Literarishe bleter · 1924-12-05 · 31 (5.12.1924) · p. Seite 5

5 פ ד ט ^2 31 האנס ה. עװערס אױ זײן פארלעזונג זזעלז די זלגנעז פןןד דער װע?ס. ם ר ײ ״ הײס פאר יעד; אלנדלװלדזאום. דאם אלז דער עדיטםעי פרלגצלפ פיז יזינספ. שרײהסמ פאר •עדעד םעגגדעתבעד נײנענ. אייך פ#ד דל פעיװערזע. װײא אלין. װאס לוםפ פאי. אלז :אפיי. אזן;אפײ איז — גאפירילעך. ־א קוםע; באייאיםפע נאפו־־געיע׳כפילעבע באװײזן פיכ י׳ *שי־צים — װײבעילער. װאש פיעכז אוילז דל ♦עיציס — פענע־לעד ת־בף;אכן אהפ פוז באפרובפעדונ;. דעד ױאונדערלער הארײאנײטעד רהײן• לעדעד ערילריבפ זלד עסרעכע פראז;;ענז בלרנעדאעכע פאדאל. או; גאר דעד דאזלקער צונדײפונג;ײפ א אפאפעא) אױף דער פ־אםפלפרציע. װללא קזנםפלעי זעגעז אי״ד פיאהפלפואל־פע.;אי ער־ יהדפפ איי רי_יב פאר רער - יאם פ־פשפע אביםײ אנ-עזײש :יפ נײעפ אפ א נעדיערלהז קאפ. דיענפ. אבעי אז נעיטרעבפפײאז. (אסקז*ר אואײאד או; בעינארד ישא האפ דעי־ נדלנדרעבעד רײנלעדער נילנ־—ער פארנעס;...). א באנאײ איד. ױאם עג־־קפ זלר פיפ ד׳ינדל און יעפערן א־ז דעי ־עריםאקאדד פזז דעי העכםפ (א;*סנעװעפפ) רעװאליצ־אנע• דעד דעדע. צװײכע־ פ ײ א : אפפ גאנץ הופא• רלםפדעע עגפפעיס אױף צעפײ־פראנז פיז פיבריקום. דל יםװעדערע פ־אנ;־צע• טעלעד װעח פארישװינז איז פיט א פי־נעם ז־שעםכ באהארפז א*ז קעיעענע. דל פאירעזיגג פון ״דער ־שפיז״ פארענדיהפ דעם ־אד אפיזאנפז אײגם. עמעיס איז אײנער פיז די פאפורעי- םפע אעבעדלהע •ץרלפפ־עפערער. פאפי״ אארלטעפ איז פלא. אבעד נאד נײעם אאץ. רא עדנאר אאאז פא. דער גרױסער אמעדלר״אנײעעי־ אפדזיהיגסםרעד. האפ או־ר נע״%יבז פלםפליצע. •שוידערהאםפע נאװערז. װאס פאבז םא־־הירפ ראם באום פיז •עי־עה. װעז כדעז אעזם זײ. ער האפ אייר אי; דל דאזלהע נאװעאז אפע״ רלרפ פיפ ־עארפע פעסעים. פיפ העה. פיפ פויפע העפםהעאעפז. באופ. ב־זיכ. באזס. פא איז נעװעזז אז עפיאעפכדקע־ א ישיבור. זײז װײב איז גע־םפארבן פס ישודנרזוכט איז עד פוז כעגה־עאפכ צום פױפז װײב — פיז ־שיכורת. זאנפ. װאה איר װיאם, יטרגיפ םויזגפ פא־־. אז ־עם הינםטאערס אעבז איז א פילװאפזאו אוז נײפ קײנעם נײטפ אז. גור דאם װעיק גלאפ איז נאדנײעפ מעד. אבעי ה א נ ם ה ײ נ ץ ע װ ע ר ש ע ם;ער•;. דל זונ■ דערלעכע נע״שיכפעה. א*ז ײעלכע *שוי נעיפ. דער העין, בא׳ועקעז :אד כיעי :יעסעיב. עס םח זללז נ*של; זלר ״שפדיק איי; *שפ־ויפע; בלופ ניס װלנצלקעי ייעזפ ים־צוסלוסז, עװע־ס נאױעלז װי גע0רעד:קפ. :פ א גאנץ רולק דייך. פעז פא: פעז הײנפ פיע ליכפ יפ״ש א*ז