Literarishe bleter · 1924-12-19 · 33 (19.12.1924) · p. Seite 3

ש 33 האנד׳לזננ. אלז זג״ א־יגנארפלקעד 83■ אויכםוננ. איז עי אפערזרפ תפיד צזם נעפלא פוז אעזע.-, עז זי_יל בוה־ה־םיו;. נליגס נאד יערנעז װלא עד. -עד אעועי. נס־ אויר באװענז ז־_־ז ״נאפוננסי קיאסם. פויםלרז זללז בלום, דערדזלצז ז״ל םעםפעיאםענם. נליעם נאד צום םוח פו; לעזער רעיפ עד. נאי אויר צו זללן כיענםיעלעבקםם. צז זללז נללפטלי)! װעז. צו זללז בענקעז אלל ה״ילקז צל• םע-, װאס אלז םלח פארבאינז אלז אלפ. נליעם פוז אויבז א־אפ אוז נל־עם מל א םאדיעםעיםעי. נליעם װל א בעל• דר־עז אוז יאר־עדו־ קוםס ער צום יע• זעד. נאי זגיז איינזמעם צאפל• בלוםלקז אלנםעדעם ברעננם ער אויף דל יעפאיפו םון דער צללםוננ. אוז — הא-ו רעדם ־א צו האדץ. נללםם צלנדם אז נללםם; ללב אוז פללעד װעדם עד דעם לעזעד. פוי וםלם םלםנעפלי אלז ער צו אלזפ םלפז אפקיאננ באקוםם זללז יעדעם װארם — װללי עם אלז אויסדלבפלק, היםאנלםםליע. ביום־װארעם. איז מללל עם אלז אלנערלעד־האדםאנליע. אדנםלער■ אויסגעהאיםז — דעיפאד פאדםאנט עס אויר אויםערלעבז רלפם איז נלאנץ. דערפאר אלז עם אזיי יע״ז איז עסםע• םלי). דער נעיורם פוז אם דעם נללעם םל■ פיבללצלםפ א:ז נעקוםעז םלםז װאיקס םונם קולםור־ניװא םיז אונזער םאסזי לעועד. דל אנמװלקיוננ פיז אונוער פיב■ ללצלםםלק אלו נעבונדז םלםז נורל םון אונועד נאנצעד נללעד קויטוד. אוז זאל יעדער לעןעד נעדענקעו: נליעם אלץ, װאם קיםם פיז דער צליםיננס־יעדלל• בארנ־ע, אלז פובילצלםםלק. ח. ש קאזדאן צונענניעבע״ :ואריעםעלוגנעז. צונע■! פאסםקללט צי םיעהן — אלױ א״ננז;! פיאלעפא־ליעז צל בעלי-בהייעז — אלז י אלע פליעםיעעװקעם. אוז דערםיז —י אזו• םלי װאסעדדלקגיכ, פלידעדעװדל־ י םיפז נדאבז אשגרעכ^ר״א י. דאנציגער אדרעס סאר *רײו *ץ ם7יעגר*9?ז ײ*רמע. קןןדסעליזק* ■<■. וי. פאללםלקעד און דרללער םלננער. א״נע וענעז םער ׳עזיאלםליע איז דעםאנאנליע. דל אנדערע אויפרלב• פלקער אוז אלדעאילסםליע. א״נע פעל־ קער איו םללנקער. דל אנדעדע םער קרעםלנלש איז קאנםעדװאםלװ. אבער קללם. מל אפם אלז עס םליצה. אלםע רעד הצד השוה שבהם אלז — זי• אלע ללבע בפלנ״עע םליצה, קונל־פובילצלם• זענעז צללפוננם־אננעזפעלפיו. טלק. װעז נלשם — אלז עם נעפאבעם! װאם פועז ז״ער ם ל א ב ה ..