Literarishe bleter · 1924-12-26 · 34 (26.12.1924) · p. Seite 3

3 ל ע ט ע ר ע ט ע ר א ר ל מײד שטימונג פר״ז א:ז ב־ארעי ד:ײ. דער כיענפױט. דז זא־בט אלב נאר קענעז?! סמנוכדע, ליאס ה**פמ ״יה-עדלז״?! — פזקעמ דר כילר ענראעד ־אב הארץ — נעיעה ארם. ־אד*־ דא:ז א דענעדעז — זאנבמו. נאמ ־ בצאדגי. אד: אינזער געיבמארמ. איז :ביז״ אזוינס נא■־ : דה א־ב יה־ד־זי. זאר דעז אזיי דיאיפ דד פא־ײײקעגעז אח זאנז: װאס אלז אזיינס יעי דעגנדע. רי זארבם אים גא־ קענעז44 רע־ :זן;.אבער קראגמ. זאנמ װד< םער : ״ארם ילהבל רדה. -ער פיעגפדט אלז א אויסנעבלאזן הריד. ידיו נצל עיבי. זגינע מענ סינם רעבז םאלנײעז. װל א ־טאמז״ עס מיאנמ דלד אזיצ איגטעיי. אלר *שמעי ד:ך אי•,״. הויב־אוין״ רעם קא£. םי א בר:ק — א: עין־הרע א גרױסער עולם, א סירגעפאיזמע ׳דיר מ:מ דענפדצז. אזוינע איז אזויגע. נײז. נײז! — מיאנמ איר — נל־עמ קנוז אייםנעב-אזז אײ בלזמו. דזמפדע. פריל. רו -עבסמ א:; דסנע װערק! זײ זענעז יא. נעבללבז א:ז יייז שאלק. דסנע מענ זענעז נ:*עמ ם^־נאני נעז. װ: א ׳עאמז. בצ דצז לעבז. אדת, ..ביזמי נעװעז אז אגנןךצמערםער א:ז דער נדלנע״. נעי ױאיסמ רארמ םיז דתים. נזדעמארבעגע. הסנמ. אז רי ב:זמ נעיצסארבז — אוי. רערפללז עס ר: לעבער:קע! א- פי*ז. פ־יז. די זא־סמ נעװעז זע; רל ארע לעבערלקע. אמ ר:. ־: לע־ בערלקע. װאס זייגג/מ ..נעקידעז האיבי. װל.רעי חזז זלננס י_רעז נאי. דלםי ארנל״ צי די_*ז הזכרה! דלס א הײסעי פייער ארן דל אוינז אח עפעס װל ד:ם א ד-צינה־׳צדײכל אויןי דל פארבלסענע ל:פז ראז א:ר מלד איויס פיז רער •עיל. רורכ׳כמיפנריק ז:ר צװליצז רעם עולם — איז עפעס וױער״זלסיבלפיער אלז אויפז הא־צז. ו מענדעלע מוכר־םפרים בעת דער הזברה םוז י. <. ״ה' מה אדם ותרעהי״ — הויבמ אז 1 דער חזן זאנז א װײנעניזהס ד:מ יעם פסוק — ״רבונו •טל עולם. װאס א:ז אזוינס דער דענסיט. אז רי זאלסם א:ם קענעז —־ בז אנױע ותחיצבהי — א ד;מבדציעד קלנר. רי זאלסמ ױד :אר ד:ט א:ם רעבענעז?״ אי; א:ר זלת א־אפ-אזנרלק רעם האפ ד:מ צעויפגעלײגמע העגמ אויפ; האדץ. יכסארי, פאיאודע־מ. פאי םראכס. נריטמ זעענדלק פא־ דלר רי װעלס! — ״ווױ״וױי ד:י. דאדע ״ אױ ל*. אדי. פי ילדתני — יצסמ דלר ז:ד א־ײז א:ז הארץ. אױס דעי ב:בל או־ויס. יידיה הנב*אס א בלמע־ גע־- •ערײ — א־ור היוס, פא־פליכמ זײ ־ע־ מאנ. איעד *ולרתי בו. איז ײעלכז א:ד ב:ן נא־ נעבױיז נעװא־ז!״ ״ימה.״ פא־װאס. דבמז *צאתי ואנוע. פא־װאס ב:ז א:ד א:ז רער דאי דעס בויר נאד נליצפ אײסנערלנע: נע װאי;! — •ערנרמ. קראנמ איוב פא־ װײמלק סיז דל יסורים. דבות.