Literarishe bleter · 1924-12-26 · 34 (26.12.1924) · p. Seite 5

ט ש ס ^6 34 אדאם הערשאפט ורעפלעקסןן פ ו ט ש י נ י רער ריפה םי; דל עבנע עס ה#מ פיצז באלל אגגענעם נעריט אױו״ דל קאײנע כללדאער פיז אלטאי־־ע. ־יאס הער־כאםפ האס רעכיאיט אױסגע• ״בנדעאס. אלז באעיג עי אגדערע הלגהס־- אער האכז זײ זלך אױסנעצ״כגס סלס ױעי העאער איז קלאדע־ פא־כללגיפ. אלד בלז אלז ־שיז. אױכ העישאםס האט םיז רעסאאמ אז געדאבס פאדשרלט. אױא דער הצגפללעי אױס־עפעאינ; האפ ־עם כעספז אנלגררזל געפאבם אויף פלר דאס כלאד 34 ^י, ״די ברלק פי; םאארעגיד. איז אלר ראאש עפ פא־ רעב כעספז סו; דל אויסגעיעפעא־ טע אצװגפז. עס זעפ פזר אויפ. אז אלן יעב בלאד האפ העײכאספ אויפנעאא* דעװעפ זגינע כעפפע קלנפכחערל־דע אײגג*עאפפ;. עפ אלז אײדא יזאפפא״ נלרפ אוז עפ אלז אננעזעפלקפ דלפ פאי־כז. דער קארפלז, סיאאעפ איז נעאי א־אגזש זענע; פראבפסייל צינויפגע״ ־עפאאצ: גנץ״ .פאבא־אםע םוז םאא־ 1 דעי אלו אלז עס רויסער םא־נעם. אלז ־א א נ איז מז אלז ־עקא-אםל נערעזז נוכ ידער איי עאז זלז. אבער קאםפאזיציאנ װל יף מלר אז אללנדרוק. עס או כ־אבכ עם לקפ. אייכ נלשכ :עװעז געעניי עס ױ לקעד ־גנני ציזאכ־ענקי: ױעי פעיכ ׳־אקאיר. םארכ; דעד אלז ׳י אעבז צ י\. יע; דל אל י אלז אננענעם עי. ע־ כעסם־ *כ. ע־עמאקםיי קאמפאנל.־; איז נ בא־ב; :נלקע א*: :ז נאר נעםלנעז װעא כיל אאגר־טאספז. אלן װערבע רע—עאספ כאי װצזפ גע־עפאה איז א;עװלפע דאזע | עאענאניז. ־אפ ־*עצפע, װאפ אלר רער• 1 דא;. רארף אג־־ נל־עפ ״•אקלרן. װעז עיעגאניז װעגפ ציםלא אלבע*. װערם עפ אלכערירלפלק. אכער װעז עס פעיפ אלגנאנצז. װל כגי פאנכע ילדל־עע קלנפפי אער. אלז ראה ־עױן נל־עפ קצז פעאה איז אפ־ע־ א חפרו;. אכער אלן דל אל״ כעילקע ראגד-־-אפמז אלז *פוין העד״ ־ג־אפפ ציפלא אױבע־־פאעבאעד. ער . פאי־פלפפ זלד נל־עפ אלז דעם פאפלװ. ') װעאכן ער *פלאדערפ. ער *טסיענגם זלר נל־שס אז אדויפציכאקיפעז יאס בא־- י ראקפערלפסליטע, דערפאר זעז אײפ דל אאנד־עאפכז ענאעד אײנפ צים צװײםז איז עפ אלז *עװער זײ צי באםעספלקז אלז זביוז. בא־עפידפ. דל מאר־עעװער ליפפ דלנפ נל־עפ נלנפפלק דעם קלגספ־ אער... דל אײננ־טאפפז. װאפ העי־עאפם פארפאגפ. זזעעז נאר בואפער אלז זללנע רא־לריננעז. אלז ייעאכע ער כאהאניאע פלס סאראלבע רל פאאפ־נאדערא־םעכ־ :לק. עס אלז ־א אלן זײ שואע איז קוא״ פיר. הנם ער אלז נל־ג־פ דעצלדליפ אלז צײבענת;. דערפאד זענעז זײ נופ קאדפאנלרמ איז עפ אלז