בשליטיק״, םאד; לעזעים או־נז םלם א קאנאנל• םלרן אוים דעם רצוז םיז ז־יעי אלדע■ זלרפז שם־הםפורש. אלשז אדעד טאםעריעלז בעל׳הבי־ז. י זייער מיינלק אויסנאםעי מ״סו פלר י זייער נאנצע אויםםערקזאםקגים אלז — םוז אם דעם נעשללדעדםז םלפ — לאנדשאםם אלו אונועד פובילצלפםלק. עס בעםז זלר אלז רער ערשםער ריי דל נעםעז: מ. םעדעם. ש. ראזענםעלד. ה. ד. נ א ם פ ע ר נ. דעם נאם׳נעבענשטז פיבללצלםט צ־־בנט אוים קולםיר, םפלל, נלאנץ. ער נוצם אויס ציללב זללז פוב• ללצלסםלשז שאםז — דל דללבע נאסע םיז קלנםםלערלשע סלםיעז. זגין װאים אלז נעשללםז, זללז ילדלש נעלגיםערם. עי י װייסט נלשפ םיז קייז נרלננשעציננ צום פובללצלםטלשז װארפ. עם אלו פאד אלם הםיד א הייללקע עבודוז. ער אלז נע• םאסם. םצוםצפ. ער פאדנ־אנט א שפאנדהאםםלקע םארם, װעלבע אלז אלס פללער. װאס ער הלם זז אפ. ער נע■ , דענקם, אז זללז שפדאד אוז םאדם — 1פראנז אלז רער פאלקס־םאסע קולםו.-. -שיינקללם. איז ער זארנם װענז ז״■ עי פלענם זי' םלם ליבע. ז״ז שיאםונג אלז אננעשט־עננם, אהרייהםול. װל אלז בזדלענורלםםלשז װערק אלז םוו׳״בל־סוו■ דער צענפר — דעד קלנסם■ לער איז ארוס א ל ם קאנצענטדלדם זלר דעי אלנסערעס םונם לעזעד. אזוי אלז אויר דער כוח םוז נאס־נעבענשטז פוב- ללצלסס אלז זללז סיביעקפלמער בא• װ. ק י ב ע ל - קאנצעגםרלרפ אויםז א ל נ ה א ל ם א-ז ״ר ל ב ט י נ נ״ םינם סאסר. אי;ר בשום אוםז נלשם או־ף עפעם אנדערש. דאם פערזענלעכע בלל דעם ארט שי־גיבז פעלפ אלננאנצ;. נלשפ זל שסראלם אדוים םונם אויםאד, נלשם זל אפעללרם צים א ל ר םונם לעזעד. צחלשז אם דעם טלפ צגיםוננם־שרײבער אוז זגין לעזער אלז אזו■ מל אפנעיעדם: לאז זזר פארלנעז. לאי זלר או־םקלער:. דעי־ עדשםער אלז דעס צמ״פנס לעה• םלקאז, םרעםרװערםערביר. זייערע קעגנזגיםלקע באצלוננען זענעז ״אב־עק׳ טלװע״. נ״םראלע. איז רערםאר אלז פאקע דער דאזלקער םיז שרײבער ססונל צו יםרללבז װענן אלץ אלז דער מעלם. אין אלע םאל םלם דעם זעלבז ניסח. םלם דעם זעלבז םעםצעראסענם. דער לעזעד װלדעד אלז עז םקבל באהבה, םארד״עם עס םלז דער פלנקפלעבקללם פין א נאדםאלז םאנו. צל קאז סעז ערװארסו פױ אזא םיז שדללבעדיל — ם ט י ל? דל נאנצע םעלה םיז רעם םיז שיײבעבץ — איז םםלללאזלקללם. לללבםמאנלקללם איז אויבנאויםלקגיפ. עם אלז ״אלנעפייז• ננלנז, ארלבערפדאנז אלז א שענערע װעלט. נלשם דעד ״שסע םינה״ אלו דזמ־ א״נצלקעד עגיז םונם פובללצלםכ. נאר אויר דער ״װל אזוי״. די םארם. דער קלנסםלערלשער לבוש. אוז ר א ם צלפ איז לאקס דעם לעיער נלשפ נאד