״ אוז באלד. אל• דער הײסער דלגימ, ריפס דרר ורר אפ מרף א:ז הארצז א גאנצע־ כאי םיז לנררנ״זג •טדאכמנרע. געפראקמע. געפנרנרקמע. איכ־נלרקלעכי׳ג היננעדלקע. געיאנמיג פאיױאנלמע. א יאדעי. א נעמײז. קלאנ אויף אלע,—ײ *כמזפ־עס. אזנאײנעם אויסגעדריעמע קולות. יא:פ ולד א יצמלדעלע. א װײ׳ נעגילקס. א תרעבצנילקס םוז א קלני. א פאכנרלקס דלש ךער נמדה: או*י דאדע. מאפע. עס מומ װ״ עס ינלסמ. עס צופפ!... יא:מ זלך עינעץ רארמ א *יגנעלע וױינפ. צאפרמ. ינרסמ זל־ בנר רר האי : געװא-פ. עסז!... אוז נא־ אינדרסז -עס חזנס אזא בה:געהר:קס. ז:ר צינרמטדאבנרלהס : הי. דה ארם ותדעהי. װאס א:ז אזוינס *) יעם דאז:קז ארט:קר האמ דענ׳ רעל: אפנעדדיקפ א פאנ נאר פרצס •:רימפער הזכרה (״ברארע־ •ציל*') א:ז איעסער ״אינזער לעבז־. ,צענטראל־ נאװאליפקי 7 עם איז ארו־ים פון דײק 1 רחל פייגענבערג אויף פרעמדע וועגען ראמא ן * סראגלעכען ראםאן אלן שענססן זץ םון װארט; * בוזךטע *ין *ורפאסןנדןנ שלידןרוננ פין דער יענטן׳ר מס; אלטע אין נלן םענסשן, אץנלקן סראגן אין ראם םון נללע אינערלעבונגןן, און דאס אלעס םלט דער זלכןרער דאנם סון א קלנםטלערץ, ויאס ר,ןס א אייג פאר דל אלכסלרססע זדסן סון אינזער לעבן אט דאס שטעלט מלם זלך פאר דאס נדססע װערק 6ון אונזער בעגאבםער ראראנלםטיךיזעלםן האס װער בלל אונז אװי טלף און עכס ארדננעדרינגען אץ דער סראגעדיע םין הדננהקן פאמיײ״ען־־דעבל און אינז געגעבן אזיינע רלרנדע בללדער סון דעם, װזוס אלע גליעי׳ אלבער און בארערקן עס נלשס 9$* פרייז 5 גיידן די טעג ערשײנמ בײ די ברעגז פוז דניעםטער גלענצענדע ערצײלונג פון רחל פ**:ע;בע-נ. בוצהענדלער, ביב- ליאטעקן, שולן געפינם זיך די אייסג?.בן פץ אלע באריאגן די בעםטע בעדינגרנגען מיט א גרריסן ראבאט.?ו)1קו1סוייס11 {3<י823חג^¥ י״*|3*ו*ת©0״ .6?* .׳יסז 703 "1 ג*ג.$7זג^\.. .21ססק .$1412 1*375 .0 א.ק *י ס1תסא םארלאנ ש. יאטיםראייטרן *ץ ראטפ. דל־ל־־לקןן זוין זוזינזן ד$סט$יעװסקל~וײיסע נןכט אײבלקעד מאן, יידלש: א. אלםערלן 5,60 זל. סיער נעניא -?ט^אנםלדא -,4 יעקב מעססעל- כלחמה נאסיצן פון א ײדלען אסלצלר 2 טער באנד 6 . דןןססאיעװהקל-זכרונות סון םייסן הייז״ 2*סער םײל 4 * קלאדיםארןנר-מארקלזן יארלכאקא דליש: מארק ראקןװםקא 4,40 , 1 נווןזי געלס *רײו *דרעם | | 6. ק. 8. 88' 8 װארשן, יןנשנא 27, װ. 159 ז #9 34 1 םלםאביד־רעפןמז. װעלכע מעז האס | נ:*?