Literarishe bleter · 1925-02-13 · 41 (13.2.1925) · p. Seite 4

ס 41 ס א?ז א יאר •ש&עסער * װרש זראתןןי ״די ירדלעע מוםיילע׳* אין חתזלכז סיאל• נעװעז מוכיע נרעסעדע דעדזוײצמנע;. איז װלכפלקע ללסערארליעע א*זןונדלי: גען, ןורלנלגעיזג *ו׳ראלבערזעצעגעזפ•• רל :רעספע ילדלישזג אין בןןװוססע אי• יזופעליצע •שרײבער, װ>ןס האבז דעם לע זער בא׳־יעאפפ *םר תעגזנ און גײםשל קע אזגפזרהארסמנ, אזו/ אז ער ה$ג זלד כי*ס עקל *פנעװעגם פיז דער דןך סאגסעד יטוגד רלסעדןזסמ־... >וס *זוי האפ מלפ 25 יןןר צוריק ״ערעבפ >.יז נעװל־קס דעי ״ילד״ װןןכ אלז נעזזעז נײעם באויז א צײפוגנ צוב אעפערהןולפוננ און אויםקלערענ — :$ד ןו נעסרײער פרײנכ אוז חבר אעזעד, זײז אסת׳ר אערעי־ איז װענװײ־ זעל־ אלז ד*ז גײספלקז לעבז. ילײדזס־ אלז ןובעד נןוללציען ניקזכ בןרעערפ נעװע; רןונג פיז דעש קואפוד קװןוא צו נעגלסז. בײם םח״ פעם פלרפ• *$׳־, אלז דע■־ נוםע־ ילד נסתאק נעװןוח אלבערלןוזנדלק נןור זלד ןו נעסרײען ױ־ ר־ב; ד?וס פןוגבצןופ ״ז־ער פײיגד״ פו; ״עפערסבירנ, װעלבס־ האפ ןובער אל• בער פערע״ע סבית, פאד גןוילציעז ני״שפ;עןוס די אײגענע באדײסהק, אזן אלר װײגלק נוצ; נעברןובם. אזוי וױ ןובער דל פעולה פונם ״ייד״ אלז ני־עס נעװעז אויםז לעזעד״קרײז ןול-ין, :>ןד זל אלז נעװעז ארר א שעםע־ יליעע, פאי דער ןונסװלקלונק *ן רער ילדליטעד ללמעיןופיר אלז גיואלציעז גכאא — האבז זלד פאקע אונםער דעו־ דןוזי* קער היעפעה אלז קורצן באװיזן דל ערישפע *עװ*אבן פוז דעד ױננ יידייםעד אלרלק אלז נאאלציעז, װןום האבן ןוסד אויםנעסון פןר־ דער ןונפװלקאוננ םוז רער יידלסער צלריק בכליצ, אוז זײ יזןר־ נעס?.ץ פןוקע נןור עדיהױס אין אלר ןו בבבודיקז פצןוע. אויר אלז אינפעד דעד אײנענעד השפעה אײ קורצז גזרסןוםז נעװןודן דןןס לעפבערנער ״פ*נבק>ומ״ װןוס איז או:י םער דעי־ לײסוננ םוז נרמם באדר או; םישה קל־יגפןוז נןןר נײבס יסאעבס אוי־ אלםער*רל*בי נעװעז רעדןוקםלדפ. יןו, עיקד •םכחתי. ב׳הןןב דןו נןןר םןוינעסז צו דערםןונעז, *ז דער אײנגפ. יעכעד ״דנםער אוז ארויסנעבער פונב ״ילד״ אלז נעװעז דער אלן רוםלןונד נע־ נרלגדעשעד העברעלשער פ^־אןןג ״אחייאפף״ װעאבער האם ןודויסנענעב; דעם אלפעדןןרל־בז חוד׳ש!