נלשס׳מײניקער. נאר םלל םערער װל רער אלנהאלם, דל פראפאנאנדע. מל• י זשע האלם עם אלז דעם פרם םלס אונזע־ ישורנאללםפלק? זאל זלר יעדעד ערנםםער לעזער םרענן; עד לייעגס םאנ־אללז פאנ״אויס א״נע, צמ־י צללטוננעז; װלםלל האם עד שרללבער אלז דל דאילקע צללסוננעז. װאם עז־. דער לעזער, װארפ םלט שםא■ נו;נ או־ף ז״ערע ארפלקלעז. זיבס ז״. נארם נאר זיי? אוז װלדער אסאל — נלשם נזיר רערםאי־. װאס ז״ װעלז אזם נעבז אז ענפפער אויף דל םארװלק.םע פאללםלשע פראברעםעז און דז נעזעל־ שאפםלעבע אוסםארשםענדלעבקגיכו רערקדזייז. נאי־ שרללבער. ״אס רער לעזער װ״פם אויר םארויס. אז םיז זייערע נאםלצז אוז םעליעסאנעז װעפל ער האבז עםפעםלשז נענום.! װעם זלר זללז װאבעדלקע נשםה א&ריעו איז בארולקן; שרללבער. מאס רער לע■ זעד װײסט אייר פארויס, אז םוז איז ד ו ר ד זייער נעררוקפ װארפ װעם ער זלד באהעםפז צו א״בלקעד ש״נקלים. נגיםפלקער אויםנעהאלטנקללפ. װלםלל אזעלבע צײטיננס״שרללבש־ האט יעדער םין אינז? װארים נאר ד ע ר םובללצלםם. װאס פארסאנם אפ דל דאזלקע אײננשאפפ איז אלז אלסשםאנדיצי באסרלדלקז דעס לעזזד אויר סצד דער שאדעריננ — נאר יעגעד אלז דער אסתער פיבללצלםס. נאד יענער סאדסאנם דעם סיסן םובהק, מאם ש״דם אלם אינםער םונם קמאזל־םיבללצנסם. םונם סהם־שרבבעד. בעטער פיז םארשלרענע םלפז צגיפינ• נעז. םאנ־אללן םאנ־אוים שרילבז זיי ארםלקלעז איז פזזליעםאנעז. װאס םאד■ ט״דלקן. פראפאגאנרלרז איז אלליסט• רלרן ז־יעדע פראגראם״םארעדוננעז איז פלאפםארםען. איינלקע םון זיי זענעז סער ללםעראדלש. אנדערע װ״ניקי״ד, סלר םארםאנז צעגדללקער םלםאר• איינע פארסאנן א נרעםערן ב\ח■ הסברה. די צװ״טע — א קלענערז. אײנע זענעז סער אייראפעלש אװ קול• םירעל, די אנדערע זענען נאר אלץ נלשס או־וים פונם נדר םוז חבםי־לעזשאנקע■ װעגד פובליציכטיה בלז הללנםיקן פאנ אלז אינזעד *יב־ •זזצלספלק נאר אלץ — צללםיננס־פיב■ ־לצלסםיק. עם םעלם בםעפ לנסרי ראס ביבללצזםםלשע ביר. דל םראבלע ■ ם ע ן־פובללצלסםלק. דער צילטונגס־שרײבער. דער זשיר■;אללםם — אלז מםיד אויבנאו־פלק. נלשפ דאם ארט אוו נלשס דז צללכ ־עדלויבן אלם נלשם זלר צו פא־םלפז אינם אויםנעהויבענעם פראפלעם. יעדע בראנע װעדט באםראכט אז א װלםנ• ׳•;אפטלעבז םארנעם. אז א װגיפערעד, םערספעקטלמ. אונפערז װלנקל״קיק; פזנם הללנט. ן רער צללםוננם־םלטארבעכער אלז אפפ דללעפאנם און ציפעללקעד פיבלל•! צלםם, אלם פערם אפט