ס נעאעזז אוז ארונפערנעדוקמ אעי ׳ פעױ א פרובמ״װאזע. א:ר ב:ן דארם נעבללבן עסלעבע םענ. ד: סרוי פרץ האם מלר דערצײ^ם. װי אזױ דאס אלץ אלז געימעז:;אר פרל. װל געװײנלעך, האס ער זלר אויפנעהויב; או; נעזעצמ ולר צום מלש ארבעסז (אלר האב נעזעז זללז לעצםע •טר:מ. אויף דל ילעצפע װערפער האב אלד באמערקמ. אז דל האנס האפ בלל א:ם נעצ:פעדפ. װעז ער האפ זײ נעשרלבן — ״שסליעול •טפי״ אער. בעס: װיא עד״. מלר האם זלר םארנזדעסעאס. אז ער האפ נעהאמ א םארנעםלי םוז נאנפז סױמ אח דל װע.־ םער האבז פלר אױסנעזעז. װל ם:דע). ער א:ז רעםא<ס נ:שם יצאננ נעזעםן בללם •מרנלבםדע — האמ ז:ד נעס:יס נ:*ץפ גומ אוז אלז ארייז א:ן יציאםצל״ 1 דעי. בדי צו זאגז ראס דער 4־ר. נא: רעש א:ז ער ארללז א:ז ק:ר בעםן בלל רעד רלגםמ־מללדי װ:קפא א;*4אז מ:<ד אוז רערבלל אלר נעזאנפ. אז רל פאײצע מוט א:ש •צמארק װײ. אל; עסיממוב האמ ער נעעםגמ דל באיקאנפלר (אלם האמ גע־ םעלפ ייםמ). בדי זצז אײניקי זאי זלר ־ ׳: ש רקלאז. האפ ער אלש אוישנע־ װעקס אח נעהײסן אײנן אלז זללז בעמ איללז.;אכרעס אלז ער צורלין ארללז צו זלך אלז קאבלנעס או; בי_• רעי סלר יעװער ^לדערנעפאאז. דל םרוי פרץ האם רעיהע-ס דעס קיאפ אוז א:ז ארבז איז קאבלגעפ. פיץ א:ו נעאענז אױף דער פאריאנע מלמז פגים אראפ. זי האס ארללננערים: יוציא נע;. און בײדע האבז אלם נעפרוװס אוישהױבז. ארנלננלסז אלז כיױי איללז װײן, טאר, (פרץ האפ נאר נעאםעממ), נאר דער װילן האם זלד צורלק ארױסנע* נאס;. פרץ אלז אלז עסיעבע מלנוס אן־ום פ ר ץ (זכרונות) אלן פארצלכיער םוז נמלנע זענעז איע םאי געזעסז א סר ארלמע יײפז. קלײנע אפנערלסענע ױגנעיעד. מללרעיעד... כםעם שסעגדלק האבז זלל נעװללנם. אלר האב נלשם פאײכעאנעז םארװאס. און נעפרענס בײ פרצ;. װ#ס זײ ורינעז אזױ. ״זײ זענעז הונגערלג — זאנס ער— נלב די עפעס. אױב דו האםפ רדזמנות״ אח םרעגפ צוגעבז : ״נ:ב דללן נעיפ או* אלר װעי רלר געבז צויכסללער״. איז ער םיענס איע כזאר נעבז. אלר םיענ יויםז נאר הערלננ. ברויפ... יכ&עמעד נאד *־צס פױפ האב א:ר נעהערפ. אז ד: סצענעס װײגענמקע קלנרעי־. נןךטרײעז שון אי־למע יללמ איג* םער זנלז םעגסמער א:ז גמ:נע האבז אױף אלס אזוי נעװליקפ. אז ער אלז שוז מאנ צו סאנ מאגערער נעװאר; אוז ־עאעתס אויסנעזען. י\1 אלר האב ראם ארץ גלתזפ נעזעז. אח װעז א:ר ב:ז גאכרעם נעװעז םלמ דעד סרוי פרץ או; ד:געזאז אויפ; בית״ עוים או; געזעז ראס קיײנע בערני ערד. האס ז:ר םיר ג:יעמ נעגיויבמ. אז רא י:גם פרץ. אח א:בעררעס האמ עס כ:ד װ::נלק גערזרם. א האיב •אר נאר פ׳־צב סויס א:ז