כור. םאי־לע״שס ־אס קנ** 30 ־א־...) יםאי װעדפ רולק אנפ־ש־אםז. דע איז אבשי נײשפ ױעייפ עװע־סז בעםעד אויף דעד איז קונספ. װאס ױאר פאע;. האפ ער נעלײענפ אין װל א־פ יעס ס;לניע״ דעם (א:־פז נאװעפבער אין ד ״שע דעדלבעז־ פו ישענ־ ז זאל (פא אי; םארדייבע־פע;ײש דל עני־ל־שע דעד צגזאפעז פיטז אפ־שױס פח קעז ארויסגעפליש;פ־שהײפ) םײנעד. ע־ענאנפ<ר כ־עג ורינאגראדאורס ערשטער קאנצערט אוינ צענויפנענאסז פלט קלנםטרעדלשן פאאספי־ע־קאפליעז אױסדרוק. אאץ איז געיכץלראס אויף דעם ביענזצרלהז •**ור פיז ילדלחעד נ־שפה. *וע״ װלגאנרא־אױ פאדכאפפ אוז אנפציקפ. פעז װעיפ נײםס פיד צו העד; אוז נ־׳ציסז פוז זללן נעזאנג־אינ• פעיפדעפאציע. א נמױעדע אפ־עאצגננ װעגז דעם קיגםפאער אין די װגיפערדלהע גופער;. א. ה. אזוי אויכעפ דער פיאנראם; און װלרקאעך א*ז עם נעװעז א פגיעירעםער קאגצעי־פ פוז אאנעפײגע אוז *לדליצ״ פאלתססלפאעכע געזאנג־הינםפ צוזאכיעז פלפ יעם נעפעררפז ילרלסז װאיפ. װל״ נאנראל־אװ זלנגם אאץ אה א־ז או פעכום דער אנפחפרעםגדער פלכ־ סלקעד קלנםפרער; ער זלננפ אייעם פון דראפאמײשע. ללרליעע אול תאפל• *עע א&ער;; ער זלננכ פארקספלפאעבע• 1 אוז פאאתסירלדעד אױ אאע אױנ בנל 1 געשטארבעז דער קאמפאזיטאר פוטשיני יעפיץ םיז דז אבע־־עיזאביפאזיטוידז. אלז זנבל כיזדיז םלאפ זלך א יאירזיעע זזם. מנלפ. א נעבוירענע ערענאניז אין אםענ■ פלפענפ עג באעלואפע םרויעז. זגינע פאפי-־עדסםע אפערעם זעגעז: בארעפע!צלנאנעריא) אננזדע־לבז איז 7י!18. ״פאםקא״ (אין (י0*:ז). ..פאדאם בעםערסיל״ (1904) איז ״ראם םזרזז■ ם״רא״ (10(!(). דל אלע אפערעם װערן אלצפ נעיעפלאם או־ל״ דעד נאנצע־ װעאם אוז האבז אלם פאריעאפפ נרוים בבור אוז א םר רללבפים (רער באר״-יםארבע״ נעי וזאפ איבע־נע״אזפ עםאעבע פא■ אאצז. שיפז איז ניויםע װעארער). פמדטיני א־ז נעבוירז איז 1858 אלז א סא״ז אלםאאיענל״.׳ ״.מזעפ־. זבלז יעפור־ים לזאט ער םארביאהאפפ א־ז דער פעראאיאנער קאנםערװאפאר־ום. יעצפנם האפ עד נעװאוינפ איז פע־א• איאז אלז זללז א״געגעם פאאא־ז. אלן דל אעצפע יארז האפ ער אננודע־לבז נאד א״נלקע אפערע;. צװל־ען ז״ רל אפערע 1ס0תסזט'1' װעאבע פעז נ״ם איצפ אליבבל־: א•; דער אפערע אלן רוים. אלז הודיע יזאל האפ דער אלםאאיע״ נלשינ־ א־,ענלנ נאפלנלרפ פופיעלנלז אאם ם*אפ|י פלפ א באזונדעד; ערז״פלםא. ארנזערע קינסטלער איז פאריז 1 בד מארק שװארץ אויף אײנער םוז ד• *צפיאספע *וז זוײעי־סםע נעסאעד םונם קינספאער״ םערפל פאגכארנאס. הױר אויבז פיס אז אויסבאיק צים םא׳־װינפעיסז 5איל־ זער