•עורגןױ ״השלח״ דעם ״אוח־אחיאסף״ אח אנ־ דע-ע װיבפלקע העברעלחזע סםרים, אויר א העברעדב װןו:נבא*ס ״הדוד״. שמריה״ אימבער ק־ןוקע. או; אלד דערפא• זלד אלז ןןפןןא,^ נלײר סיױןולפ עחטס גע׳םעז. נעװעז אלז דןוס אלז א םרײסלק עדב חנובה, נע־ דעבט האמ פע זלר רעסןולפ אויף א נרויםז יום־םוב־גוםער, סלפ א נןןר! רײכז אלנהןולם םעניני דיוסא, םו; דל בןורלבטספע ♦ערײבער. פןוייבסײם זלר, אז נאד צײפאעבעד װל תסיד, אלז דעד עיאס — אזז אלר אדד דןןססןול בתדבם — פויז נעװעז בײ דער פאספ, נײםס קמעד.ק אױפ; *עלעבפן חנובה־װעםעד סיפן נןוסז?נײ. נןןר א *טעה אנדער־ =>ולגז װאדכן אלן דרויסן און םרלרן, אלז עדאעך דער בייװכדענער ןודױסנע־ קופן. ןובער בפקום דעם ״ילד״ האפ ער סלפ >ו •בסײבל א זאנ;עפוז: ״פקןודא, םאנןוידע. ״דטלדעק״ דזל־ט ניע פיעל־ ־בעפ״! אלר װלנס :־־׳.־ב הײז *טום פונא ־עם פעם װאס סלד האבז דעסאפר נע־ פלאם. דעי *טבת אלז בסעפ בײם ױב פונס •טפעפא נעװעז א פןוד־טפעדפעד. װײא נ״עפ :א■־ סיד סעגער, נאד אדד דל װ״בעד סלכ דל קלנדער םא- װעסעז דעי- עואם פאענפ יעדן םרײסלק־צו גאבסס, תבף נןןר דער •םבת׳דלקער סעו• דה דעם ״־לד״ פןו־-אײנעז, איז אאע האבז דעדםון נזךעעפס נרדס תעגו:, האבז דאםסןוא עסםלניז עפעס א סיז פובפקײפ, א סיז סאדןןרדטז •עפער״ן... געאײגס האפ סעז דעם ״ילד״ ב׳י זלר אלז דעל הײם, אוים; ־טפאצלר, אלן פא״בלרעע פארײנעז. אבעי אויד אלז רל בתי סדר־טים, אוז קאויזן האבז ױננע־ אײכאער און בחורים׳אעך, פןןר, או;;אב; דאװנעז אלבעיז ״ייד״ ןןפנעהןןאפז ־טעהן אאננע ובוחים, און אויף דיעד •טפײנעד אלם צוגענעבז פאי-טלדעגע םיו־טלם או; רסזלב ... אפיאו א סײא! עאכערע חסידים, װןןס האבז אויד אלז מ העברעליםע בצעסעד װל ״הצםירה״ ״הםאײן״ נעזעז >ן סיז >ו3*קורסותי אייז זײ פןןקע םארפןןאנפ, האבז ןןקענז ״ייד״ נײטפ;עװןןנס אויפצוסדעפז, און בנגבה, ןויײן אדר ןןסןןא אלז אלם נע־ :אפפ א קוק... און די ןןרויםנעבעד םמם ״ילד״ חאבן בסדר נופ;עפרופפ דעם דוםק פונם רעזער, און >ח זײ האבן בןן־ סע־קם, אז ״חבור עצבים אם-ים״ אז סןןיסז םוז דל אעןעד םןןרנעסעז זלר גןוד ארץ סלפ דל אסעדיקןןנליטע •טעדאעבע ־טעד רןוסןןנעז װןןס פןןררןודבז דעם אסת אלפעדארל׳טז גןדטסןוק פונם אע־ זע-, האבז זײ בןרטאןוסז, שויז אדפז צידיפז יןןר ןןרױסצוגעבז אויף ילדל״ט ״דל װעאס נזדטלבפע״ אאס הוספה צום ״ילד״ פןןר א גןןר קאײנעם םרײז. און דער ערשטער גרויםער ײדישער דטורנאל צ־ט 25-*אר*ק; דבילפאופ פין ״דנד דד״ •:ר;־.