Literarishe bleter · 1925-03-06 · 44 (6.3.1925) · p. Seite 2

44 ב ל א ד״ר חיים זשיטלאװסקי װעגן זיך אלײן £ון דםץ *ר*£ן גזזעגעניגגפ-ן־־גם ווין ליםעראסן-פזיי־־ין איז 28 6עביייוור 1925 ) סיארז נלקזס נעײע; *זוי נררנג ארסעו רעדל דאס *לז דלביןמי׳. אנ;עדו':ל צן *דגעפלז שזל 85>-ן פאר יזדן. בון אוד ארלבער צו אדמ: צוױעו יידו א:ל 1904. — װעז כיבלל נעקימעז א:ן;רויםו •:דישז סיבת א ל אמערלקע. דארמ א:ז מ:ר אױמעקומ;׳■ צו קעמפל פאר אזנזעדע אמתז, װי יל ד זענעז א שאלת. ילדל׳פ א:ז א ש פ ר א ד. , אלר האב זלר נעםדאפז מ:ם פל< אלנםעקלנענמן אול נעפדענמל ״פארווא־נ אנלענם אלד נל-עפ קמן ילדלימ?״ הא׳ מען נעעגטפערםל ״סיבלםא בע?עםדלב מלק אויםנזדללללבס. זאאז קומעז אלנפע ללנענמל־פרללבעד אול אנפרללבז אלנמע רעםאנמע װעדיב וועיז מלר יללענעז. — פאדוואם יעדללבמ אלר נלימם קלל• ילדלש? — האב אלד נעפ־ענם בלל אס: מלילרפע אוז אװעקגללפנדלקע ילדלתזע װעיבער םיאלז א מזזיה זלר צו באנעננעל. אלנפעילנענפז. — אלז נאילציעז. מאס אלז אזוי הויד קיי■, — פאר װעםען זאיו םלר מרנלבן. םודעי. קומם נאד בגי הללנםלקז מאנ ן זלז נעװעז זײעד ענכפימ־. פאד א קאמף צװלשז חסידישע בחודים א םארכיע-פפעד ק־ללז, אוז דויל אוז מגידי״־ *=״־* 1יים׳1 ״י■ בי־עכז קאל אלם;אר דעד ע-ללבער. װע־ אבעד ד.אפ דאד דל ױדייטע כי>וסע נעױאאט •טפםעער זאנ;: ״ד: אוגפערגא־ ציאנאאע סאאלדארזפעפ םיז פיאאעסא רייטז קצאס*'. אוז ז: דאס עס נעזאי־ס •טסאיק. םעסס אוז גדשס נאר נעזאנס.;א- אריד נעסיז. סאװלזז. אויר א:ר ב:ז נענאגנעז װײסער און נעזאנפ: דער קאסענארליעעי אלספ־ג־א׳ מ:װ פין גאציאג*רז דענעסאנס**. איז סעז האפ עס -.*םעפעד נעזאגם או; א:־ בערנעתזרם. איז סיאלז אדלבער דעדנאר אלז דער צאזוננ: ..דער אויםבוי £י*ז י:ד:* •עער אלפעראפור א'; קורפור׳*. אין ארויסנענוכלעז קאנםס ״קדלפלק םו; ילל* נעם פאר:ונ£ם״ אוז באדנערײנפ אלבע־־י צוועצ;. אלד האב תיבף אבנדטײבז אלז יידלכ: ״דל פראנסצעדענםאילע אי־גהללכ פוז דעד אפערצעפציע**. האפ ־אפא־ 5>4־ם אױסנעדופ;: אלז עס דעז *לדליע? אזוי רעדפ דעז דל םאסע? •א. האב אלד נעזאנם. ה׳אלז ילדליס. אוז אלד האב זלר נעגופעז אי־נלנםראכם־: י־אס זאא נעבעד פ?; דל םארק־־לדענע? די פאדקייידענע װ:א;ארנליטפ זאנ;: ״דל םראנסצעדעכםא6ז אײנהללם פ,; דער אפע־צעפצ־ע־י. פסנע־ *וננערםאז. האם םעז