Literarishe bleter · 1925-02-06 · 40 (6.2.1925) · p. Seite 3

40 6^ ל ט 3 ר 3 ברור שפינאזא אין צוזאמפנהאננ מיטן ארויסנפבן זײנפ װפרר, אױף ײדיש א־ן הפברפײ ש־ופב באקע אר־־ז ר• דלעיאיסע־י־פכע •:דל-״יע חלי־אזאנ״ז אי; װניזד אז. אז אײד ז״ האב; נעהאלד; װל ער בגונע דל דעדאפלזלשע ענינים אי; אפיאי אלז 2לבי*־ר,־־לפלק. אלבעדהײפד האפ ער זלר;עקענפ ־עפלעז אריפ־ אכז עזרא אלן זי_י; פירזיש אױף חורה. װא.י עס װעי־ז אננע״ וזלזז דל יזלכפליןסהע **.הדעי**. בזן װעילבע רע* העז עפעס דרלננעז. אײ עס ױעדפ יאקאנל־ע עינענעבז א י.והד*ע:'ל יבידי... אײ עס װגיזפ א;יס. אז העש ״חים״ האפ דע; ־טויז דעדאײפ נל־בר נזציםעז אזײ ערנסיפ. װסיז זעקס יאר;אכדעם זאי *טפלנאזא נעדוע; ז:לז אל; •שוא. האם עויה אחודה;עויע־, אזז ד;דד נעװעז א פא־ נלאד;. — װל עס האפ אדויסנעי פינעל פױײ דענפאל אלז אײבלװ פח דעי ספיהדעער קהאה. *ערנפאילס אלז ־טפלנאזא געבללב• א ילד. אבער א סרללעד ילד. ױאס האפ אלז דער ילדן״ :אס נל־טפ נעהאפ ײאס צי זובז. האפ זלך צײלקנעצײנ־ אל־ זט* א־־נזאם וױני קעאע אח דאיפ גע־טפינעל זנלז סלסםעם. בא־טעפפלגענ־־לק זלד דלפ •טרצפז קעסם פײ׳ ב״לייז־ג־יעזער. -ער;רזנר־טפ־לך ב?ל יעד פלראזא״ שיע אלז דלפיאיפע־. א"ס סיםז דובהק. איז. רי אודבא־־ינגפע הע־־טאפפ םוז א״פארלכעפ;. עס אלז נליטפ הגיז ־חילוק װל זײ הײס־ צל פ־־אפא. א־יספא אדעד ביבא. דעז יעי־נפ דערגס נל־טפ פלאאזא׳ פלר;. נײ ביעז אערנפ דל םליאזאםיע. ־עי אדה. דעי פלי־אזאפליטעד אדת. אזז ־טוין ראננ אנפדעקפ. אלס האבז דל אוי־ פארלפעכז אינז אייסנעזאנפ אח יר אײפגאבע פו; דענקער אלז נגר צו פאי״ •טםײז העם אדת. דעי עיקר אלז אבער צ< דעדהאאפ; העם יעאופ ציוליטז דל אוי״ פא׳־־לפעפ;. עס זאא חאיאה קײז סתירזז נל־טפ איויסקזםעז צװל׳טז אםת. וזאס פראםא אדע־ א-לספא האבז אינז נס״ אערנפ. או; דעם אר־ פו; דער בלבא. יענע דורות ד׳מע; באהע־־־טפ פו; רעד םאר׳טסעאוננ. אז עס אלז רא א בא־ •טםלדפער םבום אםת, אלז װעאבז קײי געד העז נל־טפ און פאד נליטם דפיא ספק זסז אוז דל אויפנאבע פוז דעד םי״ ראזאפיע אלז אלבערצונעבז דעם אםת םוז דור צו דור. דל נצע פל־יאזאפ־ע דזיבפ אז דער־ דלפ. װאס זל אלז דפיא ספק אלן דל אלבעראלפעדפע ״אפ־נז״ ״אלר צװ״םא איז אליז!