־ע או; העידעלידע ״•ררפצ׳יה^עלער, װ; אוזד־העם, כ״גדעלע, יע^וםיעאיכם, פ״י, ביאציר,, פרר־כװאן, ר״ר יוײיג ל:> איענ״צום, ררנענזןן;, אע, דןזנפעלד, רי־זזן, נןןפבערנ או; *נרעריג װעצבע זע־ נע; נעװען בא״נם־עפם אױםעס:^ דןןס ב־אפ — 20 ז״ם; ״נםזי־ה — ם:ם ד: ״נענםםע או; בעםםע יצירוה, יערער אויף דין בצאיז, דו־פ זײז בקיאית, או; אויף זייז אוב;. 8X8188838888888—■ אוזאאז!דערױד׳ן (£סען.£8ס> ו;-ט־את-טב וססו בייקןוז ולר אײכפ פאר־טפעאז װןןב פאי א אלבט אזן אויפקאערוננ ד>וס דןו־ זלקע ברןוס האפ סלפ זײן דער׳עײנעז ןןי־ײננעביןןבפ אײ דער ילדל׳טעד נןןס בברא, או; אלז גןןאלציען בפרס. אלז >ן קורצע׳- צײפ, פון זײן דע-טײגעז, אלז דער ״ילד״ נעװןןרן בם־ עפ דע׳- חיטובספער גןןספ, אלן?ןםר •לדליטע הײזער, און דעד תובן פהם אע־ זערס :׳טסה.;עװענאער אלז דאס באןןפ צו אוגז אלז •טפעפא ןןיײז נעקוסז יעדז פריי־ םלק אלן רערפרל. די װײאע אלז ןןבער בײ ןןסר אעזער נעװעז צו;רדס, אוז זײ האבן זלרי *טויז בןןצײסנם געפעדערפ, און בןןרןןנעדס דל פןןספ, בד־ סלס א ־טעה פדלער אדע- סע- דעם ״ילד״ סקבא פנים צו זײן. און נרויס אלז נעװען זײעד •טסחה דעדזענדלק דעפ •טײגעס גרינעם ״•טער״ צײם ברלװפרענער איז דעד האנפ. ס׳האפ :עקןןגס זעז בחו׳ט, װל זײ האבז די •טבת׳רלקע;־טסזז יתדה באקוסע; :דןןד אלצס. פדלעד װל נע־ װענאעד... וז כ ר ו נ ו ת> תאב; סלפ דער הלרף פונם ״הפון״ — סלפ װעסז זײ הןןב;;עהןןפ ןן •טסלקא ־טײבות — נעבלרדעם א :ינעזל׳טע סױ־ עי, או; נ״טפ צינערןןזם דעם קרײנספז *טס־ןןר פון אלבפ. יײ זײ אלז נעװעז דעד?ךקד דל אויסערע פא־ב פונס ילדנפום. ןןבע- נ״טפ דעי תוד; זײ האב; אויד אד;*ס:ע;עבז א י-ט-ז קד*ט װןןבנבאעפא: ״סדז־קי־הדת״ װןןס סיו׳ןןכ ס׳פערסש נעדלגפ פאד קאאות או; חרפות אויף זײע-ע געננע- דל פי־טע* ״טראר... דל צװײפע פןןיפײ דל?ןסלסלאאנפ;, נעײפענע סןו־טק־מ זענעז;עװעז דל אסתיע ״סדז־׳פית•* *לד;. בײװעפ?ה יע־ ײ;ס סלפאארזנעױעז כ*ט׳-, אבלצודעי־ נדײב; זײעי־ א**;ענעם ע;>ולספל*ט; צלא. ןןזו* רס־טא זײנע; ז*י געװעז יאס װעדק־ צײק אל• -ל ד־׳גפ פי; דל ספןןיןוספןוס בעת דל װןןאז אױסצרעפלאן דל ױפענעז, ןופפסאר אויד דל ילדז. י׳פוב׳ת דל פױאז. יע־בא־ אבער דאבז דל סכןודןןספעס זײ נעאןוזם אוסגע׳טפעדפ זלצז פעספ אויפז י-לקז פו; דעי בלדנער ק^ןפ׳טע. כ-א•״ פי; דער דאזלקער פןןרפײ אלז נע־טפןןנע; דעי־ ד״ר בלק פיז אעפבער;, דער דעפןןאסלנער ןןפגעןןדדנפע- אלז עססיײב־ט; פןןררןןסענפ. אױך זײ דל אסלפלאןמפ; האבז נעהאפ צו זײער צװעק ןןן אײנענעם ןןרנאז אלז דער *טפי־ןןר סלכז נןןסעז ״יטוסר ײס׳־אר״. דל אײנצלקע פארסײ װעאבע הןןם בןןפעספפ יענע צוױי אלז געװעז דל בדט־ ביר'-.