אױף םלר נעםענהם.;אר ע£לס גל־עס ״פילם ארע* כרעז**. עפלס געדלדכ. אלר ב:ז אםאר (אלז 1892) געזעסז אלז קאבלנעם בע זלד םלם םײז חבר •עארא ׳־אפאפא־ם או; א״ננעםענהם. אז *לדלם אלז א *עפ־אד או; װעז א-ע פענו־; דאבל זלד אױסנעי־אזם. האב אלד צו א;ם;עזאנפ; אפ זע םנלז בלבריאםעק. נעס ארױס װעקבז ספ- דו װללסם. איז אלד װער אלס נאללר אלבערזעצז אלז ילדלש. (אלצכ אלז עס *עויז נליעפ קללז אנםלק אלבעיצוזעצז גופ אױף ילדליב.) ־אפאפאים האפ מיר ארן די גאליציאנער ער אגהליבז צו ישרילבז. װעאז דל אײענע־ קוםעז. אילענעז אבער וח&רק. װאם זעגע־ גלסס געיעאפ;. אלי אגםםענרער. נל׳טם פרעגן בײ דער םארק*ילדזמז< צל זל זאנם ידאס װארם, נאר דעןרפאנע: זלד. װל ם׳האבז אוגזערע עצפערז איי אובזער פא״־נאננעגע רלםעדאפור אויכ געדרוקם די נעדאנקעז אוז באגריפז״ — דאס אלז נעװארז םללז אױפגאבע איי םללז װעג־װללזער אלז אונזערע ארבעם־ ם:ר האבן נעװארס. ן*: ילרליםע קו<־ םור זאצ זײז א רײביג ם׳זאצ גלישם זאנ . או םיר דארםז אװעקנלל*. יללר אוז םלי־ זײפלק, פ'זא< אאץ האבז בלל זלד אלז רער הללם. אוז םיר געפעז אוז םוזן נע פעז םוז דער פרעםר אוז ארײנפלרז צ• אונז. םללז נצויבז אלז דל םאאקס־םאסז אלז נרוים אוז יסםארק. ס׳אלז נאר ניתמ פאדפדלקגפ אויף פללנע <ז*ז די ם:<ד פון דעד בױםם. םוז װעלכעד אלר האב נאד אלז םללז יוגגס נעסרמקעז. פנלז גאויבז אלז אלגםערנאציאנאאז בח םו; רי פאלקם־םאסז. אלז דער אלנםערגאציאנא<ער סלם- פאגיע פזז דײנײגז םרזפײפ. רוסל,־: באס. פױרייםז פייקא. װל< אלד זאל זלל; אזיר די יידלשע םיד<. םיר פמז יעאב־ אונזער אײגענעס אלנספרוםענם. א־ז פאראז יידן, װאם װל<ז דוקא א-ײנבאאז־ אלז דנלםיסן פרוםנלם. :אפז ארויס פנלקלעד םוז פױ<לעע העגפ. פלר האב־ דאר אפאל נעקאנפ •כפללז אל; דער אי- געפללגש־ סלםפאגיע, אוז אפיאו נענע:־ דעם אײפ־םאםלװ אלז רער הארםאניע םוז כיענבדעהללם. איז אלד װלא, אז *עדעד ילד זא< אױר דער עצםע־ קאנעז זאנז םלםז םײ־ הארץל אם דאס האב אלר נעקאגם פ־׳. דאס האב אלד נעפון. אלד בלז •טריז אז אילפעי םאז. א־• אלד זאג אלצפ צו םילז םארק: —אני וח<וםותי *שאד חאום חאפתי. — אלד בלז דילז איז םײנע ח<וםות זענעז דיל ג יג א חאום האב אלד געזעז... פללנע חאוםות זענעז נעגעבז אלז ו נע װערק. און דו. פא<ק, נעם ןײ אר״• אלז דײנע •עראנקעז־אוצדות. װאם דל• װעפ סױנז — נעם זלר. או; דאס