רי נויםזנע יזלסנשאפפלעכע צונרײפוגג — איז ער אלז נישם אלסשםאנד צו דעדהויבז זללז ארס שאפוננ צו דער םדרנה פוז פראב■ לעסעז״םובללצלםםלק. אויר דל םביבה שפעלם נלשם בגי אינז אזעלבע פארע׳■ ריננעז; םלר פארסאנז נאר נלשפ דשם אלנםעללנענםז לעזעד. װאם אים זאל נישם ציפרלדעז שפעלז דער לויפנדל■ קעד צללסוננס-סאסעריאל און ער זאל האבז דערצי נויםלק ראס ביר, דל ערנםסע אויםשעפנרלקע אטהאנדלוננ. רערלבער אלז. װעז סלר מללז זלד רורבשםועםז װענן אונזעד פיבלזצלםםלק אלז דא נעכליינם; דל םאנ־פרעםע. דל נעדיאדלשע זשורנאללםפיק. זו אלז דל םאנ־סענלעבע דשרצלעדן פוז עםלעבע הינרערם סויזנם לעזשר — אוז עס איז דערלבער א זאן- סון נרעםם; אינםערעם אם דל ראזלקע פיבללצלםסלק נענםער צו דעדקעגעז. , פיבללצלספלק — אלז א זאר פון אל■ דעעז. פיז פאללפלשע אלבעדצייניננעז. אבעו־ נלשס פון ד ע ם שםאנדפונקם װללז םיר באהאנרלעז דא דל פראנע. אוםאפהעננלק פיז דל פאללםלשע אלדעאלז און לאזוננעז. מאם רל אובלל■ צלםםלשע ארטלקצען און פעליעםאנעז סראנז איז זלר. סיז ריינעם שםאנר• ■ונקפ פון ללפערארלשער װארםשאפוננ — װאם שכלעלפ םאר םלם זלר אם רער ס־ז ללםעראפור בלל אינז? דער פובללצלסט — אזז דאר אייד פללםםער פוז װארם, פונקפ װל דעו־ בעלעסו־לםם. פאעם. זללז אויפגאבע אדז און ער אוז דאר־ בבוח נושם נאו־ א(יםצוקלערן דעם לעזעד. נאר אויד אלם פארשאםו עםםעסלש; פאד• (צלם סלטז נאו) הם... אלר שי8לר... עם ברענס נלשס רארם ציסאל ראם פלייש? (ל״ענט װללםער) ״איז ואיז אונםערנייו דל אלע װעלםז אלז בי־אנד איז פללער — אלז רעם דם ואש!״ (צלס װלדער) סלר רובכ. עס םסאליעפ זלד... א שאר קאפלעפז! (איז װגיטער נעל״ענפ) ״אוד הער דעד הורבן נ״ט! װ• פלנספעי־ םיװערפ! זאי אג־נשלאפז דל מעלכ. װל או־םנעבעט; — א בז־ף אזא אלז אינזער כענשהללפ װעדם. עננהאיצלקג־כ ארים, איז קל״נע סוחות. איז קאדנשאפפ אז א שלער פאדםסכ דעם;גיםם... עם פיאצכ שוין ראם נערילר פיז לעצםע בוחות — און נאד רער שםז טוט זלד :אר אול פלגיםכ... דלנםפכויד : או־װא. װל שייז! 8 א ע פ : ״איז או־ב אזוי זאל נעכעז. א ם.־ף זאי נעכעז צי רעם נאנצז שפלל: רל װעלכ. װאם חוה האכ געפיז פארש־עכעז. זאי אינכערנ־יז — זאל חריב זללז אלר צלל! דלנםםסויד: או־ײא, מל ש״ז... (בבי אלר פאלכ ארו־ם דעו־ כעיער פיז האנכ איז צעברעבפ זלד). ל ע א נ א ר א : א סזל פוב! אכ האםכי — עם האכ זלד נלשט נעלוינפ... אלר איםעד פעלער! רלנםככויד: (װלשפ דל נאז) גלש־ם.