** — אפ יאפ אלז ־אס נײע װא־פ. דלפ װעאבז רענע יעקאדפ הויבם אז זנל־ז רענקע;. ע־ װארפפ אװעק רעם נאויבז אלן דל אויפאייפעפז אי; זובס א;גיעם זלבערז פונקפ. אויח װעאבן עד זאא זלר קענעל ־טפלצז איז ע־ נעפלנם אזא פינקפ פאקע אלז ־עם צװײפא ניפא! דעקא-־פ זאנפ. ־אס אויב ער קעז אלז א־יז צװ״פאעז. ־<*־־ קעז אננעםעז, אז זגינע חו־טים נאר; אלב אוי ער אעבם בבאא אלז פעות. קעז עי אבעל באיז איפז נל־טפ פפיא ספק זגיז אלז רעם פאי,פ. דאס עי צװײפי־כ. ד. ה. אז עס אלז רא אז אל־ ײאס דזמקפ. װאס צװײפ־פ. װאס אלז פפ־ר ספק! אזױ■ קעד זעגע} אלבע־צגינפ. אז איפוגה איז רעה קאנעז אײנער רעם צװײפז נל־טם םװמי זגיז. זײ פא־פרויעז אלננאנצז רעם י*1בא. יאזז אלם פרײ זלר באױעגז. אל; דער אלבעיצגיגהג. אז ער װעפ פײו קוםעז צוס אי־נענעם רעזואסאפ. צי װעאבז דל אפינה אלז נעקוםעז אײפל װענ םוז התנאות. אײב עס װנלזפ זלר אבע־ פארפ א־ויה א סתירה צװליטז אדוגה און רעה. אײב רל פלראזאפיע קוכים צו אנרעיע קאנסעקװענצז װל רל אפינה אערנם. רעדא־־פ פוז זלר ~ל אפו;ה בײ;זי דעדאילפ באדלפ דעז זלר צו בעב; הער אדוגה. הער פראדלציע. אז אנדער אויספג־פ׳ט. איגינאײנז אז אנרער בװנה. ברי ברעננעז צי א הסבם פלכז פל־־אזאפליטז אדת. אלז הע־ יל־ל״טע־ דלפיזאאפע־רעבער פלאאזאפיע קעז הערים קײן דײד נליטפ זגיז װענז א ראפאפער ביבהא־פעיײע. פבח א צװײפאב; אד־., אז עפװאס זא־6 זצז אל; דע־ רערלגיע אפת איז פלרא זאפל־ט פא־יט. ארע־ נאי א דיפיא. ״איד נאײב. װטא עס אלז אז אבסײ־*־! — װל דלר;עפלנעז עס בגי דל קרלספ־ אעבע סבאאאספלקער. רער ניונרגעראנק. װאס באהעדיטפ ־ל נאנצע ילרל־טע פלאא־ ז>.פיע. אלז דע־ ׳־עיון פון רע־ אבסא־ אועעי־ ארדוק. רל אײנהגיכ איז אײנ- הגיפרענקגיפ פי'ז נגיספלקז פילנצלפ. םיז רער גגיספלקע־ סיבספאנין אלז דער בדיאה. עס אלז קײז חיאוק גל־טפ. צל פען אײנפ דעם •טװעיפגגקפ אײף רעד עפאנאציזג אז דאס קערפעראעבע. דאס;•טפיותדלקע פאלספ אוז אנפװלק־פ זלד פו; נגיספ, פי•; דעי אײנער סוב״ ספא;־*. צל פעז;עדפ א;. אז דל װעאפ אלז באנדענעצפ. אדע־ דעז דעיראזפ אפיאו דעש;עדאנק. אז דל װעאפ אלז א קדדו;. אדעד םעז ״.