אלב< רלקע זא< באללבז יספללן אלז דל אײבלכע ילדליםע ספהים־א^םערס. פעיז. פונקפ װל בלל אוגז םלפ 50 יאד צוריק. דאס אלז א נרענצנדעד םאםע־ ריא< םאד *לדל׳ם. פאר *לדל־תעד אלםע־ ראםיר. קואפור. אוז אפיאו דל ״דאקםוי־ רים״ װאם זעגעז אזױ אננעגרלפז נע־ װאיז. זעבעז נל־עם אזױ •סרעקרער. — דל אלדעליעע אסלם:<אציע האם •םויז ראגנ דאים באגק-אפלרם, און אםירי• אלז אסלםל<ליפז קראקע זענעז צו?זילום א*כס א פא-יעזהנ נעקוםעז םויזנפער אלנפעללגענפז. דל ילדל׳שע ־טול אוז ילדליםע פרעסע װאלפ; דא-פ אלז פארלױף םוז נעצצלפ; יאיז געקאנפ ז:ך •פפארק אנפװלקלעז. פונקפ װל בײ אונז. װעז ד: אנםלדער זאאז זײז פענס׳שז םלס םער ענעדגיע. םלס סער פוילז׳סער עקישנות װי נ*>ל* ציאנעד קואפור. — אונזער אױםגאבע אלז נל׳עס צו קדלנז זלר םלם די נארלצ־אנער דאקםוי־ רים. נאר אנהויבז א נרויסע קולםיהזןאע ארבעם אלז פארװאד^אזםז נאאלציעז. קודס כא דארפז םלר זלד דערקעגעז אײנע־ דעם אנדער;. אפיעאצל קעעזלל* םלק די :וחות אוז זלד פארשסנלז — אוז נאאלציעז אלז גע־אםעװעס. אוגזער עק־םנות אוז דױעדהאספל* קצפ. װאס םרר האבז נעגיםעז ב*ױ־טה פוז דל רוסז. אח זניעד א-בעפסזאםקנלכ — קאנען בם פארנינלניגז זלד נױיסע זאכז אויפםוז. דנגעי דאס אלז דער װעג פוז קאםף. אוז אז^י אאננ םזז עד אנהארם;. תל ראננ קאםף גײפ א;. — דעי נאאלציאנער אלז ־א א־ײננע־ פאאז װל יענער נאלװער עגנאעגדער. װע־ פעז באנדלפז זעגעז באםאאז. אויסנע־ זונפ ארע קע׳עענעס איז עד האם זלד אנם׳עורדלקם: ..פאדדאז. העײ; באנדלכז. אלד האב גאד פאיגעסז אלז אז אינםע-־ קע־דענע א גארד; זיעעז-י־ אפצעעבז**... דאס זעאבע אלז םים דעד קואכיר.— װעז פעז װעם םלד פרעגז. װע- אלז קאונער. דער פוירי־כעי צל דעי נאאי* ציאנעי? — װעא אלד נאביר;מפפערז: הער פױרל׳טער!.. — אױ באםת. אפםםא־ אלז א סד אלג־ פע-עסאנםעך זלר אויסצוםענה׳ן םלכ אונזעדל א באװיסכזלנלק; ארבעםער אײ־ דער םלט א נארלצליטז דאקכא־ אבע־ קואפורעאער אלז דער גארלציאנע־. אוגזער חבםה אלז דל חבםה פון נאסז־קלנד. װאס פון צױת או; דריםות האפ עס זלד צו פדל אנםװלקאם אוז האאס זלר תפיד אױפז אוינ. דאס נא־ רליטקצם פזן נאילציאנעד אלז ־אס בא־ רייטקנלם פוז יעדז אי—אפעער. װאס אלז נליטפ נע־עפלצפ״ גאר דעדפאר האפ עד קואפו- אלז ארבעםסזאם. פלנקםאעד אוז וױ דער •שפגינעד אלז פו; אאע אר־ בעםסזאםע פלנקפרעכע איז קואפוי-עאזג — אבלסעאע קרללנאדר איייר. — אלצכ צ?