מ:ר אויסגעקוכיעז װ:דער צו װאוינען איז װאר׳עע איז װלדעד בײ רער ס־וי *רץ. ױאכ דיאה :את נעװאי־גמ אין רער זעיבער װאוינוננ. פרצס קאבלנעס אלז געװעז נלשס נע״ ר:רס, איץ א:ז נעשסאנעז אויף זניז ארמ. איע צ:מעח זענען נעבי:בן מזס רעם זעיבז פעבי א:ן דער זעיבער ארתונג. אוז ראר װי אנרעריט האמ אי*ז אױכנעזעז. םוז ד: װענפ אוז םין איעם ארום האם געװײם מ:מ אומעמ. עס אלז שװער נעװען רא־פ צו זלל;. דלנעזאז םיענס אויר קומעז.;אי־ זעי־ מעער. יעדז •עבת. ער האפ װלרעד;ע זארנס שאר רעם הױז אוז םארגומעז ז:ד מ:ם דער םרוי פרצס גע׳כעםם־. אבער װל אימעפלק האם אױסנעזעז זללן < זלצז בללם םלש אח זללז •עסלי *טמועס; מלס אונז שבת שא־נאכמ. רלנעזאז האב א:ד שוין מער קײנמאי גליעפ געזעז 1 *־ײיער. װל ער םרענמ אםמ צו זללז בג• פרצס יעבז. נאנצע פענ םיענז מלר ׳עמועסן פ:פ רער םרוי פרץ. רערמאגען ז:ר אז ארעם. װאס א:ז נעװעז שעדבונדן מ:מ פרצ;. עס א:ז געװעז זײער מיויע- ריע דער אײנצלקער •כםראי א:ז נעװעז בלל אוגז די •כבתחקע װ:ז:סז םח רינע־ זאנעז. אז א:ס א:ז נעװעז צו זען. אז אז פיצז נײפ עד אינמע־. א:ר ביז נעװעז בלל חגעזא;. מ:ר האבז זלר דערמאגם אז פ־צז. דינעזאז האפ *רױמנענומען א פעקי בחװ םח פרצז צו א:ס, נזדכחבז א:ז םאחעלרעגע צללס;. זײ זענעז נעװעז ארומנעבונרן מלמ א ראזאװע זסח״תזנזרעיע. ער האפ נעזאנס. אז דל ברלװ זענעז ביל אלם זביז הײייקילם. ער האס נעװײנמ. םיר האם זלר נעדאכס. אז םוז כסדרדלקז װײנעז זעגעז בלל א:ס רל אוינז צעװײקס נעװאר;. ״מלפ פרצן — האס עד;עזאנס — א:ז סאי מלר איץ אפגעשםארבז. אלד האף. אז םיר װעי; זלר סרעםז אלן״ קוי־צד/ בללם;עזענעגעז האם ער מלר עסיעבע מאל ארומגענומעז און •עסארק צונע״ דחקפ צו זלד. אזד האב םאי׳עטזמעז. אז ער פל^ס איז סיר א זכר םוז פרצז. (םוח). רןןזע יאקס פרץ ♦ דעם 11״סז דעבעטבער 124!1 אלז דל װעאס׳באדלטפע -•ױע־ל-ע -דזפט■ -םזזאעדל; או; סאע-אאע דעגקעדל! עאעל ת״• איפ געווארל 76 •*■־. ־אס אזמפע •אר םזן זללן אעבז הא־ אלר אלם נלשם נעזעז, נאד דל :א-וי אדז האם םלר ־ערעיילט, אז ער אלז אראפ• ־.•פארק שון זלל; לללב. דל קא״דער זענעל או״ף אלם לױז נעווארז. ער האם אינ• נאנעז אננעװאױרז זײן םד״דעבל הוםאר. שוז דעם קרלנ האס ע־ א סר ער• װארם. א״נענםלעד קאז אלד בטעם נארנלשפ נלשס זאנז װעגז זללנע נעדאנ• קעז אוז •ספלםוננעז פוז רעם •אר. דאס אלז זלנעד, או עד האפ נעהאשפ אױף דעי םפלד, £י; דעי דוס:~עד רענלרהנ. ער האם אםטל״ססז נעזארנפ שאד דעט אלנעט״ן 'לדלשז נורל