פאיאז ־עםל• פיננ. פײפפנפײאפ זענעז זײ נע׳עאםז :אך אלז דער צגיפ. װאפ הער־ג־אפס אלז אייסאאנ־. עפ אלז אייף רע־יג־אספ דעם װעאנעי. כאזיצנרלק אזע־*בע;ע אי־נב־גאפפז. ניצס װאי־טע. דל יעזלדענץ פזז פײא;. אלז אלז הלגזלבם םח קינספ נל־טפ ניר נע״ באלבז הלנפער־טפעאלק פלט אנדע־ע רעזלרענצז. ניר זאגאי פלפ פלפעאע ־עפעס אלז פעלכ--אײרא5ע. װאי־יעע האס גל־עפ קײז קלנפפאעיל־עע פיא• דלציעפ. װל. אםפא. קראקע. װעאבע ־עמײנפ אלר אלכער בבונע קינפם. נא פלריער דארף ביעז נל־צם געפעז ערנפכ דל פײגינג פיז יענעם :יא־עינעם קינספ־קרלטלקער. ידעאנער האפ זלד ־א נל־עם אאננ א־ויסנעזאנפ פלפ נרלננ־ ־עעציננ װענז דעי־ באדגיםיננ פיז דער קראקעװעי ..־עמיקא*,. עפ אלז ראד שױן א הלפםאילידער פאקפ. אז אלז :דעד םיז עסילעבע צױאנציק *אי האפ -ל דאזלקע קלגפפאער־נריפע אײנצלק אין װלרדלק רעפרעזענפלרם פײאז אלן יל װלכסלקפםע קינסס־צענםיז סיז אײ״ ראפע. װאר־עע כאזלצפ נל*צם קצז ערנספע פיזײע;. אלז װעאבע עפ זאא זצז אגנעזאםעאפ דל העראעבע :וגיפ־ פער־װעדק םין סארנאננענע םגיפטערפ. אין מעאבע העיז ני־פפ אויף ם־עפיע צי ' זצז אױף דעם פאםז םיז פארע־נעם קלנפסאער. עפ סעאפ רל גרויסע קינפפ־ אערל־עע פערזענאעבקגיםז. װאפ נלכז דעם םאז אויף ־ל באדנלםנדע קינפפ־ י אױפקזפעאיגנעז. רערסאר האכז פלר א ..זאבעגפע**. װעגז װעאבער םעז קאז זאנז. אז זל סאאגצפ אטז צמל׳עעז רל באזיבע־פ נע-עםאק־יאזלקגים. אלז אכי־ג;. ײאפ זעז פלר א :א;*ן יאר אױף אלרע אויסגפ;*־ איננעז? עפלגאנאװע אלםפרעפיאנלפפז. װעאבע קאנעז זלר :לשפ ארויפקרלנן סו; דעם םארכײכיספז קרגיז םיז דל אום* אױםהער אלכערנעחזרפע םאפלװז א1) םאטלװעאעך. ארעי ״קאםפראםלסאװע״ םארענלפפז. פ־־לגקע נאבהאםעיס. םער סעארעפלקערס מל *טעםערפ. עס פעאפ *פװארגנ או; כרײםע הא-לזאגכזי אלן אזא עננער סביבה — װל קאז םעז באקיםעז אנדענוננ? קיק אלר פאקע םלפ םלםאגיד אויף יעדז *יננז ילדלפז קלנםסאער. בגי װעאבז אלר באםע־ק אםתז טאאענם. כיחםת אלר װײפ. אז מען ער װעפ אעננער דא םאי־ײגיאז. װעט ער סיף״פא״םוף םאניעדלרפ װעין װל אנרערע• אראם הער־עאםם קוגסם״אײגגשאםסז. אלם אויס בגוגע קלנסםאער. אם־ער קונספ־צענפער װאאפ [ אלז פעכנלק. אלז פראבאעםאפדג• אלז י יעח װערק זײנעם. עד קעז רעם פעא• םער. דעם יובאלקום אוז זלר אאײז׳ג א;ן ירלסא אלז נעשםארבן רער ער נעשאאנז דעם װעאפ־רעקאדד. םלס ענאעבעס ״^ללבפ אייך דעי בא־ י -לםםעד אלםאאיענלישעד קאספאזל״ דל םעאאדיעם, האס ער