ס עיק-. צל קאז גארלציעז זילז א פעאד פא■־ ילדליע־װעאסאעכעד קואםיד? — איד זאנ םלכ א םוי פויא — יאי — אלד בלן דמ־כגגפא-; גאאלציעז. בא־ זובפ דל װלבפלקסםע •עםעפ אוז אלד האב באנעעס א װאיעםע *יגגם. םלכ םלר זענעז צװם װעאכ;. םלר. קי־ױ;־ םויאל^ אוז זײ. דל גאאלציאנער. פלר זעגעז אויסנעװאקסן אונםע־ הער צארל־עעד דע-צאםפ. *יאס אלז אלז פױאן געװעז נאד םאוסעי איז נע־ פללנער װל אלן ױס־אנה: זיי זענעז נע־ װעז פרללע קלנדער םוז דער קאנסםלסו־ ציאנעי-נד עסםדבבי׳םעד םאוכה. ײאס האכ אלז באצינ צו נאציאנאאלםעםז נע־ פלרפ די גאענצנדשפע פאאלםלק. בני אינז אלז דעד פארלצ־אנם נעװעז דל •םדעק. ךער סלםבאא פיז אוײהעכם או: אונםע־ודלקינג; בלל זלן — -עד הלםעה פוז ארדנזננ, דעי־ בא׳טלצער פױ רעבפ; ביל אונז אלז בלאױננ נעװעז א פא־בא־ םעגע זאד. פא־ •עפ?־לרז האכ םעז אפם פא־ האכ םעז _ ■ בלל זג בא-עם-אפם; לז נעגנע- באםכ-אפכ. — •םוא נליםכ־נללז אלז עס צים םלם י װעאפז. צװי זענעז אוז םלי .זעצ׳ םלס קעכ ׳פ;. באניל קעגגזעצאעבע; םראכם;. םלם ז אפיאו א? גאסוננ אענער א;*פ: עם־ה א־ זלר פלר קעבעז יזעגנזזמיעכעד מאראל. ער געװעז ם דל קעגעז נל־ג־י גױם װל דל נליטכ. פ?נקפ פאר—כא־ דאס; נעםם זלר דעיפו; ילדז — אוז ־בא (םלפז נליםפ פאו-םכצז זלד. האס נליםם איב האבז זלר. — אזױ םוז זײן אן• ךער פא־לפלק: װניא אנרער׳ט אלז דל פאקםלק בם העם אײ־אפעער. װאס :ליטפ ךער עיקי בגי אלס אלז דער קאםף. :א־ ראס פךלרייע־ בע םלכארבעפז. א?ז אנדער־ט אלז דל םאקםלק םוז ״ױב״. װאס םוז *טםזמדלק •טםגיז נרנלם אויף דער װאר. צו בא־טלצ־ זלד פיז אז אנפאר. דל הלנע פאאלםלקע-. דל ילדן יױ דל נו*ב. האבז רל זעאבע ר?־ סליםע ~?א דויבנעםאבם: ״דו אויף פלר םלפ דער •טװעדד איז אלד אױף דל־ םלכ רער באפבע הלנםער דער פא־ע״ — דיכטער אליין םענפדט;. ובכז בעפ אלר פלר נאליר ענפ־ פער;... י. ה. בי-ענעי 11 (אלז *לדל־ט) ״צ?... ..עצב ם פאילאג ״ק1לעורגליגע״י װארעוע יך׳ יעתב פרצגצר 1 1 4 % דצר נםיח דרעמעט*• מעןור׳אע | 0 פרײז 1.75* .גילח *ח־ל £ 0* *■1142 */•11**1מץ**11-*11¥*4*' י צנ־לק א פא- םאג אייף םלל־ *, בלז אלר געקוםעז צ? דע־ אז •כיללבז ילדל׳ט אלז םלד — םעכגליט — סלא ׳עװערעד װל העב־ דעליע. אז; עס אלז א ל צ ם אלבעד םגינע בוחו־נ. םכח םללז ניױסז ספ?