נעיעפפס. גאנ; עםן — א ברײםער םולעד נרעבץ; א ם:פ:: שאאס:. בראפע:. פלפ א פײדאיקלנד אל; בעפ. אלנס צעאענס: בייר. קארק. םעפה. אננעשפא־לצפע אוננען בראפע;. ײאגאנעז נללען. פאראײיק; פאפע;. 2. םימז ״6ח50־01״ 1 | בעל־שש־טיב אין די בעדג... או; אלר. פײן חנהלע. זאנ דיר; דל :אפע אלז די ־עענםטע הללם — נלננאצד שלרססו קײז קופעװ. נישס א װענעלע םים פשוםז אײם... או; אל־ םײז חנחאע, זאנ דיר: י ראס נעאע קוקורחעסעא | אלז פײערססער םז םון היםא. | , נלשסא אלז אלם קײז םעל... , אוז אוד. םײז חנהאזג זאנ וײר : נישפא אויל״ דער נאנצער ײעאס אזאז עושד. װאס פאז קויםז א פײא םוז פײז נחח פאר נעאס... נלשם פיצאנז ז7 בלז אלר נעקוםעז. נלשס םאספ; םון װאד צו װאד — אלד ביז םוז :אפס פיאכט אגפ׳צאשז םון פעפפ:. פאגיםעגיצעכז יאד — אלד פח ײלך דא צײסלנן. װײב םײנם. גדונמםעססלפז ספז םרײד. כדי זל צו קעגעז טראנז דל ברלדעד װײם אוז ברײם. העי. שפעפערז װעט םײז בישורה! כ׳וחןצ פרעסן אלז הערצער און הענס ראס נרױסע דאה נ^ליזצעכע םײער. װאס אלז םײז בוזעב ברעגפ... דל צללם אלז נלשס װײט. א. וױיב פצגס! דו װעסם םלר באנאײםז אלז םאר — רעש ארענדאר. דעם בעאפער. דעם פאניאר םון דעם שאאק י׳״ר*א... אלבער נױאבע באקז. נרלנעז ײל פאפשיי. קגײסשן צעײלשז פאד אויף פעט; נאקן. \ול ײײפע אקערנראבז צעײלשז געצז שסרו*. כע״כע! סע שפײנם רל פ־־נלז! <לגדז. רײז. פאפשױ. װאנאנעז שװיים םון פויערינױ: םוז סערפז-מ־עכץ. םוז דורשס םו; םערר; ײאנאנעז שםלאע װמר םון ערד. איז שםלץ *ױף דארז דארםלש פערדא. — ביודער׳צע! קום צוש סלש — שפיאסם א דעררא? — ב׳האב א םערצע. בעאא. ביהאב קאללר. — א שנאפס דעיראננס! א קאפ םוז םלש! — דלאידלר״דאם... ביספעקוללי־! . זאא ויאקםז צלנז! װאגאנעז זדײץ — נלז. נאאךלק. רללץ. ײאנאגעז םינץ, םוז געםלעך עגגזג או׳סנעךארעװעפ. אײגנעהארבעסע. ײאגאנע; ספאליעדס. שלססעיס. העקערס. שננלרעדס. בעקערס. װאנאגעז װייג באאס װײב אז פאיד. ײאנאגעז קלנד. נרויסע בײבאער. פארך. װאנאנעז ױגנעזירלנער, סויד- — ״ברויס! ברויס! נלם אונז ברױס!״ ײאנאנעזסרונעס — שװארץ אוז ברויז : ״אבם םערד. םערצלק פ^סםערש^יז׳/ באקזיפלוספערס העגנעז אפ םון א חדר״קאפ. א חזיסקאפ אאכפ פלם שפאלע אײנעלעד: — ביהאב ״גלחים״ סלר. כ׳האב ״קאאלר״. אלז׳ — א; אדלער. בית — א בארנבוים, ניםל — א נדאנער. אלר ספעקוללר : װללץ. רײז. לנגדז — א נאנצעי לאנער. א שנאפס דע־לאננם! פלם אײעד־בײנעלעד! — ברודעדצע! בײ סלר אלז סלל; ניהאב אלז האנם דל נאנצע שםלל! — אאכז שםאלע אי־נעלעד. :יהאב אלז האנפ סינאגצע לאני. *) קוקמ־וזעה מלםע פיעטעט צ.־ס בוך *ון א ס>מ*טי• 1 שזג־ נלויבן *לן רער ק־א*ט פון א־נ?ני״ ו *אציע א.