חה דל -ןןסאאפלקע עריטפע נןןציא־ נןואלספ;, זײע׳- צ#א אלז ןובער נעװעז נןןר גןןר קאײן, אןו דל םלסאעז צו *טװןור, ןןזוי ןןז זײ הןןב; אפיאו זײעד באןןפ ״דער־ברסא״ װעאבער אלז צודלק סלפ אפןןי יןןד• דעױטלנעז אלז אעס״ בער:, נאר א קודצער צײס נעפוזס אאזז פןןא*. און כאקע אלגסלפז פונם ראזיקן באאס. אוז פלנספעדנדט, אלז סאסע גײסהלקז ההגעד עון דער ילדליטער ־ט״יאד איז אלי אזסע-אכוד, האפ זלך פריציס אל; *אר תד״גפ־תד״ס באװלזז דער ״ילד״ א נ״טפ פארפללליט ױאבני ב-ןןפ סןןד אאע ילדל׳טע ענינים אוז אי״ פעראכ־ד, סלפ א יןןננ אק ברײפ פי־א־;דאם: װל פיבאלצלסםלק, בעאעפז־לסכלק, ק־לפלק, אי־״ל־״טראא, אי*ז נאך, און נאד. א צײכדטרלפפ ױאס האפ ארום זלד פארזןןסאפ דל בעספע או; באדײפגספע פונקפ װל סעגפיטז זײנעז פןןי־אנזר אויר צײכדט׳-לפפז װאה זײער רעב; אזז קורת, זײעױע כיזדטיס זײגעז אבער איז דער קו־צעי צײפ אזױ נדױס, אז זײ בא־טאפז א נײע תקופה, אוז באײבז אזבריז אױף דוד די-ית. אוז אכ צי דעם אעצפז סין;•נהעדפ ״דעד ילד״, א ילדל־ש דאבנבראפ װאס אלז דעריטלנעז סלפ 5צ יאד צורלק אל; קיאקע־ורןן־־טע, פ־ניס יאד תיי״נפ בלז ת־׳יב;; אי; פו; .װע־ סימס אויפפועבצ; אל־ װלא ־א אזצפ דערצײאן. תהו ובהו אלז;עדע; אײ דעד ילדל־ ׳טעד נאס, אז אסת יידל־טע צללפינג. אפ*או א; א אלפע־איל־טז חױט. ברדיז פלפ א יל-ליטע- ־טפ-אר א*; יל־״טע ־׳ג׳ עים, אלז אלן גאגץ א—אפע :עװע; א גןןר זע-פענע דעד־טײגוננ. אזנם -עסארכלקז ריסראגד סלכ ז״• גע זלבז פלא־אן יר־ז — דער רוב סנ*; או; רוב בניז פתב;ןןנצז ילדל׳טז פארק — דינעז -ע--טל;עז אזיט צװײ :רויסע העב־ע־יטע פאגבא־עכד% (דער ״הסאי־ד־ אלן פעפ־עיסבירנ, אול דל ״הצפידה״ אלז װאריטע) אתית דעם א ״אר װאז-טנע יארבלבע-. זײ האב; א״נצלק אי; א^ײ־ געדלנפ אאס נײפפלקע *טפײז פאי; יי-ל־טן ס־טביא, או; זײדעגעם ױננע־ סאנפ־טלק. פאר דער ברןיפער סאסע אבעד, פאיז פיטיפן ילד, אלז אײ דעד באצלוננ :ארנליטפ נעזארנפ געװארז. אזוי אז עד האס זלר נעסוזס קארסעז םיס דל עבפ רוסי׳טע באעפער, אדע־ אלן בעספז פאא, ציען דל נײססלקע יגי״ קה *ן ךער דעסאאפלקער אסעדלקאנל״ שעד ילרליטע פרעיפע, װעאכע אלז נאר כסעפ אלן גאנצן נ?רטפאג?