Literarishe bleter · 1925-01-23 · 38 (23.1.1925) · p. Seite 3

א ■1* 38 כייאכ זל~ איאפנ־נניזט־עט פיז ד::גע אדעדכ יאכ זלזיעגע העד־, איז אכ יאבז יללנע הלניער־בע ב-יככיעד. זיז ילגז יבפל־ל. װל ציולל אללנכאגלקע *־־,עצ אעד. װערבע ־טפ-עקז אײס אלז יל ױפגז דל זלסי׳ג דאזלקע פלסקיעד. ביליזז איייף צי יללנע :־לר-ע ארנז. ברויע אוינז פח אלי־ר־בכללנעי. י*אה ב־עבז דל ילבפ־ *עפראיז: זלל רללבכז. װל דל ־עכערן־׳שא״ םלרז אל; רל אי*:ז פיז סרלדן יו־ערפ באד חרזפפ;.;ארדלקן בי־־א־קאפ. זעספי. •עװעספע־־ר. װל אזך קי״ש זלל — א*• •עפלנ־־־־ט־ אפ־ב'*;? קײז *בזס פעע סארדאגפ נליעס הללז יללבפערן חױך — װללא :יייללס: זאל :אי אי־ב־ואבז דל אללבלקע זלנד. װעהז *עיאנז ביױע בילצז £ין דללנע א;,גז איז ס״עפז אלז פײן אילפען דא-ן. פצז ני־פ װעם נעפעז תאבז איז זלדז. סיװעיז אלז;אי־פצער צז־ ־סב־ע״צ; ־־־: ־עפאיקע קללפן. או; -ער :א־ פרצעער ראנזלן װעס זלך צעברויזז איז איע זטכז — פיז רל קי־פז אפנע-יסז. אלז אלר כדטונזעעם אלביפעפ. װעם זלד דל בעספיע װאיפן אויױ ייי. *עװעםפעי. אין װיאדז פי_י;. דגינע זיסע. קלניער־עע בייספעאער װעלז װערן. װי די ,ל־״אװהםיאע ב־יספן םח יער זונה — אלצפ. ב׳שעת יי דבר האפ דערװאבפ — זל .ירעפ זײ עעיללסז פיפ רי נענ־*. ארצנראזן אל; זײ א־ר שארף נעבלס — דער סרליטף־געיערי• פח װײפלת װעפ זלד אױסנלסז דלס פפראדעז באופ. אבע־ פבינע ב־יליז ד׳מעז פפלרער װל רל פרלס פיז דל דאנאנלנס. װאס ײאבז בגים ה״אלקז קבר. אוז רנלבפעד. אגיבםער;אד סללספ דעי הייד סון פגינע ללפז. וד אלז קאפעדיע רעד;פפה־קופ. װאס *עידעבפ צים רחס־יפנים אח סא־װאנרי*פ ראס ברױפ אלז ״נאפםילצב־*. װײל פיראיף נלפפ. אז זל זאל דערי װאבז. זאל רועז איז ־עראבז רי פײנש זלנד. װג־ה ק״ז זא־ פגיערע שריינדל;. װגיזס זלד פלר גיפם אויס זלסעי. װל דל צניעותדלקע זלנד א*ז איר יצבסן -׳לאף. ״פאריא: עז. :אלדפארבי" ן װ׳וישא, דדקא 1 3 האנס הײנץ עװערס פ־אגמענט פון ראראן .אלרײנע״ א״בע־בבצצא נ י ר װ א ם ד ע ר ש י נ ע ן: נ. װ. גאגאל רוסלאנד די־ 4 זי. ב. קעלערמאן א י ד י א ט •־"' 8 ׳י■ ב. קעלערמאן ט ו ב ע ל ײײי 5 זד לילי בדוין ~~ 1צעמלארעז פיז א ,שאציאדישמעז 1 2 געגדעו ײ־י 2| זל | שײז־יס איז גיג—^םעקען געהעריגען ר*1*ס• יףייי• %• *וןםארריגס דירכן כיחנר *ים עיססען דןי דערמיגען פילמסענדיק נױס ןיע *־•♦ס נעײ^רםענע ײסןלן דירך א ברענענדיקע פראגע פוד דער גאנצער ײדישער הולטרר װעט טאקע ײדיש אלם שפראך אונטערג-ין אין אמעריקע ז ון שםלם *ון א ילדץשן קויםור-פוער אי; אפ״.