פעאפ זלר או־פז יטפאנרפינקפ. אז אילע באװגיז; פאר פציאות ה־טם זענעז פלאאזאפל־ט נליטפ אײסנעהאאפ;. װצא םעז קעז נוי דעדי װפזז. אז עס אלז יא א סיבה ד>דט;נד.,;— װל עס םופ ח. ק־־טק־ט אוז זגינע אנ״ הזענעד. דער ע׳יצ־ אלז. װאס אלז רל ראםזעאבע זאנ; *טאײערפאבע־. ־ײנע רעגא; א. א. אוז נאר בלזז הגיגפלקז פאנ קערפ זלר רע־ םארבאאנ־ז־טעפער פזמפ־טרעבעד נגיספ. אל; פאדענפז פון נויכ אוז פאיצװײםאוננ. צורלק צו •טסל״;אזא איז זובפ בגי אלם א ת־טיבה אויף הל אײבלקע פיאגז. װאס אלז עס פאר א דענפיט? ייאס זעגעז עס פאר א;עדאנקעז? סא־װאס צלפערפ א װעאס. ראנגאעז זלר דורות אדוס זײ? עארװאס •טלאם אלב א װעאפ און דל צװ־יפע װעאם בענ־טפ אלם? בדי צו געםלנעז א ה־טיבה או־ף דל £־א;ז פוז פעז זלד באקענעז קודםי בא פלכז פעגפ*טז אול דעינאר װעם זללז פענאעד צי פאר־טפײן זצז;עראנק. ברור *טפלנאזא (נעב. 1632.;־ע־טפ. 1677). א קלנר פיז ־ט&אנל־טע אנוסים. װאס ר׳אבז זלד נעדאפעװעפ קלל; דיא־ אזגד. דעי־צויגז אי; אײפנעװאקסז אלן דעד אפדאספע־ פוז סםר־־ל־טע פאנאהל־- קער, האפ פונדעספװענן באקודעז א נופע ־לרליטע דע־צױננ. א האדיד פיז אפיט׳פעריאדע־ ה^פור־הירה. םלפ װעאסעד ראס ״נײע •רדטאים״ האכל פלפ דעבפ •טפאי־צלדפ. עס אלז :ל־טפ;עװעז פו; דעב דין האדוד־הורות. װאס פלד זעעז הגינפ. װאו אילדע קלנדע־ •טװא־־צז אפ דל יוגגע יאח. אלז אד •טפערדאכ אלז דל תאפודיהורה :עװעז א יעוא באר אאע. א־לש או; רגיד, אוז;ע- ילבע און אלנפערעס פא־ רעס אײנזאי פען פלצאזאף. דעם נוםז פענדערסאנס קא־עק האפ װײניק געהא-פז. זללז פרפנפ אעסלננ אלז פאקע נעװעז נעבאספ אלז רער פעלה און עד *טעדפ זלר;ארנליגפ צו זאגז: ״אייב אלד זאר זזבז פללן רבי; או; דערצײצעז װעםענס הצפיר אלר בלז, האב אלד נל״טפ ק*•; אנדעיז אויסעײ אלם**. נאר אפנהארצלקעד זאגפ זלך ארויס רער נרױםעד נעסהע. ער אלז פורדז. אז ״דער גגיספ. װאס האכ אױ־ אנפדטירן 1 חעאקער. םעגפדטן אוז אפיאו בלבער ריזן האכ; סזצ. אכ דעד אאפער כלצ. י ־ װעצכז עס האבז עוין נעװאופפ די יע; ־ההצפיד, אלז פקדם נעװאי־; בלל רעם פזמפדט אוז די װזןרי^ װאס םיא;; דעם גאםעז •ט&ינאזא. באצר װל עס האפ ןל־ באװלזז אלז דעי װערפ זײז ער־טמ דער ״ט־אקפאפ״. װאס אלז *יױס אמפע־ א פרעפד; נא׳פזך או; גלטם אננעװלזז רלבפלק דל דרוק. האפ;ס;עםאבפ א *טפו־־ם פון סאד־בלםערוגנ. ־אס הײז אלז רײנסבור:. װאי ס׳אלז נעװע; *ט&לנאזאס *ײיה דל נאס אלז אפספערהאס, דואו ׳טסלנאזא האפ :עוואײנס אזיף פלר נעװלרקם אוז האס דעםו גרעספז אנלנפיגס נעךאפ אוױ״ סײז דענקעז. אלז געװעז ׳טפלנאזא. נאבדעםי װל אלר האב א װעצפ אויסנעזובפ נאך א בלצרמנם־פלםא פאד פיןן ױאונדעדי אעבז נפ־ט. האב אלר זלר אננע־טפויסז אז אלס איז מלז עםלק**. אוז אפיצו