ין *רדגונג ר-אב; ־ןן ב*ודזן װ*ו:• י ־ער א*בער װאוג־שר. ן *רצט םלערס די דאזיקע א־נא;*ז*ר•: צטעז׳־ארע פון פענפשיעכ; גיי&מ, ׳רע־ יײפצלקעד בערזענסארללן, דײן דונדערט״ *עריקן ױב*לײ. איו די נאלצע דללםש־; א*ן *ויסלעגדישע מרעםע פול םןס שבח*ב. םלד בר׳עננען דא אן אייכצ*: םין **רנ־נב פין די *ת-טערעםאנגזע ױבילעים״ארטיקדעןו װיימ איז דש- װעג פון םחבר צום לע׳ זער, שון בתב׳יד בלז צוכ דרייק *ון צו ״ער סארשושרללטונ:. װאב נייט עם אן רעם פשופן בש־ זדש? - סאר אלס א*ז י׳אכ * דעלבסטםארשםענדלעבקלמ. *ון דאש בוך *לז דןזך א זעלבסםםא־שמענ־יעב• קײס. םלט ב*נער דענען םלד *ויפנעװאקכן, ביכער באנללל׳טן אעו רארך *תזער לעבן. אלע פאי דענען זיי ר* דץן כיר דארשן * ס־דנט, ןם רי שפללע רערים אונלע־זג טר קײנםןןר םדענן סיד נישם טין ־אנען י זיי ד-ץבן זיך נעגוםען, װי *זוי זײ וענען צו *תז :עקוםען. *ין אסשר *יו ־אב * פ־אנע, ראה נלי׳מ נװ* ץן דל טפעצישללמטן? נײן, *ערערן דאדף זי אעלין; .־דער עכ אץ• טעריעבלרט זיך טד םאר די צ־זאפענהאגנען אלן דע־ קולטוד. ראס בוך *יז דןןך דער װלכמיקםכדעד קולםיר׳שאקטא־. *לץ *יו דאם ביך: םעוח *ון *סח, בלויבן אין םשקור״ שפץל סון דער װעלם, כלםבאל, נלויבן און *ידעע. װאס פא־ * רלזלקן *דנשלום דאט דא דע־ םא־לענע־ *ויף די *לרעאלן - .לאס ׳־ארסן באהערשן אלן שאלק... דעריבער דאדף םען כיט בבו- רעיםץנען און נע״ ־ענקען־-םענער, װץכהאבן זייער לעבן םקריב נעװען דער סאדשירללםונג ם.י ן ב ל כ ע ר * ו ן זעען אלן ־;: זליער לעבנס׳ * ז י ש נ א נ ע. אײך דעי־ ידיצלקער בערדצםא־לין איז בישט לבתחילה -אס נלשט נעדען, װאב עד אלז דד:ט. צענ-ליקע־ *ארן בין ב־טע־ן קאם,? ד,$בן נעסלי-מ צי זיין אויםב־י. נע• :־לנדעס ־יאב א*ב ש־י־רץך קאםיע אין לייפצלק דעם סב׳םן אב־לל 1825. דל צ7ן םון םארלין זענען נעװען: שאשן א שא-בע• דונגכ׳צעגטדאלע םיסן אײםלע;ד*ש; בוכ• האנדל, רעגולירן נעשעסםם־סא־קע־ צד*ש; ־אצ-אנאױ׳שש;עהער צי ׳די שרדבע־, װעלבע .טען ־־;־דא;ב :ישב־י ױץר ל״מ, אבשר א** א*• ־עב ש־ל־יק ־אם, װאם אל; םש־ **; — ס2 *א- ש־דב; זײ;ע א*י ער װל ס** אג־עיע שז; או;י צערלבן בע• דא־ן **; ־עב שטי*ב ש*ן טא: טעג-עוכע ״שעיעטאגען׳ בא־ צדטוננען אדע־ *ב־טער שדארצע־ ־עדאקצש-ארבעש ׳י; פ׳א** אבשי אז א—א:**; ש*־ נ*רל - אבער א בלמערע - װאב :אך ס2 יא־ ש־דבן ר;• | װ*:ט זלך אששר ק**כ א**:ע־, דץרבע־;עכט ־* שע־ע־ און שטע-ה אדץל א *ב דל קע*- ״דן קאםרא:א־*טש ס2 יא־ שא־אן אש*רי אלן ־• איצטיקע טא: ג־ננ־עכע שע-עטאנע; ־א6־א:א—טש״: (״י• מויטע *בטאמ'1 א שם־א־ א זאשט־• קע- א ק*־צ;עפאםטע, דל ־עבע־־קע ג-א• בע, :עױנהע שב־אך םון ׳רעד א.ש:עב*ר• ־עט־ב- פאבע. סזן השזן׳ ^ון א־אספ•, טש.*טן :ישם קולטלוױרםן כענטש. '־אב אײ;אך אשש־ א שא־ית הפלימד. שין ־אשראגא-טשעם אנהויבונגען - אבע־ :לשט צי ז*ך :עקוטענעם טאלאנמ. א. י. גראדזענסקי •) יאן קאשראנאװלטשעם װץרק: ״שר*שטן'. ערשטעב ב־ך ססױ; ״אלינזאכע פענטשן׳, אנמגן ״חבריס״, ס*19; ״-ל ט*י• טע שסאט* 1919. דל בונהענדרער און רה־נשירן די *עךרע• בע ״דעכע־דשבזנות׳. קעפשן קעגן דל , .