׳,- אןיך אױף דיינע ״:׳ם'ל'< םענ. בראנד -םױעפפערל ניױגס. כ־יםז א:צט מראפנװ:יז עז״ זזייערנעפ ניאה װ::בע עראננען סז; ״.״ױוסנדלתינר ז:גד. דעד נא״דרענז װארפפ ז::ן נ:פם:ק1 נראניו דאדפז. װו עס א:ז נעיענז דער װ::סע- ״<ינ:: פון איןאצ־ע; דעד פזפער פיאאעפ פוז קאעפאפזס צענאזט ז:ד דאדפז, װו ד: פדופע פ-ויי: פו; נאזצע״ נען זענעו פביער יעפ שרום. ז:ס א:ז דער לזזבפעד ׳עפ:א םין דאפאנפזיעער בענקיעיאםפ. זזסער נאך, דאבפ ז:ר פ:ד. א:ז רער נרױזאפעד קאפף םון כרעדלױ לזזדניעאםפז א:; דער נאכפ. אבעד ז:< סער אזבער אלעם א:ז פ:ר א:ן ה::ס: זופעד פזפאנ ד: שראםנדזקע ז:נד. — זז א:ז א::ננעה:לם א:; ל:::טז דרזפי. פ::ז ז:םע םדזזנדזז. או; פעז דאדף זז נ־״עפ װעקז. װ::ל קזזנפאל א:ז ז: נזיעפ יעעבער װ: א:ן דעם דאזזקז יעלאף. א:ז יעפזנל דופ פ::; לזבע זזנד. :אניז :אנפ, רזפ א:; דורבזזכפזקן ז::ד.דעבד אויף װ::םז בעפנעױאנפ. ד::ן האנט ׳עװעפפע־ל. םאלט ארונפער אזבערז רא;ד םוז בעפ. ל::נפ נעבױנן ״מעז ד::■ נע -עפאלע םזננער, װעלבע פדאנז פ::ן :אלד; דזזםל. עס ל:::פז דודבזלכםלק. װ: דאם עריעפע פאנילזככ. דזזנע דאזזקע נענל. םאנ:. ד::ן •עװאדיז דזנפפפזזדל. האפ נעיעאםז ד: דאזזקע קלזזנע װונדער. און א:ד קייע א:ז ־עפזנל דעם דורכזזכ־ פזקז װונדעד םין ד::נע ראזזקע נענל.;אד א:ז ׳עםזנל:׳••; אםיעזזז — א: יעפזנל :א־, נאר פ:פ נעצדםלפז בל:ק אי־ ל::בפ; הוי,־ םוז פזלנע ל:פ;. װל:ל;:: װאקפי איז װאקב;. אוז װעל דז ז::ד װעפ -עדװאכז. װערז ז:ז װעדז װ: ד: יעאיםע נענל םון א טזנעח איו װעלז פ::ן י:לב בעד:::ז. — םוז דעם ׳עפ־צ,׳ק״ע; הױבט זלד דײן קאפ אוז אדים צעםאלז ז:ד ד::נע בלאנ״ ד; לאקז. זל: װזקלעז ז:ד לזזבם. ױז צ::• נענדלקע, נאלדענע םלאפעז. װז דאם עריעפע לילכפע װ::עז םוז אױנעװאנסז טאנ, אבער דלזנע קלללנע צױגדלער •עפזזבלעז אםער פון ת ־עפאלע ללפז. װ: ד: סללר־אפאלז א:ז נלאנצזקז אר:ם• באנד םוז דער רבנהינעיעי::;. אלד קיש דלזנע נארדענע האר. יעיװעםםערל. אוז דללנע בלאנקע