היכל. זלצפ פארק ־שװארץ און העסערם אויס דל ביבל אלז פעח איז איז קופער. ארום איז פוי פיפ פכס״רים: האפערס. צװאננעז. יערובישסאבז. װי אלז א ױאר־צפאפ. נאר עס אםעפפ דא פיפ חופס. יעדע גלער אויף דעי װאנפ און יעדער סקיץ אויף א באער איז א פריעח חופיש. װי איר האפ זל;עלערנפ איז חדר. װל א ילדליט ױננל האפ זל נע• לערגפ איז חדר. פארק *שװארץ דערי צײלפ . דאס אײנציקע בור. װאס ער לײעגפ דל לעצפע צגיפ. אלז דער תנ״ר. סיאלז אים פכדש *טװעי צו דעדנענפערז זלר צו א צװײפ ביר. ניפ ער אזו' אז עפז־אויף דעם גרױס*. ייקז מנ״יר, װאס ר ע צ ע נ ז י ע ס פ־אק (פא איז נע־צעגתפע צױכללסענע פלבו־םים) דאנאקל אין רעבפ; אױנ. װגיסע הענפדעקעס. ױאי־נ־ע־םא' דולקע זיכעספ; (פא עפלרעפסי׳ם־נע־װעז). קײז סיפז םױ דל 54 יאח. װעלכע עד אלז אלפ (פא גע׳עפאיבז אי; דלניםפאק קיוב 40־יעילק בלויז). באײאיג־עדפ פיז רי עקסצענפ־ליטע פארעיעיקעס (פאעז ראפ אײז פארלענער :אכז א:י דעי־ז אײיסנעשלגידעדפ אױפז נאס). דעד רעפעיאפ אן•*׳ דעי פעפע ״פײז קונספ איז פײן פובליקום*4 האפ אזא פין נעדאגקעננאגנ: אז םי־ויהאס האם ולך איז זגיגע סאציאלע באפראכ־• סונגעז אנגזדטכויסז אויף דער קינסט״ לשי־װעלפ. האפ ער נעזאגפ: זײעד אױפגאבע װעפ זײז צי זלננעז דל א:• דעאלן פון נלגיכהגיפ. שרגיהגיפ און ברלדערלעכקגיט איז דער װעלט. א*ו . קעז נײטם פסבים זילז: אליל *א. גור נתכהגיס נײשט. פרגיהגים אבער רעם 29*פז איז אין ברלסל פײציוננ נזדשסארבז דער בארלפפער אלטאליעני״ ־שיעי קאפפאזלפא־ פופיטיני. דל ידיעה װענז זגיז פויפ האפ פעז נלגיר פלפנעפײלפ דעם איפאי*ע:י*ט; קעגינ, פויפספ או; פיסאללנל. ־ע־ פדעזלדעגס םוז סעאכ ר.אפ א־ויסגע־ ־שיקס קײז בילסל א דעלעגאציע פיז עפלעכע סעגאפאר;. ױאס זאלל אנפי ל נעפעז אי; דער <ױה םוז נרויהז קאפ־ פאזלפאר. איז נאגץ איפאליע װעלז נעי פאכס װערן פרױער־םײערלעכקייפ;. דל אלסאליזעל׳סע פיעסע אלז אדױס פלפ םםעציעלע אויסגאבז. אלז װעלכע עס אױ אויסגעדרלקפ?עװארז דע־ פדױעד. װאס דאס אלפאליענל״שע םאי־ק האפ אלצפ צוללבז פויפ םו; אלי קאפםא־ זלכאי. דל ידיעה װענז פופיטיגיס פויפ האפ אויד ארױסנעיוםז פדױער בײ אלע ללב־ האבער םיז אםערע־פוױק. דער פאר־ ־טטארבעגער אלז נעװעז דער ארלנלגעל• סםער אלסאליענלישער קאפפאזלפא־ םוז דעי אלצפלקער צגיפ. זגיגע *שפלפונגס״ פעלאדיעז. נלענצענדער אלנםם־יפעני פאפאי אוז קעגעי םיז דער בינע־פעב״ נילג האפ אלם אױעתג־׳דטסעלם אלז דעי הארק עװאיץ - ספודיע לינפ נײשס װנלס םון זפן ױאוײשסאס. װערפ רעליעף