װלינרלק צעבראכז. ב• לעבאספע.... פאעפ: (פארחוש־בפ) הא? װאם? א קל־־נלקג־ם בב־ אלר א םעלער. א כעלער הג־נפ קאםכ אפ... קאםכ אפ, פלב־פלש... (ר־ערצאינפ) רער םעלעד זאל סלד זללז! רי הערםם — גאר בי־עבז! רלנםככו־ר: (ש־ליבצם) סאראם. סע כענ שו•: אפשיאבז רל פלש•? (נעפרענפע װלנקכ, אז ־א.) פ א ע כ : א ללר... אזא סיז ללד אווי פארשװעבז. בארעבז נא•־, פרלנצעםז ־עאנאי־א!... נ־שפ־כעי-. עס װללרעװעט דעד ־צי־הרע. װאס װלל אונז או־םרגיסז דעם לעצכז העלער! ־א־יא, סגיז פרגינט. רער חורבז פ־אװעכ בעלעי. שםעלעד.. װל איז רלקעד. בר־־פער װערט עד אל־ז עס קיכט איז קיסכ זגיז עניז דער פא־כעלעד — רלנספכויר: (שרללפ ארגיו) סאראכשל. סיברענט! עס ברענעז דל קאפלעטז! (פאעכ פאיט כאבטלאז מלדעי אלז שפול; װג־ב בארולקפ אים). פ א ע ם: (סלסבאייש־) עס קוכפ רער םייף — דער חורבן פיז פאעכז! משה ברןזדערזןזן לאד־ז — 1924 פאעם: בירארף עסלצז א נאנפז צל א װכסז. ביװלל ל״ענעז א זאר! ולנספסויר: דל םלש צי ש־אבז בא־א־ף סעז שויז? ל ע א נ א ר א : נ״ו! סיסאכם נלשם או־ם, אז ש־&עכע־... פ א ע כ : םר־הכל נ־ינצלק. אדער הונרערם בלעפער... ל ע א נ א ר א : םיז ל ל ב ע אל־ו אזויי םלל זגיםז אננעשרלבז? פ א ע כ : א. נ״ן. ככז הארלנםע! א. נלש־ס פוז ל ל ב ז — פון ח ו ר ב ז פיז דער װעלם... ר ל נ ם כ כ ו י ר : או־־װ״. א ״בארבז״! פ א ע כ : םיאלז נוט! א בארבז נראכס זלד כלם נעשםא־בז! נאר ראם אלז שו״ בא;אל... רעראקציע־קאיבז. בלוי״נעפארבז. קרבז אוז פאררארב;. םלל בלוכעז־קארבז זלר דעהװארבז — ד ל נ ס פ ס ו י ר : בארבז... פ א ע פ : אלן סדבר נ״עז קעכלעז כלפ רל הארבז... לעאנארא: א -א;ה האםטי. סארק. מאם קעסלעז נ״עז! ד ל נ ס פ ס ו י ר : אװראי־זו•! א ראנה, זעספי — ל ע א נ א ר א : לייעז! אלד בלז שויז םיז דײו חורבז איכנערולדזק! פ א ע ם : זלל מוחל סזד! אבלםל;דויס... א;ס עילז־לק. ל ע א נ א ר א : זאל נאפ דלר םוחל זכן! אלר בלן פש־לקצװע. פאעפ: (ל״ענם ארוים) ״עם בוים דל װעלכ. אוז םטאבכ זל חריב ח ו ה!