צזזנדלער. אזז שפלנל נאד — בלױז אלז יפפזנל. פ:פן לזלבפז הױר םיז פללגע ללפז אוז;עצעדפלם• בל:ה< װ::ל א:ר װ::ם: זאל ז:ד נאי־ אױםכאפן ד::ז הללםע זזנד. װעל; װז פעבפזקע רלזםיצזלז װעד; דז קלזלנע פזלר״אפאיז. און װל פזזערדזקע ׳עלאנגעז דזלנע נאלדענע לאקז. דא: װעלו דז פזנעיז״עע נענל צע־ דזלםעז ם::ן רי::. ד: יעארםע צ::ז װעלז פ:ד פאכז בלופזקע װונדן. דז םראפענ דזקע ׳עלאננעז װעלז פ:ם א צליעע־:: אדופרלננלעז =ײלז קאי■ ת־לכז אלז אוי• ער, אד::נ״.־פ־לצ: זללעד נלםפזקז םם אלז ם::ן :עהלרז, הנ־םה-לק יעיישקעז אוז ז:נ■ נעז דל פז״עה-עד םיז דעד װזלדספעי לזזדנרזאםפ. — *) דעד עכנם ד: םענ איז םארלאנ ־<׳. ־אנדעקאװסק•, װארשע. םק דפנדע אלבערזעצפ : ע-ם כא-נ־ יעפ״ז. קזנםפלקע פרענעד םוז אידייע. יעדעם קינד װאס;ראדואירפ איצם איז װאם װעפ נדאדואיר; פון א איד״עער סא■ צ־אליספ״פער אדער נאציאגאל־ראד•■ קאלעד שול איז אפעדיקע איז א בא■ װאיםפזיניקעד אנה״ננעי םון אידיש א•; דער צוקתםם. האבז פ־ר דאד ״עויו איבערנעלעבס א צ״כ איז רוסלאנד װעז די אידישע 'וננפ האפ זיך נעהאפ נעשעפם צו רעדז א־ד־ש איז :אנב אוז םונדעספ■ װענז איז ק־עװ — די אסיפילירפע א>, דוםיםיצלרפע ״.יפאפ ק־עװ — נעװארן פלפאפאל. איז דעך רעװאליוצ־ע םיז 1917, איבעדנאבט א צעגטד װאו דאם אידישע װארפ האפ אנגעהױבן נאניו ה־לכיק צז קליננען. װעד זאנם עם אז איז אפעה־קע קעז אױר נ:פ םארקופעז אזא אונערװארפעפע קולסורעלע רעװא■ ליוציע אם־לו אױב ־' פאליםישע אופ• שפענדז יאלז בל״בז װ• ז" ז״נעז א־צכע.-. אפער־קע םאדפאנפ די ניעםפע און פיװ םיז אידיש• נעװארן א פדאבלעם. עם איז קלאד או אידיש װעם נעברויבפ װעדז, אבער די נעננער םוז דער אידי• שעד שפראד װילז אױםװײזן אז אידיש װעפ נעברױבם װערז בלויז אויף אזו' םיל אויף ורפל דעד אלםער דור אננע■ קופענע איםינראנםז. װאס קעז זלד גים צופאםז צו דער עננללשער ״ום־אד, װעם פ ו ז ] רעז־ז א•—<׳. אזוי וױ אבע- דאם איז בלױז א םראנע םוז אײז דור. װ־לז די נעגנער האבז אז עס װעם נ־ם נעםעז לאננ און אידיש זאל א־ננ״נצז א-וים סיז נעבדויר איז אפעדלקזג ז״נעז ד• נעננער םוז איד־ש ריכם־ק א־ז ז״עדע םא־אױםזאניננעז? .. װעם םאקע די איד־שע שפדאד אונםערנ•׳. א:ז םאל דל א פינדאצ ע װעפ װערן אפנעשפעלם,.'