- פאאם ״טויז ן םםיאא א־אפ דער נאנצעד פאי-ט-אנ ■ (באם־ע אײז נאם אלז םללז עדות. אז אלר האב עס נעדאדפפ םו;). װאס >ת־ באי־אננפ דל ..עצביס**. אדער עפעס א; אנדעי זאד פאד דער ״קאללנעד בלבאיא־ םעקי*. אלז אויב א:ד ױלאפ. זאא אז א:־ דערער אלבעדזעצער (אפ״יר אלר י *אלל;?). או; םלר עס צױעלקז; װעא אלד עס א בלסא דוי־בזעז אוז א סוף. האנא־ ראר בלז אלר נרללפ זלד םײאז םלסז אל־ בערזעצער. ראיבגי האם זנלז ״דוא־הױז״ אילד נזדעלקם. אלז ״צוקונפם״ וחמז עס גל׳שם נעדרוקפ זײן. אײעד י. ח. ברענעי צאיז באיז בויגז? איז אױב ע־ קאז מ:ר •טלקז א; אװאגס בלזז דדוקז (נאד י דעס. װל ער װעפ באקגםעז םיז כ*:ד ד: עי-םםע קאפלכאעז פיז :תב־יר). אלד; האב געי־עכנם זלד װעניז צו קלעצקלנעז | אלז יע־ ״ילדדטעד ױעאם״. נאר אלד צי פרעםדע זלד װעניז :־עק 1. 12 ־אגיאר 4<9ל. *ריע-־ם (אל־־כיכעז־גצם פיז העברעל־ט) צו... ״נעכםז האב אל- דלר געיעהלבז אז אייספל־ײעכע פאכם^קא־םע. א־ז פא-ל״ קע גא:ם אלז בגי םלי נעב;יר• געװאדז א נאנצע־ פאא; *אלז א-לגלנאא; ״פאאז ־ג־אם**). װאס אלד *םיללב הל־ אבע־ םלפ דער בקיכה. ױ זאאסם עס האיפז בסיד. אויב דו װעסם זע;. אז פיז דעם ײעם נא־נל׳עם א-־ײס. אוז אם ײאס: *טד*ז העבעד א *א־. װל עס רלגם בלל םלה א נױיסע דעיצםיוננ אלז פלי פנליז (יעיר 12—(זו דױק־בוינז) אלז העב־ רעלים. אוז ם׳אלז. ױ:ם זלד. יאכ בעס־ םיג װ*ס אלד האב בלז אלצם נעיג־דלבז.;אר כ׳האב עס נל-כפ געװאיכ בלז אהער .• דױקז םחםת פאר־עײרעגע פע-זענ־ אעכע סבות. אױ אלצם אלז םלי א••:־ נעפאר:: אפ-ר װעם ״קונסם־פא־יאנ״ קייפז עכ בלל םלי? ־אכ הגיסם: א*ד זאי* עס אני4-גיב; אלז ״ורגוז״ (דעי גא־ םעז פוז דעיצנלימנ אלז ״אדדז״) אוז הער ״קמספ־פאראאנ״ זאי עס ארויס* נעבז אלז א באזמהעי־ בוד? אויב אזז : אלז װלפלא קא* ״רמסם־פאריאנ״ םלר אלך האב ־א נעהאם א ם־עפם אל־ ב־&ד םלי אי*ז אלבעי םגיגע גע-אנקעל. און אלך האב אלצפ נעװארם צ? כ־נל־ פארפײדלנינג״ װאס אלך האב נעװאים ױ-בפלרז אלז םללנע ילכע־אךל-ע איבעפז אױ אל־ סגינע ארײספהעכוננעז? םגינוגנעז. װעיפ־אנ׳טויאוננע;. פ־א׳ נראםעז -- ראכ זענען א־ויסװגיזז פיז אינעםג*ז־םענבדג-עכז םדאבם־ א*ז קעכיפז. םללנע װלהע-עפײ:; — איז אזעי*־ כע זענעז נעװלכ נעװעז — זענעז א פועל־ײצא פיז פא־*טײהענע אים־עםענד; אלז פא-צײהענע צללם;. עכ •עםאםם פול דעם װלאז צו באפ; .