יע״ מבל. װאס האם :עװארםז דעם ת׳טד אויף צעסלגנ אוז װאס האפ פעניע־סאז צום פוים נעפדלב:. רופפ אויס פלם באי נגיספערוגנ: ״זײ פלר נעבשזיטפ.;רוי• סער. הײצלקעד ברור! אויב רו האספ דיד דעדצױבפ צו פלצאזאפלח אלבער רער גאסור און דעם העכסםז פהות און האספ אפשר א פעות;עהאכ. אבע־ דנל־ז ניטפה אלז נעװעז פוצ פלפ זניז אפק אוז רללז אעבז אלז זײז צלבע**. באזונדערס זענעז רל דאפאנםלקער ב>מגיספערפ פאי •טפלגאזא. אלבפנבעדנ םייגס. אז ״•טפלנאזא האפ געהאם רעם;דעססז;עדאני^ װאס האפ אפאי זלר באװלזז אלז א פזהפתמס קא&״ בפעפ ראס יטפלגאזאיפיזעזס אל; רײנסבויע אד דעם הױז האפ ׳טפד-אזא זלל ״פעא־״אנל׳ט פאייפל׳ט; פדאקפאפ״ ״זילפ דל װעלפ •טפײפ. אלז;אר אזא •טערצעד בור נליטפ נעװעז*• — האפ זנלז ע־׳שפעד קרלפלקער כילנבעדנ נעיטרלבן. *ח װעז עס אלז >־ױם. נאר זניז םויפ. ־• ״עסלק**. אלז דל סאדבלפעהוננ אלן דל פעאצאנליטע קרגזז נעװעז גאר נרעםער. נליטס בצױז רל סלנאנאנע האפ אלם נע״ יײגם אלז חרם. אױר דל קרלםפלעכע װעצס האפ אלם םא־־יטאלפז. א ים םון קללות, װלצ; אוז יטמוסיללדצעך האבז באיטסוצפ זילז נאפעז גאבז סויפ. עד האפ נענאצפז איס א פיז בסוד *טפז. װאם אלז נעקוםעז ארא&םלרן פזגפדטז פוז װע^ זלבצלק יאר נאד זייז םויפ האם דעד דילפדפעי םלצאזאף ברלםפיאז װאצף סורא נעהאפ ארױסצדטםעלז דעם נאפעז יטפלנאזא אױף דעד אלבעדזעצו;; פוז דער ״עפלק**. אוז אסיצו נעסהע. װאס אלז געװעז א סארילדער •טפלנאזאס. האם נלשפ נעסמעז פאי״ פאסלק םאר זלד אאס ״עקסלאענץ** צו דעדפאגעז בשירױש דעם נאםעז אוז האפ זלד יא־ נוצס פלם א ראשי״חיבות. באראקסעדלספל׳ט אלז. דאס אונזער ם׳טה םענדעיםא; האם אלז יא־־ 5^178 זלד אזוי נעגופעז צום הארצז. װאס יע״ קובל האס חו׳טד נעװעז זללן פרגינפ. רעם פאעפ נ. א. לעסלננ אלז *טפלנא־ צלזם, דאס ער האפ אננע״^לבז א װע־ק ״צו דל פרײנפ פוז צעםלננ**. או; נײעב״ ייק צורלק פוז פארלעגער, האס ער דעם ענפתינם־ש נליטפ אײסנעהא־,©; איז אלז;עיטםארבז! אזו־ נרוים אלז נעװע• רל חר&ה... בסעט נצילבצײפלק םלפז 9הד פאר ־טפלנאזא באװגיזפ זלד אלז דל םוחות פח די פלפערע דעקער א באזונדע־ע 1 יל קלרבנאס אלז ײאיבו־•;. *טםלנאזאס צײײפע־ ־איפליטע־ װאײנא־פ א־יס;עסלנפ ע־ ־עם זלנעח פינספ. אײף װע׳לבן ער קע; זלד ־טפלצז. ראס אלע סלספעפע; הע־יטפ דעד נעדאנק פין א; אײנהגיפלעבע.־ סיבספאנץ. .