.. אויב םעז זאל אי־ם״לז די צוקינםם םון אידיש םוז דעם שפאנדפונקכ םיז װעלבז די נשננער אידפ״לז ז• איצט. — םון דעם שםאנדפונקט. אז בלױז יענע װאם קענ׳ד נ־ם ק״ן עננליש באניצז בעל-מחשבות נעשסא״בז דעם 13-םז •אנואר 1934;יננ םיז פאיק שאנאל פעבפ־קםםע א־דישע פדעסע םיז דער :אנצעו װעלס. אין אפעדיקע ז״נעו א־צפ םאראז :פעפ ד־ בעםפע ליפע־ רארישע אוז זשורנאליםט־שע בהות װאם ד• א־דלשע שפראד םא־פאנפ. די פאםענצ־אלע םענלזכק״פז אז דער נ״• עד ױננער איד־שעד דור א•; אפעד־קע זאל װ־םז די א־ד־שע שפדאך אוז שט״ז םא- איד ק־ים. א דאנק ד: א־בעםער.ד:ננ■ ״נולז אוז די שלום־ע־־כם שילז, ז״ער נרױפ. װאפ ד: א־דישע פדעםע א•; אפע־־קע דארף פי:. א־ז — צו װעק: ד• א־ד־שע עלםעדז ז״ זאלז ערציעז ז״ערע קזנדער א:ז ד• אױבענדערפאנ■ םע א־ד־שע שולז. װעס די א־דישע £־עפע דאם נ־פ פיז. דאן א־ז :אד אױך ק־יז נעםאד נ־ם םארא; םאר דער א־די• ״.ער שפדאד. עם א־ז אבער ׳א םאדאז א :עםאד פאקע םאד דערזעלבעד א-רי• שע פרעסע. די איצפ־קע אידישע צ״■ םוננ א־ן אפעד־קע װעט םארללרן א:ר אלסז דור לעזעד איז װעם דעם נײעם דזר ניפ קענעז צו דר צוצ־עז דעדםאר װאם װ• ד: איד־שע צ״טיננען זאלז נ־ם ז״ז נרויס. ז״נעז די עננלישע נאד;רעי םער. נ״ם װעם דעד אידישער ױננער לעזער נעם־גען א:ז דל עננלזשע צ״פונ• נעז םנו־ װ, א•; די איד־ש׳ג װאם אנ באלאגנפ ארנדקלעו איז ש״נעד ליםעי ראפוד. דאם װעם דער ציקונםםיקער לעזער נעם־נעז א'ו א פער ראם־נירםעד און ריינערער םארם אין דעם א״ד־שן זשורנאל װאס האט איצם אין אםערי■ קע ק״ן פלא־ז ניט סאקע דערםאר װאס די איצפיקע אידישע צ״טיננ םארנעפפ דעם דאדקז פלאץ. ב. סםןןליאר א־צפ א•; אפעדיקע אידיש, — דאן איז ד• ציקינםם םון איד•״.• ז״ער נ־פ ק״ן נלענצענדע. ד• לאנע איז אבעד ניט אזױ. א־ד״ע װערם א'ז אפעדלקע באניצפ נ:פ בלזיז םיז יענע װאם קענען נ־פ ק״ן עננללש. עם אױ אפה אז ד• א־ד־שע ױננפ א:ז אפע־יקע א:ז װ״ם סיז צי דעדז אלרלש. עם א:י אױר אםה אז א־ו םיל אםעדי■ קאנעד שםעם םול דער װ״םעד העםם (פמ־ב) א־ז אידיש א יעיכענער נאספ אפילו איצכ. עם א־ז אבעד אױך אפה אז עס אױ נאד נאנ־ו װ״ם םיז צו זותז א דעז קדיש נאד דעד א־ד־שע־ שפדאד איז אפעד־קע. אפער־קע םע־פאנם צעגדליקעד פויזעגסעד א״דז װאם קענעז רעדן עננליש נ־ם ערנער םיז א—ש