ױאכ עד ה>לפ נעהאפ אלן שפוב. האפ עד ארױסי נעשלקם סאר ארלסע. דל פדוי פרצם אלז רעפאאפ נעװעז אלז או״סלאנד. ציללב דל אונױעז האם זל נלשם נעקאנפ אה״ס ש*־ז אוז אלז נעבאלבז אױף א צטם אלז •טפאקהארם. זל האם נעהאם אנגענר״ם שאד אלר אויעקשארז שאישלדענע *עשללז• זאפאסז — נאנזוע זעק. דאס אא־ז האפ פרין אװעקנענעבז. און אא״ו בםעט נלשם שארנלנעז זלר צו עסז. דל שרו' פדץ האם םלר דעדע״אם, אז װען זל אלז צו■ רלקנעקופעז, האם זל נעפראפז פ־צז אז אױסנעםאםערפז םלם א פארענרערטז פנים. אױפז םלש אלז נעאענז א שװאו־ץ בר״םא. אוז פיץ האפ נזדסנלםז ולד רלנע שםלקאעד םדוקז בדרפ. — דאס זעם אויס אענזד״דאדל־נ. נאי די אאע. תאס האבז אלם געועז דאס אעזוםע 'אר. וױיםז םםתם, אז דאס אלז אםת. װעגן פרצם םוים האב אלר זלר דער• װאוסם טוז צללםוננ. אלך האב שאר• שסאנעז, אז אלף װעא שױ; *ו דער אױה נלשפ סרעפ;. נאר אלד בלן נאללד אהלנ• נעשאר;. נד' אנצוקוקז זללז שרנלבסלש. *ו זלצז גאד אלז זללז שםוא. װעז אלר בלן אהלננעקוםעז, אלז נע• װען אלז עםצלםעד א םך קרובים : פרזנס שװעסםער. דער ברודער. פ־צס זוז אוצ־אז. אאע זענען נעװעז שסארק פאר• צװ״שאפ. פרצס שיו' אלז ארלזל שוז קלד. זל האם או־םנעזעז אױםםעראלש. בר״פ אוז גרו־ם אוז אוטבאװענאעד. םלם א סארשפ״נערם פנ'ס. אאע םלנופ האם א 'וננא ארוישנעברעננם אנ־ע־ע דל אעצםע *ײס שוזיטײז זײן נס .־צן אלן שסוב נעדעגק אלר שויו אשם ז־צן א שםלאז. פלט א םלדן באלק. םלט עװערע םױאע באװענוננעז. אט זלץ אלר םלם םללנעד א חבדםע בללם םלש, אלן ׳וס צלםעד. קעננאלבער אינו זלצם פרת און א״עגס בשעתז עסז א צילםוננ. א שםלאער. אאננװללאלקער אװנם (עפעס נעדענקפ זלד םלר א ריי אװנםז שון ־ענער צײפ. װאם ק״גער :לועט אלז נלשם ארויפגעקוםעז. פ־ץ באענם נ״ן אלן קלנא, אדער נעא״נפ ולך סדי שאאפן). די הברםע װלא הערן טח פרצן א װארם, זל װיא. ער זאא אויפהוינן דעם פנ'ם שון באאם און א -,וק םון אױף אלר. אבער פרץ באװענם זלך נלשפ. א״ענפ דז צללםוננ םלם א ־אננװללאלקז או־סדרוק. װל קײנער װאאפ נלשם נעװעז אלז שסוב. אלד זאנ צו םײן חברטע: ״עננ אסוןדא!" דעםאאם הו'בט עד קױם אויף דעם קאפ און זאנם: ״אז דו דעסם זל רושז אסתרא. װעס זל דאר ק״ז חתז נזשם באקוניעז!