װאס •ט:א. יאס אלז א;י אוז קע־פ צוילק א־ז דעי פעגפ״טײ רע־ 2יני,פ. ־; אלנז־ אױף װע־־יבער סלר .־אפעװעז אונז פ״ ־טפויפליטז יםי ספי׳ות. װעלבע בי־טעװעל אריס אונז. איז אפ אױ־ז דעם זלבעי־ז פינקפ. אױפז אליז פללסכ פו װל צים פקיי *טפלנאזא אלז :עװעז א הלפיר אפ פון רער ילדליטער פל־אזאפ־ע. איז .ײע; עי האפ א־ו־סנעזאנפ זגינע נע־אנקען םא־ א הבד. האפ פעז אלס סא־פס־כ נלזיב; א?ז פענפ־גלעבז -1:ל אנן ןײז בלר_ תי־׳ל איז עה אלז נעקופע; צי יעב בה צי באנעטע־ א־ז באנ־גישז דל װעצם. פרויערלק; *מלזא־ אל; דעי־ נע־טלבפע בױפ זלד אויף רל פא־עינע פזלאזאם־ע פלפז ״חדם״. ״.פל־אזא האפ נעענפ- איז קודבז־בי *ט״לנאזאס סלםפעם. סטופנה:,־־ פע־פ א.ײף דע־ בא־טו^דלנוננ אלז פ־נות איז בפייה. עי באי־יפפ זלר אלז יעי לערנם־האפ פעז תנ**ד. דקדוק, ללפעראי פוי אוז ער־טס *טפעפער תלםוד איז י פוסקים. באר א־ס קלנד אזז הלפוד־ הורה האפ זלר •טפלנאזא אױסנעצ־יבנפ ן פלם זײז קרלםל־טז יט:ל. דער *טװאבעי ױננל. פלזליע זײער װײנלק אנפװלקלפ. | אבעי;ללספלק *טפאדק און חריסותדלק. 1 האפ זד פרל *גנעוזױבן פרענז קיטיות אויף װעלבע דעד דבי האפ קײן ק4א־ע חיטובה נל*טכ נענעבז. געענדלקפ דל תלפודיהירה אלס פא־ פלקער לפח (עס אלז יא א פײנוגנ. אז עד האפ אפילו נעהאפ ספיבות אויף יבנות). האכ עי זלד נענופעז צו חקי־ה ספ׳־יס. ד׳אפ זלד נעקװלקפ פלפ א •טפלקל אבז עזיא. יפב״ם. איר הי פ?ז חסדא קד*טי,*ט. פלהפת ה, פוז רפב״ז. פלפ קבלה אין ךקדוק. או; אלל דל י־יעי־ז. ייאס ער האפ גע־טעפפ אל; דל ספ־ים. דאיף פעז זובן רעם •סוד פא־ זײז *טפעי פעח פלחױאפױטז סלספעס. דל ילרליטע פלפלאלםע־לעבע פללאי זאפיע אלז :אפלר־^עד. װל עס האפ אג דער־ט נליטפ נערענפ זללז. — רעללניעז;עסאי־בפ. אב׳ער זל אלז רייר אוז דורי ראציאנאללסהיט. דל ילדל־טע רעגי ״הא-ער״ בילדער דער ערשםער פאסאינראוױר פארלאנ בערלץ-ןךארשע ניפ אחיים א רדע קונםמ״בילדער ו פץ ױדלשע שררבער. דל בילדעד .קא— עח זענען פץ אםתן קוגכט־װערם אלן האבן נישט זלער נללכן אץ אלע ביז איצטיקע אריסנאבן. ש1ין דערשיגען ,קא — ער א פ ר ץ * ק א פ . ג:ןסיר5יירזו גייים. ײײז 3 גיידן. זי מקימן ודן *לן נ.יגהןנדײ:ג?ן נחמז מײזיל נאעבטע ווײטע יקדטלשע ארםיקלק) ירײז ו(<:3 גילדן ני נצקיסצן: *ין ויז יױי?ז ניכהזןנרלינגען;הרוביעשאױ: די ״ליטערארישע בלעטער׳ קאן מען אבאנירן בײ דער ײדישער ביבליאטעק א• נ• 5ון י. ל. פרץ.