ה אונסע<־ דער ת־טפעה פון •טסד סלפ זײן חבי רותא. אוז גאך אסר ערנעד אלז נעװען דער נײספלקעד סצב פון דער ילרל־טער •טאיאד או; אלפעראפור אל; גאאלציע;, סלפ זײער קארנטד סלאיאן ילד;. זײ ועגעז;עװען אננעװלזן סיסערספ אויף די פויאע באעפעד װל דל ״בידאפעספ־־צײפונג״ ״װלגער אלזי-א־ עאלפ״ ״ד-אהאבלפיער־צײפמג״ סלפ זײער אלנהא-פסאאזלקײפ אוז דײפ*טז לסון. יחױן אזה זײג?ה זײ דל נאאדצלתדנ יידן נעװזק אלנעדאער צעריטפי־לפערפ אוז צערלסן. ב-זרט זײנעז געװעז דל חסידים, װאס — נײ;, אלר אאכפ פוז אוגז? — אלצפ אאר אלר ניישס. אייעגכ •טאום עאינםעז אנדעריט. דער זדק־ — א;דער*ט. אוז נייטם אזוי. אוז װללפעד — דל פדאנע אלז ני׳טכ פאדענספעדפ — אלז דעד אוםס• העננפ זל... אוז אופפ־סענפדטז קאנעז אזעאבע זאבז. װאס העגנעז אלז דעד אופפ• אלקע;ופע יאדז נאבנעאאפז נא:; צאפ איז דל באויע סי״פקעס פוז א הלסא״ אאגד־בלרנער. :אר א סדינה־נײער א :לנעזער — אזוי אויפז נאר אונזעדע אלםעיאפיר־בעדלכםעד גאבז נליטס־אייכ־ נעפאד־טכז װארפ. קאאננ איז פארב. איויספאוספנדלק פיז זלד באיעדאײ אל־ בעריא-טגדע בויר־םבלות אוז גליטפ־נ־;־ פאוינעגע פעא־יעס. אריף אפפײקעדליט אאפײז אקװןן־דעס* פלאאפא. סלפ דעי פ-טפית אלז נעקופעז דל אזוי־נעײפעע התנאות (דל אפנבארונג — דל אפזעע בא־זמליט) דל זאר אלז סלפאסאא אױפגעקאעיפ נעװא-ז: :ע־ ,װארז. הײסכ עכ. קי־אר. װל דער פאנ. אוז — סאדלנעפל. באפ־טיאנל. פלקאסא. נליטפ סובא זללז! זײער בענקיטאפפ אלז — באדן. זײער זלז — הכאית. זײער אלדעע — װאס קאגעז םל־ דערפוז אעינעז? אלז;אכ — אוסדע׳-גרײבבאר. א־ז;אפ — אלדעע; אערגפ סעז נאד פוז דל פױונפ־יארלקע ספײם אדויב יוםם ואיאה לערגס פעז אלם. זיינע דרבים זובפ סעז אוז פא־יטפ סעז. זסנע װענז אוז אוסיוענ;. אבסאאיפע קונספ. מאס אלז אבע־ אײדער (אלד יטפרנלד אינםע־ — װאס אלז עס אזוינס רע- סיז פוםירלזם? | עס פיענז פלר א פא־ נאלװ?ג עד־ י אעבע פיאורלנצער ארינז. זײער דיי-טכ אלז דל דור׳טכלקײפ פיז אז אללננעסאב ן ניעפז קלזאיטסײז בלל א נרוױה אאננ־ ■ װל״אלקז װענ. א ״טטײז. װאס װלא ים אללנזא&ז. 1 אוז װאס סיסזגפערפ אלם סלפ חא־טותי | פדאפז... ז — סללז פללערלנקעד. װאס איב עס אביר?! אײענפ דע-װילא יעם נאאדע־ סאיאקאװסקל. דובאער. יטפראם הײגע״ קע זענעז בהרף־עיז צענױפנע״טרײדערם נעװאח — בלל או:ז — אלז אײז סאי־ קליט׳ספדטע קופע חס׳-־דעהנלקעס; אאע קובלספז. עקספרעסיאגזספז. דאדאלסםז. סלסבאאלספז.;אאס־אלספז. אלע — אלז א״ז אעבערדלקז זאק אדניז. אוז | דער קירצער נעזעאיטאפפאעבעד