פאר אים א בילד. װאס *ש&ארפ זלר אמפערן האפער ארונסער — םראנה ער איבעד דערנאר ראס ב־לד איז חדר ארײז, װי אזוי זללגע ױננל־שע אוינז האבז נעזעז דאס אײנענע בילד. בעת דער רבי האם שארםגיכדשס די סדרה. אוז דל קאפפאזלציע אלז םארםיק. דערנאר קיפעז אים ישוין צוהילף דל אלע םי׳ינע ־אםינלרפע קינסטלערױשע פיפ־ לען. מעלבע פארק *שװארץ האכ דעד• װארבז אויף דעם דערנעדדיקז װענ םון זוכז אז אײגענע אױסררוקס־םארם. או; עס פ־ינתפ זלר אז אײעיי איינ פים רו־ איקײפ. װעז אלר תוקם אױף *שװארצס לעצםע ארבעםז. װל: ״ראס םלרז יצחקז צו דעד עקרה*'. ״אברהם און דל פלאביםי*. ״ארם אוז זזוה**. ישװאדץ האפ רעצפנס נעלײענפ ״אייב״. — זעפ ״א*ר אויף דער װאנס א סקיץ שוז רל דרײ םרפנס. װאס פרוװז פרײספז אױבז אלז זײז סוראדלקז פליז. דל ס־פנם פראנן פוילל׳שע היסעלער פיפ קויצע ראישקעס. רי קאפפאזלציע אלז ג־אםעסק און םילד. אבעד דער אגינדרוק *שוי; בלויז םונם סקיץ איז א *שפארתער. *שװאר*? פאו־פעפס זלר נרויס : דל װאנפ איז באדעקפ פיפ סידצז צו דל *שישת יפי בראישית. צי דעד ארבעפ קופם אים צוהילף א דגיכדשער פאלע־. װעלכער װעס אויסםארסיקז א רײכז פאזאלישז שאז צו דער דאזלקעד פעכס־קער קאפ• פאזלציע. דל דאזלקע בלעכן זאלן םאר• י סית װעיז צום םרילינג. װעז ישװארץ װעס אויס־שפעלז אלז בערלײ זסנע לעצ־ םע ארבעס;. אויסער רעם העפערם *שװארץ לעצפנס םארםרעפן. כיהאב נעזעז א קא6 םון א םרױ. װאו םיאלז אים נעלה״ נען ארויסצוקרינן רל דלגםפע אוז צארפי ססע *שסרלכז שון פגים. א כיאראנא־פנים. ישװארץ בעם נריסז רי חברים םח די ״ליפערארל־שע בלעםער*׳. די ״בלעפער״ לײענפ ער פלפ אופנעהױערן אלנפערעס. פרז װארס איז צוענד. רער האפ/ןר װארס. ישװארץ ארבעס 10—12 ־שעה אין םעת״לעת. מ• פלאקםער םאריז. נאװעפבעד 1924. 1 אזא אײנעם, װאס הײסס א. אלפי. װרל סוף־בל־סוף. כאםיש עד האם אזיי ללב די צדשפערפע װעלס, אלז ער דאר. אלז תוד נענופעז. סלף־כיעפ״שלער. אז נײשם — װאלס ער ראר נלישס נע־ זי־ננעז: ״אלר בלז דאד אלפלעכער שוז אנלר. װל אלסלעכער פוז ארד אלז אלר: אוז אײבלק־אײבלק. בלזז לעצפז סויפ װעל אלר — דער אײנער — צוגעבוגדז זרז צו אגיד. װי צונעבונדן כיבלז צו זלר...״ אז נלישם — װאלפ דאד א*ם נלישפ אננענאננעז דאם קלײנע םײדל םוז דעד פאסכ. װאס האס זלכער;לישס נע״ װאוספ, אז ער. װאס אלז •שויז ל*ננ בא־ םרגיס םוז סעפלפעפ. אלז אלן יעעד פלגופ. װעז זל האס א&נעניפעז דע^ ברלף םוז אים. א שאײללבה ױננל נע- װארן. אוז װאס זעעז אזעלכע *שורות. װי: ״אלד האב דאד אזױ ללב דאס ערדלשע לעבז. ״איך האב דאר אזוי ללב רל ללבע צו דעם לעבז״... אױב נלישפ סיף־פעגפשלעד נעםלל. אזיב גלשפ דער װללז צו זרז אי נבאר אוז נעזונפ. װל סיאלז דער פע.