איז םונ• דעספהענן שעםעו זיי זיד :יפ צו רעדן אידיש. אדאנק די א־בעפער ר'גנ איז •פלום״עללכם קינדערישילז װאקספ א'צפ א־צם אונםער אין אפעריקע א נ״ער ױננער דור םיו אםעז״קאנעד :עבױרענע ק־נדער װאס װ״סן אז א־דיש א־ז א שפראד װעלכע האם א ל־םעדאפיד און םיל פוו ד' דאזיקע קינדער װ״זז שױז איצם ארוס סםנים םון ציקינםםפ־קע קעפםעד םאד אידיש. דער םאקפ אל״ז אז דז צאל שולן םאד קינדער םארנרעםערפ זיר םון פא• נאכ צו פאנאפ א״בעד; נאנצו לאנד איז שו״ או־איז־םאר זזר אליױ א נענונ׳כ• דעד באױ״ז אז די ציקונםם םו; דער אידישער שפראר א:ז ניס אזוי נעםער■ לעד. װ: םעז זיכם דורכאױס זל צי פאנז. װאם פעד קינדע־״שילז עם װעלו זייו אלװ נרזבוי*־ װעם דיו די צאל אםערלקאגער קלנדעו. װאס װעלן לער• נעו אידיש אין װעלבע װעלן זײן ד' צי■ רי נגיסםע ^אגע םזן םאנ װאם ״ערם א־צפ פ־פ א־נפעדעס םארהאנדלם ,ך׳, אםעויקע א־ז די פד*נע װענן איד־׳ם ,,ךם א ש־דאך. די צוקונפפ םון דער א•• ־ שער שפראך אין אפעו״קע א״ז איצם ־עװארן א צעגפראלע סואנע ארום װעל■ :ער עס ױערן נעפאבפ םארשידענע ־שערות ם״ פצד םין די אנה״ננעד םין דדיש, ס״ פצד ד•;עננער. — ״װאס װעפ פאפיח ם־פ דער א•׳ •שע- ״.יפראך א•; םאל ארב אפעד־קע ־עם בל״בז םארשלאפז םאר נ״ע א־ם•■ -אגםז? איז םאראן דאז א צוקונםם יאר אידי״ אדעד, װעפ א-ד־ש אלם .יפראר םוון אונפערנ״ן?"... אז אםעו״קע װעפ בל״נו םאדשלאםז באר נײע איםינדאנפן א־ן דעם צװ״םלם קײנער נישם. דל שפלפוננ א:ן לאנד א:ז אלצפ אזעלכע אז פען דא־ף שדן זככז א צו־נרויסער אפפלםלספ צו נלױב;. אז דז;עשאםזעע קװאפא־נעזעצו םאר א:ם:•;דאנפן װעלן א־ן די נאענסםע •א■־, נע■, גנדערס װערז צום בעסערז. 1 טאקע דעדםאד א־ו ד• םראניג ודגנז -עד צוקונפם םו; א־דיש אלס א פאנ־ פענלאבע ״פראך;עװאח א־צפ אזו־ אקטועל. און װערפ באהאנדלם פים אזא אױםפעוקזאםקײפ אוז אינםעריגם. א שפדאד האם נים פורא םא־ ק״ן אינפערנאננ װעו די ױננפ באנוצם זי. א שפראד קען ניס םארלארז נײו אויב עס ׳נקועספידן קינדער״שולן אין װעלבע די ליסזדים כים ךי קיגדער װעד; א:;׳;£*ר£ *4;יף דער דאזיקער ־בפר^ד * יע8ד?4־ א:ז גיס א6ר,עג::ק םח קײן ןװפ?