זלר אײננעקױםם רלפפער דגיכדעעד פוזלקער ד״ר אעא־ פוםשלנל. בײ אאע סענסלםענפאאע םרויעז. װאס פאאי שםלדפ. װאפ זאגכ גא; ״באפיג• כילר דגיסיען זענעז נל־עס קיין איריקער אל; דער םוזלק. דאד האבז פלר פופדכלנלז אוםגעהױער אלב. איז נל׳פפ אזוי פלר דללפדפז. מל אינזערע רגים־עקעס. זלל נעםלנעז אלז פיפעלנלז דעס פארםללדלקער םיז דער םרוי. דעם םארגעסערעי סיז זײער שײגקגים. װײכאעבקגיפ, עראעכקגים אין אלז רער אײנצלקער. װאס װײםס א&צו־באצז דל םרויעז־ניכםה. דעם םרױעז־פעגםלםענפ. װאס אעבצם נאר אלבע. םרגינד־פאםם איז; אלכערהױפכ םעננדפז־אלבע״. און עס אלז נלשם קײז װאינרעד. . װאס פופיטלנל האם זובה נעװעז בײ זײז ן אעכז אזוי םלא בבוד או; רײבםום. זײן; אפע־ע ״םאדאם בעפערםאײ״ אלז נע״ 1װאר; דל :אצייגאאע אפערע אלז יא־ | 5אז. יאח־אאננ מל זל גײם נליעם א־אפ! םון ךער סצעגע. דל כעספע יא&אנלשע | זלננעדלנס *עםאיעלח םלם דער ראא . איז םאיז אלבער אײיא6ע קאנקודלרן ו םלם דל אײראפעאל־כע זלנגערלנס.! בגים ־ערללבז ״בעםעדםר־ײ• האם : פוס־טלנל זלר כאנוצם הױפםזעבאער * םלפ יאפאגל־םע םאפלוה. ײעז אז אםע״! רלקאנער אפערע־רלרעקפאר האכ זלך! נעוױענרם צו פופ־עלנלז ער זאי־ אנ :*םיגיבז אז אםערע אויף ״כא־עפעלונ:**. י װאב זאי *כלאיע־ז דאכ אםע־לקאנל־עע איז ־אפאנליבע אעכ;, אלז פיפ־״ױנל אװעקגעםארז הבדז *אפאז איז צינױםנע״;זאםעאפ דל דאיטלקע םאיקס־רלדע־ ־ *יז זלל כאאיכעפ םאר זעז אפע־ע. וי *יױ״•) איז םלפ רער דאזלקער אפעיע האם פיכדעלנל אן איםדלרעקפע םובה געםיז רעם יאפאנלשן םאאק. עס אלז א כא־ װאיספע זאד. אז *אפאז םלפ אםעיל• כאזלרפ נעװלסע װעאבע צײבענעז יגדערע 'לדליעע אלז א נרעםערן £*יר די דאזלקע אײננ־באםפז;ל״נס נעװעז אז־םסאמרלק. אכער אלן דעם בא־עײדענעם קלנסםצער״ קרגיז. ױאס נריפלרם זלד כגי רעי ילדל• •עער געזעדעאםפ צי םא־־כפיײפו קונספ. כא־געםם ער א אננעזעז איפ. :אך אלז רער / ר׳אפ נעױײאפ ו /םלר א חירויט יראדל-ער. / אגכ׳עפרעבנדלקע </\ ■ / ױ• אױס. .. פויאן םארםאנפ יא־ פערקמלרדלקע נעננח. ארפע קװא־פאאז אלז ױאר־טע. איבאל;. קיאקע איז װלאנע. אאפע יטיאז. ) אלז מעאבע עכ אלז פא־אז אזוי םלא ) ־אםאנפל־עע־ דלבפערליכעי ר־יץ װעאבע כ־טוםםאבערלן קללזעראױלפ״• דאנקבארםפז פעםאם פאר רעם ־שאםז סון א ראדלרעי. ח. אראנסאן כםרפ א־ס ראדל׳־ע־. איעי ױעז םלר. װעאז אױסצײבענעז דל נופע כלי־ער, דארף סעז אויד נל׳עס םא־םאבן דל! אויגז אויף דל יעװאנע זגיסז םיז זללז שאםז, פחםת