פש. ױאס נריבלפ זלד נײשס. גא־ רעבפ. לעבם סתם אן קינצז אוז אז חכפות. דערםא־ אלז אלפי א רלכסער פלפ א ױננ פנים און װרס; קא3... שוז אײן זרס רגיספ ע־ זלד צים ױנגז. נל־שס־נעישםללסן אלפפעם, או; םוז רער צװ־יפער זרפ זלצכ ער פלפ זרז םדליגעװארענעם װרסז תאפ אלז א פינקל צלפער בײ אראפנעלאזםע גאד־ דלנעז א־ג; ם־ענם פלפ אז אױסנע״ ב־אספיער, םײנער אײדלקײם: ״װאס װעפ זרז פלמ אתזעד ביסל האב און נוםס. אז פלר בײדע װעלז *־סנײז איז דער נרויסעד. מ־עפדער, אופעפדקעד ישפוב?*׳ אים איפ נל*שם דעם םױם. נאר װאו װעס בלײבז דער קוםערם. דל פעק־-ער ברלף. די נאפיץ־בלכלער?... עו־ האס פלס זײ לאננ נעלעבפ. צוזאסעז נעװײ״ פלקם אוז נע^ײס זלר. װאו װעס ראס בלײבז?״. אזוי זארנס א פײנזג אײרעלע נא־ םור. ער האפ נעםלל אםילו םאר פויסע זאכן. ער אלז אוםרולק. עד האם גאר עפעס אלץ נלישפ דערנרײכם. עד זארנם פאקע םאר די פויפע פבישירים. אבעד פלס דעם דאזלקז זאדנן אלז ער נלישם צוםרידן. — ״גלישפ אלז נעםלנעז, נאר אלז זוכז צא&לם זלר דל :רויסע םרײד. אײביק זוכז. אײביק נל־שם רוהעז. װײל: ״װײ אלז די, װאס האבז זײעד צלל דןז־גיײכס. און דערזעז ז־עם הוילז נאר• נלישם״... אוז נאד נלישפ פלפ דל ״ראנדןי׳ האס א. אלפי דערנרײכם ראס. װאס ער פראגס גײ זלר אלז בלום. צװלישז דל ׳שורות װארםז זלר דויר נעלע אוםרולקע םײעדלעד, װאס םליעז נאר ערגעץ אונסעד אז אננעװארםענעם בארנ ישסײנעי. עס פללס זלר א הײס״ קײס, װאס םוז סוף״כל״סוף אדםפלאצז אלז א םלאם. צום סוף — נאר א קלײניקײט : פאיװאס האב אלר אלז נאגצז בלכל. ביל די ״יאנדז״. נײשפ נעפתעז קי־ז אײז בללד? פוז זײז דעי־םא־. װאס אלםי העדם צוםלל אוז א־ז םארנופעז םלפ זלר. און אז םעז אלז םאדגופעז פלט זלר — זעס םעז גארנײשפ. אױסע־ — זלד. םאר דיכסער — זאגפ םעז — אלז עס א פעלד׳. י. פערלע א. אלםל: בלך די ראנדן-א.-י.ג ..נ*״״ נײ****ק ג2<ז. אײנעד אלײז נײס ארום א. אלסי אלבער דער נרויסער צעפופזזלסער װעלם אוז זוכם א היקח פאר זײז אופ״ רזלק נעפלס. ״צװז׳שז פױזנס לײם אײנינקער אלײז. אויף דער נארער װעלס אײנינקער אלײז.