״ ד ל נ ס פ ס ו י ר : װאס? א ז ר? װאם? אלד? נייו־נייז, עם אלז א ללנז! א צװי־כע רלנםפ, װל אלר, אלז נלשכ צו קרזנ;. אזעלנע צװ־י — סע ק־לנם;לשט פאר א נראשץ! פ א ע פ : א. לעאנארא! העדסט? רו העיםם א לש־וז? צופיאצם צו װערעז!... ל ע א נ א ר א : שםער נלשס חוה־לאה — דאם ס״נם רער הערר... רלנםפסויד: עם שארפ נלשפ! ביהאב א רעה פײקכ װל אלע! פאעפ:!1פס צס'\—ו|סקסק *ס^\ לעאנארא: (צו דעד דלנסט) נלב אבפיננ. די קאפלעפ;... שכעד נזשם! (צים כאז) לייעו! פאעפ: (סלטז רלבפלקז פאםאם) — ״עם בויס רז װעלם. איז סיסאבם זל חרוב חוה — ד ל נ ם פ פ ו י ד : שויז װלרער. אזר? פ א ע ט : ... איז םיכאבם זל חריב חוה. י&ב פאלז זײלז פון דער נעםלעבקכם צושםעדם! אלד בלז םקבל ראים, א נאט. באהבד, — עס ארם םלר נלשם! ואל חריב זכן רל עו־ד! זאל אויסניי־ או־ר רל זין אלן פרעםט אוז קעלסז!״ דער פאעט ארן די דינםטמױד (אקורעער ביטערער שפאסו (סונם רצסערבוער סק ״סיר הנוד־—ײעו־יעסע״סצאסער— װןס נרינדעס זיך *ין לעדזש . א) סארק שםארק — דער פאעם כלם א נעננל סין א קעסל; ב) לעאנארא — זכן מכב און סוזע : נ) חוה־לאה —• א דלנםכ־סיידל. (אלז דעם פאפלרענעס פאזאץ פוז ד;ם פאעכ; בכ צורי ללנפ — נלשס־ק־קנרלק או־ף העלז כאנ — ענ■ דלקפ כארק שפארק זכז פאעכע : ״ח ו ר ב 1". עי ליינם >.פ זכז פערער. פארכראכפ זלד. פארשם״ט זלר, און ריפט :) ד ע ר פ א ע ס : א. לעאנארא. װכב סכנם. לעאנא־א! (סחכ.ת סיענםפערם נלשס, ריפפ ער נאד אכאל:) א. נעאנארא. מכב םבנס. רעאנא־א! דלנסםפויד: מאס װלנשם דער העדר? (זל װלשם א ש־לםל). פאעפ: אלר רוף םכז לעאנארא. איז םיקוסם נאר אויף סײז רוף דל צדה... דלנספפיױ: עס שארפ נלשם!... סילא. ברויד דער הערד נלשגל שרכעז! פ א ע ס: זל הערפ דאד נופ דעם ריף פין דל פאעפז — א. לעזסארא שפייפ אלז ערשםע ר־יעז!... דלנספסויר: זל קיכס — זל פיענגפ צו;אד דל קאסלעסז. פ א ע ם : א. לעאנארא, דגינע הענכלער זע.םז! חל;רייזאם! שדעק:עד! דיאקסם סלפ ז״ קאפלעםז. א. װעז אלר קאז אזוי צעהאקז אלע װעלפז. א. מעז אלר קאז ז״ אס־אזו• צעקנעםן! (װכזם מל• אזו־. א שם־ינער.) ד ל נ ס ם פ ו י ר : או־װא! א שרעק! זאל זכז עם סכז בפרה! פ א ע ם : ״קאפירע״? נלשם קאפורע. נאר גפרה — עס סוז זלד גראפעז אויף ״ארע״ — לעאנאדא! נאר. נאם סבנעד. װער האפ עס זל נעבעטז. זל זאל זלר שסאלצן רארם אלז דל קאםלעפז?! ולנםםסויד: דער העו־ר אלי־ז! פאעט: װאס? אלר? אפ נאז־לר. האםגוי! נו, רעד ש״ז נלשם! גײ רוף דל באלעבאספזג רלנסססויד: סאדאסשליקרויז, רער הערר בארארף גענ־יפלנ... פאעס: א. נעפער! חוה־לאה בלזם א״נז״םלנ! דלנסםםויר: סאדאםשל׳הארץ. דעם רערד םום ודי דל זײסז... (קוםס לעאנאדא). לעאנאדא: אס בלו אלר. סארק. די דארפםפ םלר עפעס האבז?