דאס אעצפע אלז נלג־ט באויז אז אלנדלװלדועאער ־כס־לר םוז העריכאםפ. נור אלז אױר באראקפערלכי סל־ע םאי־ אנרערע קלנסםרעז־ ציאלכ; אלן דער הקדםה יםו; אונזער ארםלקא דערםאנםע סכות. אלר נעדענק םלס אללגלנע יאי צוי . רלק אז אויםשפעאוננ םוז םיא קלגספ־ אער נײ דער נםלנע. גל־כפ רעדענדיק אלצם װענן דל םעאות םוז דל או־סנע־; שםעאסע דעםאאם בלאדעד. נלשס װענן ן רעם נײסעפ. האם םלר אױםנעזען. אז יל | דל בלאז־ער אגידן םון א ׳עװערן םארבז״; |סאן. א הערבסםלקז יעאײער. װל דל; שלנםסאער װאאסז זלד נאר נליבפ אלג״ | * גאנצז נעהאס באםרװס פיז דער ׳עװעי ו קע זענעז זלר פא-־בלסענע ראסז־־עונאים, או; דעדלבער גוצז דל *אפיגער או־ס דל ־אזלקע אפערע אױף פראפאגאגרע״ צװעקז. אלן זגיגער צגיפ אלז פוםיעלנלז אויכ געקיםעז צו העח א בלפערע קרלסיק. דל נרויפע מיזלק״קענער ראכז אלם \ פארנעױארםז. אז װעז ער נײס יג־אשל א ױערק. כ־אצפ ער €־לער איז געראנק. װלםלא דאס װעפ איס כרעננעז פ־אם:ס. אבער מעז האם דאס אלם נאנץ ־ענע־4 םוחא נעייעז. װײא זנלז אפערע אלז א;ד נראציעז. פארכיאנפ אזױ םלא אלריק. אזוי םלא װנלבאעבעס או; אלז סעבני־ע **״ —־־*־— --- -- נל־כםא קײז אײז םחלקיקרלסלקער בענקעז נאר אלבזג נאר רילנער עדאע״ ••* רער װעאס. װאס זאא נל־כס האבז בער איבע. פונקם אזוי װל פוםשלנל בא״ זלננם זײן ״םלםי׳*. דער באריםסער װלנער םוזיק־קרלםל• י קער קראגנאאד האפ אלז א כסעציע־ אער ברא׳עור איבער פופיטלנל זלך אזוי אױםנעדרלקם: ״פוסיעלנל אלז דער םייססער םוז װללבאעכן נעזאננ. עד קעז די םרזי פים יעדן צלפער םיז אלר נשסה. איז װעז עכ זאא אםיאו נליעס ן זללז קנלז רלכםיקער םארני״ללר. םיז אלר! זאנן, אז אויב שאםה הסאר האפ דל םרוי באזיגגעז םלם װערםער. האפ דאס . פמדשינל נעםיז מלם קאאננ״. אלז פים־כלנלס מעאאדיע אלנם א סוד. אזוי ־ערללבן װענז אלם אאע מיזלק־ קרלסלקער. דל פענםלמענםאאלםעם פלאם זלר אין יעדן קאאננ איז יעדן פאז. אלז אאע שאםיננעז אעבם ער זלר אאײז אל• בער אין דערםאר קוםס א־לץ בגי אלם 1ארױס עראער. ארלגלגעא אין נלשם אל״ כערנעפרלבז. דללםש ׳ נאזשלק *־י דער או־םפלריננ םיז דער ״בלשים״ :־אבעדלד נאאדפאדענכ אלז ״צענס־אא״;עשילבז אלבער פיסשלגלן. ער אלז דער ■*ײגצלקעד. װאס האמ זוכה נעװעז בללם ״עבז צי זללז אזױ כאריםם. צו האבז *זא דערםאאנ איז עון זללן פאאענפ זלד צו דערשאאנן אזוי םיא בבוד או; נעא־. נאך וחןדרלם םױם אלז דל אלסאייע״ :ל־שע אפערן״בינע נעװארן אײנזאם. :יאסקאנל