סיטפפ י האפ נל״-־פ י>מנ :עדויעדפ — ארײנ״ ו נעװאיפז אלז װאסע־ פוז ״םער־טפענד* אעבע״ רײד אוז דאקפדזגזך אח האדיע — א־אפ ^ז סארק י ן אונזעי־ע נעבער. :אר נאנץ װײפע אײדעד) דערװײא אחאופיז נלתזפ דע- סאק־אפליט, װלא סעז. אהיסור. דעי נרונפעװען עא רגא אחת. *טרנלפ סעז. פלאדעי־פ םעז: פאדאי װאי ברחא בהד הנאקעפע — ס׳איז בב אונז אז אורןןאסע רניאות צו םןןרדרײע־ פון עיקר, האבז זערבספפןןריטםענד־ נעם. דעם העראעבז. דעם סענכדטי אער — בלל דעי קנאפע- זאברעבקללפ חזבספז בלל אונז. יטאום עריבפעז!.״ איז א־יעגפאציע פיז אעזעי ק־למלק— | — אז ענפפעי?! אפנע־טנלפז אויף דעם פיאוסםעז אופז. | דל אוינז זענעז באאײדלקם. די{ עס האאפ אוסנעםער דע־בלל, אז י אויערז נאייב* נל־טפ אלז דעם. װאם ז־ אזוי װל חדר־קלגדעי האבז אל־ דל אסא־ הערז: ור ץפ א פעליעטאן במקים אן ארדנפיר פעאיעפלקער. סלפ ױערבע ב־װעא סלם םא-נענלנז פאאעסלזלח. דא אבע־ װלא א*־ א-ױסקרלכז םיז זלר עפ־עבע דעפ״ *־עקסז. *דאס זענעז נונע דעס עגיז. אוגזע־ע פענרעבע צנלפינכעז — אוז נל־טפ גא- דיקא אינזעיע — זע:?ד סלפז פיפירלזם רטבער נעױא׳־;: נא־־ אז אב״;קפ פא־ אלננאיאנץ. -ל קרעגי־ענע היסא־לספז — סלפ א־ א.יס-ע—טעפ־־עבע סעסע פא־ צװײ־ םײאפכע ריצגות. א*ז סתם דע־ ילדל־עער בלױנעד האפ עס פ־אספ־פ־טוס. אז דעם קאזמםפז פאיסראכפז זז־. ־עםלנלדפ אי• אפנע־ פסקנפ. ״סיטונעת״ — האפ עס נעהײסן אסאר; אלז גלקארא' דעס צװײפנב צגיפז תאפ סעז עס געױפז ..נ ע ר װ;״. אוז איצפ הײסם עס אײגדאל־פא-־ אאע־סןןא ״פופורלזם״!... כדוסדז. אס׳טא, װי װאסע- הײספ םאי סלר אלז עס באסת א חידו־ט : דל ״אלפערארל־טע באעפער״ זענעז ׳טויז סלפ סזא אדללז אלז צװײפז *א-־ נ>מג. װענן ױאס אלז אל• זײ *טױ; נליטפ נערעדפ;עװארז? י־אס פא.- א רלפע־ ראדל־טע — אלסע-ארזיט־פלאאזאפל־טע. אלפערא׳־ליט־קלנספאעיל־טע — פעסע אלז אלז זײ אויסנעסלפז;עװארז? ראכפ זי־ א*״ן, סע־־יײיגלקע־. האפ נעפונעז אפקראננ איז יי*דע-קדא:ג אויף דל צלבפלקע. או; איי װי•4 זלל־ אלבער־ צילכפ״ אריפי־לנפלקע זללכ*. איז -אר — װענז אזא ע*ז. פאקפײט־אקפוע־־,:. װל סיסירלזם. אלז בסעפ װל נל־טסידער־ סא;פ נעװא־ז (תיץ. -אבפ זלר. צײפ־ אלגס. װענז סאילנעפלס א סאנלפעספ איז יץבפנ־טפײנס. װענז בת.-*אאעװקע- פופו־לזם). סצר דל ״אלפערארז־טע באעפער״ אלז עס א *טפלק םא-זעז — **אס נליטפ אלר. אאנפאאס. םלא זלר בא-יפז צו פסי׳א זײז. אלר אאז עס אלבער פאי /