׳׳ א שויאז שם״בא נעטוז. אוז װלדער נעקוקפ אלן באאם ארללז. דאם אלז שויז נלשם נע• װעז רער סרלערדלקער פרץ. אלד שיענ אלם זעז ולר אויםםוז אוז א״גז אלז בעפ ארנלז. האם דאם האו־ץ נעקאעטם בײ םלר פון רחפנות — אז אאפער. צעברא• בענער. םלדער. ער פאענם זליער שאעבם הרלאשז, דל םלגדסםע באװענוננ אזז צװײםז צלםעד שאענם אלם אױםװעקז שוז שאאף. א״נםאא אלז א װלנםער-אװנם. אדער אששי אלו נאד העדנםם נעװעז. פיץ אלז נעאענן שױז אלן בעם, נאר עם אלז נאר נלשם נעװעז וײער שפעם (אלד װ״ס נלשפ. װאו אאע שםובלקע זענעז נעזועז). אלז ארו־שנעקוםעז ד״ר עאיא• שעזז (בעא׳םחשבות) א שארשרױרענער. עפעם א נעבעבדלקער. עו־ האם ז״ער נעװאאם א נאאז פ״, האם זזד נעדלבז דל שארשרױרענע הענם. פרץ האט זלד אױשנזזזויבן. נעהאאשז םלר אל1 קלר פ״-םאכז אוז נאברעם אאנג נעזעסז םלם עאיאשרװז און נעשםועסם. םלר ראם װר נעואכם. אז װל ם־״עז זלר אלצם םלםא״נאנדער. םער װז נעװײנאעד. עפעס אזז נעװעז םרו״ערלק דערסוז. א״גםאא אלז פרץ נעזעסז בללם סרש אוז נעשרלבז. אזר בלז נעשפאנעז נעבו אלם או; נעקוקט. װל זײז האנם באװענם זלד. נעװ״נםאעד. א״דעד ער שאענפ אנ• הרבז שרללבז. האם דל שעדעד אאננ נע■ צלסערם אלז ד״ך אופם אלבערז פאפלר. װל זי װאאם זלר אננענוםעז בח. אלר האב נעקוקם אויף פרצם קאפ און נעזעז. װל שח אויעד שםאיז ארױם אאננע האר. אוו פאוצאוננ האב אלר רערזעז אלז שאםעא םלם דעם װ״בז קלשעאע אז אאפ; נערונצאםז ילד. םלם או־םנעװאקסענע אראפהענננדלקע נרע• םעז. םלם יאננע האר שוז דל נאזאענער. דל פא״צע אללנגעבױגז... דאם אלז נע■ װעז אזוי נלשס ענאער צו דער שארשכע■ אוננ װענז פדצז, װאס אאע האבז נע• האם. אז אלר האב םלר שיער נלשם צעװ״נפ. בד־ ער זאא ראס נלשפ -א םערקז. בלז אלך *רױם שוז צלםעד... עס אלז נעװעז אםאא א םרלבער םאנ. פו־ץ אלז נלשם נעזונם נעװעז אח נע■ אענן אלז בעס. אלעדלק. האם ער שםעג■ דלק אױםנעזעז שװאד און אנםעבםליצ װל םלט אפנעהאקפע םאלנא. עם האט װד םלר נלשפ נענאוםפ צו זעז אלם אלננרלק. אלז שאאסצלםעד אלז נעװעז םונקא שוז סארבפארעפן הלפא. אח פוז דל םונקא• ררםע פארהאננעז אויף דל שענסםער. נעבן פדצן אלז נעזעסן א נאספ — א קזזלנע. װאס אלז נעקוםעו זלד באקענעז םלם אלם. פרץ האם נערעדם םלט א שםלאו קוא: — ״װעז עם זאא פענאעד זבבז נאבא■ םאא נעבוירז צו װעדז. אזן װלדער אנ• הויבז דאם אעבז אויפםנײ װאאט אלר נעאעבם אזננאנצז אנדערש. קודם׳גא װאאם אלד נלשם חתונה נעהאם״... רל קוזלנע האם נעהאם אז אסז נום פנים אוז נעקוקפ אלם נאנלד אלז רל או־נן ארלל;. א־ר האב נעזעז. אז אלם נאוםם זלר םתודה צו זטז... רל אעצפע צללם שאענ אלר אשפ םיאנז פרצז אלז גםלנע אדײז עפא אדער א צװײסן פרלשטלק. אלנדעדסרז האם עד נלשם נעװאאם םלפ זלד נעסעז — דל אעשענעם ואאז נלל אלם נלשפ אפשפ■■!.