ךעב אםת. אםא־ אײז םלליג אםאר — א; אניעי םללא. אבעי ־אכ זענעז ױלדעה-עפױכז ־ציכ. װלדע־־עפױ:; — א״־ד ם׳םראבם זלר אל• זלל א־טן. פוז ז־ג־לפיאײסקי; אלז :ל־עם אױסצז־ האים:. — םיענהם םע;. אם זאנם עד אז־־. אה ־טפעם־נ־ איא־עםם על־ ײענז נא- אנרעייצס. אם ה־לגנפ ער. אז הללנם אלז - : ת. אוז אם — אז הטנכ אלז זונםלק. אבער דע־װגיי איז םא־ קזג אױיעק ־עבת או־ סיאלז נעקיםע• ױ*- פלק... אלד האב געװאאם או; ג־דעםיעבם אדגינצוםיאנז אלז דע־ ייהליכער קורסױ רעם נגיספ פוז פאי־עז. פו־ :ל־עםצי׳ פי־לדנקגים או: דעכ נגיכפ פון װלדעד־ •עפױבז. איז אייד אױכצי־ע־נעז יע־, א־־נעכ װל צו באקעםפ; ־עכ נעגנע־. ארע םאא בא־־א־ף זי_יז א םצ־יב. פױ װזמעם ם־דא־ף װעאז אויכנערגיזם צו װער;. אדגינםױאבםז ילד נום אז װלכז ־עכ *עיר־ט. פיז *יאנעכ זלר זללז קענגעי־עאפם. םל־ האב; א נעװוינהגים צ אז ־ע־ קענגער איז א־ע־ אי רץ. א־־עי א תועוז (װארפ א קאינעי. ױל *ואאפ עד נל־עפ נעז או; געװיסם). אדעי א םנ ש:א פאד־עםכם ער. נאד ער האפ א ענײד.). און אסזיף;אי־ א םפידף (קללז פניה נל־עם. נא־ כתס א כרוף). או; נאי־ אפכ זענעז א:; אינזערע קענגע־ ארע 4 צוזאםעז (עכ־האיצית. יג־םות. נבאה איז כ־וף). אבע־ אלד האב געזעז א:ן אאעםעז דל נעפרלבע בעק־כאפפ. יל זערבספ־ אלבע פה גאכ. װאס װערם צעפלצרפ איז םארם ארעז א;; יעדער :•טםה איז רעבם זלר אױכ אלז אל־ טלה האנעז נל-:ם האבז קגי; אײז קראר; ענםפעד א;ן הויבע בוי־פעד־ אכת;. אלך האב;־דכםדעבפ הױד צי הארם; דל קעעער. ־עספעקכ און דרך־ אר־ו צו זע — דאס אלז דגי־ באצכרע־ בוננ. און װענן אלנהאאם. — פדאנדאםעז קאנעז זלר ענדעד;. יאס ט־ױסע אול װלכםלקע אלז דל *כ ם ע ־ אוגג. נל־בםא קללז אבסאאיפעד אםת. װעז אלד בלן ארויס אױף דעי אדעגע. האם םעז נעהארםז אוז אננעהױב; פיז א םאיסז־קיאכור. א קורםיי פ א ־ הל םאכ־. א קײים־י ״אס ־ע־ אלנםע-ל־ נעגם צורלב נוכהאדצלקללפ םום א יס־ או; ראזם זלר א־אפ. אלד האב געזאנם. אז דל *ל־ל־דע קור־ כ?ר אלז א נאציאנארזג פאי אאע עלע־ םזהםז פיז הע־ ילהל׳םע־;אציע. נלםס אײז פא־ ײנגעז האב אל־ אויבגעהעדם פא־ אם ־עם אםת. או; אלז אםארלקע צגים; — דער עיקר פא־ רע- אלנכע-לנענץ. אבער בג• זײ האם עס א;,ס;־נזע; אעבעדרעך. א װויאער. א ^י.^־ג< װילנ״ר פארלאג ^)), י. ל. פ ר ץ 0 קלײ״ דנדעי 1 (געז^נג זוין ע**י) ײ ,ײי, ״*•׳ ^ס)] .ג2 י^:סח52ף3,1גי528זי8י%