סיס זײן ״קאװאאערלש רוס״ טלקאנאי• איז אעאנקאװאאאא םלס זלל־ ״פאיאצע״ האכז אלן זללנער צללפ אויםנערידערס דל כחיק״װעאם איז םעז האס נעםײנס. אז די צװ,, קאפפאזלסארז װעאז םלפ זײער פרא״ ־יקסיװלםעם װללפער דערהארסז רל סראדלציע םין דעד איסאא־עגלשער א&עדזג אבער םעז האם אלז וײ א. פעית נזװזאס. ״קאװאאעריא״ םיס ״פא״ יאצע** זענעז בסדר נעשפלאם :עװארז. קײז נילע נרויםע אפערע־װערק זענעז נישס צינעקיםעז איז אלפאאיע האפ שויז גןןךיאם פאראוירן דל האםגיננ או־ף װײםער צו דערהאאםן אלר א&ערע״םרא״ דיציע. איז דאז אלז פיטשלנלס שסערן אױםנענאננעז. דאס איסאאיענישע םאאת חאם זלר סים אלם אננעהױפז צ>וצקעג זללן ״באהעםע״ האס נעםאבפ א נחיסז רושם אױף דער װעאס איז כר־ אלם צי געבז םים פאר זללן װללםערע ארבעפ. האם דאס םאאק אלם נרױס בבוד אננעפיז איז נעקויםם א פרעבםזקז פאאאיז אלז םעאאז. אלז 5ופ*כלנלז האפ םעז אבער קײז פעות גלשפ נעהאפ. זללענרלק בסכע א אלבהאכזא־ םיז רעד בלנזג ה*ס ער זלד םלסז גאגצז כרעז אלבערנענעבז צי שרללבז אפערעם. איז דאס איז אלם נעאומעז. אלז 1897 האם סעז אדםגעםלרס ״באהעםע״, אלז ^י19 -- ״סאסקא״ אלז 1904 — ״םאדאם בעסערםרײ״ אלן 1910 — ״דאס םזרח״םײדא״. איז דאס אאץ. 8ערא אין רער םחיק״אלםעראפיד, אזעאכעס. װאס אלז :אנמ דעם אל״ פאאיענער צום הארץ. צי זייז נשסה כאר װעצבן ער איז זיר גרײם סקריב צי זײז. פיטשלבל שםײנם העבער איז העבעד. װערס דעד שסאאץ פיז זפז פאאק איז יעי אלבאלגנ םיז םלאיאנעז םעם־כז. אל״ כערהויפם בלל דער םרג־עז״װעאם. פיםשלגל אלז א דדאםאסזקער. עד האס םאר זללנע אפערעס געזיבפ *שכארקע דראמאטלשע האנדאיננ, אל״ כערהויפם אזעאבע דראםעז. װאס שלא״ דעדז דל אייח םיז דער אימנאלקאעבער םיױ. םיםער איז נעאזכפןג װאס ־עפארקער די אלבעדעסעס זענען נעװעז יאזאאצעגעד, אאץ זלסער אלז ארױסנע״ ײםעז זייז םחלק. דער נעאיגגסםער סיפ פיז זלינע מעדק אלז ״סיםל״ אוז ״באהעסע״ (צלנײנערלל). קײז שים קאםפאזלסאר דאם נאר אזוי הארציק נלשם באזמנעז הײז נעליבמזג װל פיםשיני זײן ״םגסל״. א סללדעאע םון פארק / גא־בא׳־ז פיכשלני אלז נעניאא דערםלם. מאס ער נא־אקפערלזלרס סים זילז סחלק יעדן םלפ. װאם ער אאזם א־ויס אויף דעד בלנע. צים בלליכפלא: אלן םאדשל״ דענע אפערעס בײפז זלר העאדז א<יף דעד בלנע. דאר װערס דער באראקםער םון דער סעאאדיע גאנץ זעאסז נעעג־ דע־ם. דעם קאמפאזלסאר אלז א ־עאד גפציאאזז דל־ סעאאדיזג מאס עי עקס&אאאפלרפ. ער יעכנם זלר נאי״ נלשס סלמ דער םלסיאציע אויף דער כלנזג אלם אלגפערעםיח קנאפ. װאם עס זענעז קאפויער געקיםעז נילע םלניח.