י&גא *׳ דער פא־אץ שיז בובהזמ-אער,פארדן אלז אגיסצלי• שון דער דלםשער נדסםיקדט. יללנע כי׳ט• נלירער דערצים ער ײגרצי, אז זיל זאלן זײן נעדאקמן צי זילער אוישנאבע. ולי -א־פ; זײן *•ײכפ און העלשערכ שזן זי״עדע פחביע, א נ ט ד ע ק ע ר ם ש ו ן : ײ ע ט א ל 7 : ט ן; ײי רארשן נעבן ריכטלקע און אוישרינםלקע עצות זיײ&רע רעז־נד׳ס, :ישמ ב״ויז שח;עשעשטרעכן שסא:־• שונקם: ק**ף, אבל קויף. ניד : ק־יף ־ואם פער, גיד קויף דאס, װאס קען דיר דינען,, װאם רו האםט טיטיק. צע׳נדללקער —יםשע שא—אגב־שירםעפ, װאפ ר-אבן נעהערט צו די ערשמע שון ,מרזן׳סארײן״ עקױםםלרן נאך בלז הײגגו.' זײעדע נעםען זענען שארבונדן פ״ט נעמהע, שללעד״ הײנע, קאנמ. און לבתחילה זענע; ־ אשילו א ז ע ל כ ע אװםנאבן נישמ מג• װעזן אזזי שאשילער און אזא ניט נעשעפט... ש ם ע נ ד י ק זענען זײ אבש־ נעװעזן י א.ק נעבליבן מ־ײע דלנער שין ־ער װיסנ•;•שט־בא־ענטיקטע איבע־דרוקעי־ םו; בי״ בע־. הוג־ערס כ״טנלידע־ האבן זיך לב־ז—לה שא־שדיב;. הייגמ זענען ־א סססצ. ססצו שא־לענע•־, סס35 בובהעגרלזנר״ רע־ *ירײן רעםשם ר*ט -ערשאלנ קעגן רער שא־ש״ױלסשנ שק שונד און שא־נאגראשי״ שע־ ריטע־אט־ד; ער ־אט א נ־ײםע חשפעה בד -ע- שאשדנ: סזן זל'טא־;-גע■, זעצן אין דײמשראנד, ער נלט ארויכ ראס אששײערע ״בע־זעכב״אט־ *־ן -ײטשן בוכ• האגדל, לעצסנב האט ער א*בער:ע*״יםען ר• אײבגאבע שין ״־•סע׳־א־ישן צענם־אל• ביאמ׳, ע־ נלט או*ך א־-־ש שראאאנאנרע״ בלעטע־ שא־ רימעראם־ד םיטן נאכמן ״נעב און לעד!״ אלן לייפציק ד׳אמ רש־ םא-לין אויבנעב׳יט א ,—זלקן אײגזתעם ■אלאץ, ער האלם אײב ק־דבן ©א־ -עב ױננן רוד שון בשהענ-לע־ א*ן -עצטנס האם ע־ גע״ ג־יכרעש רל רלזיקע .־דטשע בלבליאמעק״ (איינע שו; רי נרעסטע אין רשר רעלם - ־אב שילבבי— שא-ש״יט אין -ע- רא• ־•איטאן שאדני*ט אבע- -אכ בוך בלדבט -אך אײביק. או; בד אעז ז שא-שע- קאםף צװישז - שאר ײיישע סארלענער ייאם טיר שאר• כאבן. ״נעיעלשאשטלעכע״ שאו—אג; קענן ״כורזשואזע׳ - ציס ״נליק״ אױ ״כבוד״ שון לזיםמ םען אשט אלן קלנא.. זמען אויך שזין דא גביאיס, ו,יאם זאנ;נביאור., א♦ בקרוב װעם אויכשטארב; ראס בוך. רא• ריא און קינא װעלן זײן רי רב־ניס... ױער עס נלויבפ אין בטאמיסמיק בלויז, ־עד קאן אזוי רעדן, אלע א*בע־*קע .*וייפן, אז ראב עכםע בוך איז אײביק און ו*עט :לשס אהםערנײן. שאשט און דער קינסט. .*ויסן און ױילן שון דל װיכטלקטםע נעשיכטלעכע אין קולסור• ן עסאבן שםרויםם דודך דידך זײערע דממ.: א*דאי אלז -ער וחצ שין א שאריעגער ר-דנם שװע־ער וזי אפאי• יי ב*כע.־-םאסע איז שמארק *װישגעגאנגע;, דל .לעזמר• פאםע אלז, רעלאטץי, שטאדק ארונטער, י אםאל ייז םען שון אלע טשן אנטלאשן צים בוך און אלן אלם אלץ געשינען. רידגט אנם• זע בילרי, א*ן װעלכע•־ ב׳ױץדט זלגט *א־ן געזאםלט אלן רייםשלאנ- לעזעס נעדדוק• פע װארמ. ראפ א*ז דל אייננםלעבע ידטשע;אציאנאיע בלבי*אטעק שון דעך :עננ־א־ם.: ׳-עד רדיששער בע־דענשא־ײן האם איי״ י ביק נעשםרעבט דערצו נישם צו ז?ין בלויז דל עראנאםלשע צ־ענט־אלע שון רײטשע בוכהענדלער און שא־לענעד• ער װלל ארויש•, דרוקן אויך זדן םםעםשל אויף דעס נאע