ופ אדשר א&פהוס פח כמגסיען װעז עש איז נים פןןראן קיין *שסארקע םעגדענץ זי אסי״ פיכידן כדם אן אנדעד יב&ראך. וױ די יאנע איז איער םיס איד״ע איס א יבסראך אין אכיעריקע. קעז םען נים זאגן אז ד פארכיאגם פזלקאם אס די אגגעװיזענע פאקשארן. פמדקערפ עם װעדס איצם אגגעפירס איז *םעריקע 6 :אגץ סװעדער אידעאיציססיעער ק*דף אפ די פ#קסארז עד״בס צז קריגן. ׳ דער קאפף םאד אידי׳ש װערם אננע״ פידס אח האפ ישזיז אפי<ו אגנזןרויב; *ו ן געװיגעז *אזיציעס. עס דינעז יבוין פא• ראז אידײפע סעגלאכע צײסונגעז ומם א-׳גרקענעז. *ז סיאלז זײער חוב צו נוצז א ײינעם. ניס אםעריקאגיזירסז, אידײפ אויף זײערע ישפאאפ;. או; זײ פועז דאס פאקזג עס דינעז ישויז פאדא; איבער הוגדערם ארבעסעד ריננ יבוהן אח יבאדם־ י עיציבם יעוהן איגערן אאגד װאו די קינ״; דער װערז נעאעדגס צו גוצן א רײנעם אירייע סײ אין זײער רעדז איז םײ א:; זײער סרײנז. דאם א*ז אבעד ערשס א; אנהײב פ>, די נעװ:נסן איז דעם עקסנותדיקז קאסף פאד אידי׳ש צנבי דער פראפארציע 4־י בעס װא3 פאדערפ זיר גאר אויף אװעקי ׳שפעלז די אידײעע יטפיאר אויף דער ריבפיקעד הויר אויף װעהנז זי. א:ם א היפערארי׳בע *בפראך דארף *כפײז. װאם זעעז זיר א; די פינף סויזנס אדעד זעקס כויזנס קינדער װאם באזובן די ארבעם״ר ריגג און סלום־עהיבם איז פארנליר םים די הוגדערםער פויזענסעד אידי־בע קינרער װאס באזובז זײ ניפ? װאס זעם דר אז דער רײנערער אידײש ראס אייגי״ קע צבכוננעז נוצן אין פאינכבר םיט דעם אסעריקאניזירפה אידײש װאס נרעסערע צאה אגדעדע צײפוננעז טיןוק־ פיצירז אוז כ:ס די הוגדערסער צו• יעריםפז. אויפרופז און אגאגסז איז װעא״ בע רײנעד אידײע א:ז א זעהשעהײס? .. זײנעז פאקע די נײ או־יבעךנעקוכועגע איםיגראנפז נעײעז א וײה אויף װעהכז ד: אגהײגגעד םח אידיס האגז ז*ר אין א שסארקער םאס :עקעגפ יבםיצז. צװײעז די אנגעקוםעגע איםיגראנסן האבז זיד — ב*זוגדעדס די לעצםע יארן — כעסוגעז ו>סר װאס האבז זיד *וקסיװ אדײגגעװארפז אוז געהאהפז אין דעם ק>>פף סאר אידײט; עס האבז זיד צװײבז די אריבעדנעקוםענע נעפונעז קינדעד װאס זײנעז אנגעקוםען םים א נופן, ז>ופםיקז אידײע; או; — דער עמ־ — די מוסן אגנעקוםעגע אהײז האבן נע״ רעדס אידײע און £אר*עפ*יקמ דעם סאנ״סעגהאבן נוץ םון דעד אידײסער ־עפראן־. א:צם. װעז עס א:ז קהאר. אז ד: םויערן פוז אםעריקע װעהז דיז א אענ״ נערע צײס פאריעהאסן פאד די דאזיקע נײמײגערנעקוסעגע איז די מ־םפעק״