| אכל זללז מעאאדיע זאא גלשס גײן ראיכיד. פוםשלגי. אאס קענעי םיז רעד בלנע. האם ארײננעםלרם א נללעם סזסםעם אלן דער םיזלק־סעכנלק. יעדע םלניר. יעדער באזונדערער פלפ. װאס כאװגיזפ י זלד אויף דער בלנע אל; זללנם אז אפ;•״ י׳ג װערם זאפארם באראקפעדלזירם םלס דער פחלק. זײגע םעאאדיעס זעגעז דערלבער קירץ. םאםזװלרנדליג אוז האקמ זלל אפ אלז יעדז מאםענש, װעז עס בללם ולר דל סלםיאציע. װענן פיםשלנל דערצײאס כיעז א סד פעישיות. סים עפאעבע צענדאלקער *ארן צירלק האס ער זלר אללננעאלכם אל־ א םאכרלקי םיידא. װעאבע אלז א ראנק אלם נע״ װארז אז אפערן־זלננערלז. זילנע א&ערעס ר׳אפ ער אלר נעמלד״ סעפ. די דאזלקע זלננע־לן איז דל װעאם״באדלסםקללס סשערװא קאראאל. װעלבע האפ םאר רעד קרינ עםאעבע װאבז כסדר אויר נעזוננעז אלן רער װאר־בעװע־ אפע־ע. די דאזיקע זלננערלז אלז דל בעםםע אויספלרעײז סח דל ראאן : אאס ״סלפל״ אלן ..באהעסע״ און ״םאדאם כעסערםאײ״. דער דללםשער קאמפאזלסא• רלבארד שסדויס האם סלם א קורצער .ץללם צו־ רלק א&נעדרוקם א קרלםלשע נאהאגי־ איננ אלבער םוםשלנל: ״&יםשלנל — שרללכם ער -- אלז אז עבםער אלסאליענער. אויף אלם װלרקז נלשם קללז שים װעאס״נעשעי ענלישז. נאר אאע װעים־קאפאם״רא־ אין הירקלעד האם פוכ־ץלנ םעבנלשז הלנזלבכ םלא נללעס ארגיננעי םלרס. ער האפ אז ארלנלנעא; ספלא בלל כאהאניאעז א דלאראג. סלם זללן אלנ״ סםרוםענםאציע האט ער כאאגינםאיסם א סד םיז דל הגינםלקע אפע־ע־מאדער״ נלסםז איז אלן א סר קאגםערװאסאר־ יימס אעינם מעז דעם פיפשלנל״ססלא. אײעארסלק אלו עי או*ד אלן דער הארםאניע. זללז ביעאאריע אלז קירץ. קאאננםײ איז םאײגינפ רעם ארםיסכ אויסציזיגנעז זײנס אז אריע. עס אלז דערלבער נל־כס קללן װאינ־ דער. מאס זצז ©איצאינגער סוים האפ אוםעפים ארויסנעריםז סדויער. אלפער־ די רלרנרע דעסדור םעאאריע אינם םעס באײבם ער דער זעאכער אלר:־ער.'הױםפ אלז וללז הײמאם־־אנד אלםאאיע. *ר־שסן אקס. בעת דער אלבעסיסצעגע אין זײנע םעאאדיעס פלאס?לד משיד > װעאבע האס שםאאצלרס םלם אלר דיפת פאעם רידאאף. איז אויר רי די אירישע זלסקללס. די בעא״הבקלשע גרויסז קאםפאזלפאר. ־־אוס״םעצאדיע םונם דריסז אקם. אלז ײלקײם און דאס בעא״הכחלשע ברויזנ״ ־אס שסארקססע פח 8וםש!נלס שאפג מקע. אין כאםש ער סארםאגס דאכ. א. לערםאן םלס דער דאזיקעד אלגעס״םיזיק האם .דאר *ל< ער ארלנלנעא. אלז א םייסםער