״ און אז פעז אלז אזוי םלפ זלד אי־ אלײז — זוכס פעז אויס ־שםאלזג פונקעלע געסלער אוז בנל דער חישבוז״ הנפישדלקער נרויםקײפ םון הארבסםלקע םארגאכפז הערס םעז זלד צו ״צום רלפם םוז די אײנענע קהלתדלקע פראכי פעל׳שז. אוז סיארם נלישפ, װאס אלץ םארנײפ. םאיבלײכפ. פאיבללס״. םארװאס זלגנפ אזוי רער ױננער אלםי? נלישס אנרעדיש. גאר דל צגים. אלז װעלכער פיר לעבז. דל צגיט םוז אוםרו אוז אלפ&עפ האם ארויםגעזעצם אויף דעם ױננעז פגיס א װעסז תאפ. א ױננעדפאז — א זקז. סיאזז ׳שײז צו קוקז אויף אזעלכע פעגכדשז. עס ני־ס םוז זײ עפעס א נרויסער, ע׳־נספעי םרויער. זײ זעגעז נײשס בםורנזג איז זײערע די אםות אלז רא םענפ״שלעכע אגנעװארלםפקײפ, כאפיש זײ קוקז דורר םארהויכמע פענספער אלן רער װע־לס ארײז אוז זעז. װי א. אלפי: ״די װעלפ אלז צעםאלז אלז םלר — ״זל ללנם צזרשאפל. םאגאגדעד• נעװארםז ״אז סדד. אז תכלית - נאאכ - ישעד אופזיז**. אבעד סיאלז קײז אופנליק גלישפ.?ס אלז נאר מײםיק. פישופער. פענפיש• לעכער צער. װאס װערם פללדער. װעז ס׳קוםם עפלצער. אךעד דער דלכפע־ אלײז אוז פרײפט ולד: ״גאר שײז אלז םײן חרובע מעלם. װאגזלגלי4 — ׳שײז. — אח איד םרײ זלד פלס איר! שײן אלז פײז זזרובע װעלם— און איך האב זל ללב״ ן אםת. — סיאיז ךל םרײסס פוז אײ״ ■ י־ געס. װאס אלו א9גענאננען א םהלד; װענס. נאר װעז עד האפ זלר אויסנע• דרײס —האם עד דערזעז. אז ער אלז נאד נאדני׳שפ א&נעגאננעז. קאז פעז אבער םעספז ױאס הארץ פוז דיכסער? פאדערז םח אזא אײגעם. ער זאל זײן קאנסעקװעגם װאלפ נע־ ־ הײסז — מאכז םח אים א פרלגצל8־ םעפדש. נעזעץ־םעם־ש. א דלכםעד האס עס בסבע םללגם... אלץ, װאס אלז נראר־ ליגיע, םלםעסרליש אלז אים רערװלדעד. ער קוםס םלם זפנע זלנזאגן, עד האס םירוב ללב : װעגן געקרײצפע — רל ׳שסלםוננ פוײשס זלד פינוםנװגיז. איז סיאיז אים נארנײשפ צו םארדעקעז. אזוי איז ער און אנרעדיש ק א ז ער , ני׳שס זײן. סא װאס־ז׳שע אלז סיװאונדער. װאפ א. אלםי. דער דיכפער. װאס זײז װעלם אלז ״כאאסל׳שן אוסזלד — קוקנדלק דורד זײנק םאדדװיכפע פענססעד. האפ זלר פלוצלוננ צעזונגעז: ״א ברכה אויף אלינקע קעפלעד. די גאלדענ?ג ׳שװארצע אוז פצאקסעע קעפלער. פוז קלײנעקע קיגדעד, װאס םילז פלמ םרײד אוז פלפ ׳ש&לל אז די הויםז. די נאסז. דל הערצער״...; אסת — ני״שס פאנסעקװענם?... י װאם קאז פעז אבער םוז?.״ אזעלבע זעגעז זײ ׳שוין. ת דאזלקע הפקדילײם, די צעזוננענזג אוז צעםארעגזג די. װאס קאנעז זאנז אויף אײז זנלםל: ״כיװעל דעדװאכז אפאל און דערזעז. ו אז אלץ איז א חלום נעװעז,! א חלום. א חלום. א חלום1*. ן סיאלז נוים מיס זײ. ס׳אלו נוס םלפ י ו ז■!■ו< לעװיאש-רודיבאװ- קאנצערט ו ו א ר ש פ ו ו א ר ש פ װארשע ור■ ו ■ 1 ■רו וו ו ■ 3־םן דמעמבער 13*טן ״ 22 ״ רד*־דיד1ז־*־תדד*־ד^רו