Literarishe bleter · 1924-10-17 · 24 (17.10.1924) · p. Seite 5

ט ש .1* 24 פארלאג ״הרלטור-ליגע״ װארשע צו אלע שוקן דירך אםארזען איז איפן שער״בלאם םין ״לײענעז אוז שרײבד םון י. פאט ניסם אננעװיזן נעװארן מאו דאם ביכל איז נעדריקם. בוליב דעם פאר• םעלן םעזת איז טים אקורצע בײם וייריק דורך אגירקולאר פון בילדוננס טיניסטערױם דאם דאזיקע בינל נישט ערלויבט געװארן. דער פעלער איז פארינם געװארן. דער פארבאט איז דורנן בילדונגם טיניםטערױם אראב■ גענוטען נעװארען. דעם 7 אקםאנער האם דאם נילדוננס טיניםטעריים צעשיקם װענן דעם א םפעגיעלן נירקולאר. םארלאג .הולטור-ליגפ״. ״די זיסע נקמה״ װ פאאי — צי עם שאיפפע־פ זיד :־שפ נאר אוז װינלפ זיד נישס פא־ ד■ פים: ,.אדוריעל״ — פאינאדפז ..אופאפי• אאם״ — האם ער עם פיד נעפאנפ: ״ניעפנא״—א נאנער; ״קא־זנא־שפשא״ דאם גאנעע קא־זנא־יעפשא: ״װא װיזוסיע פאװא װרעפעני. אפ נאפא־אװא נא• פיאקי אםםאאיס םאליןא װ פיעם• ניאד. דא װגאראדניררופאד״ אין די ב א ו י ז ע אידער םוז ד• פאאנם■ ראפ;; ״װא װקוסיע״ — א•; דער שיפי■ פוננ. ״םנװאםין• אז ניםװי" — ח נ א י אידה או; שאאנם;; ״יעזרים װערנאם״ נר״נ; אי; דער הויר: ״נאםם' פאזדרא■ װיא' אז נואנו אז אנאזר יונאשע־ אז סיןאזאא'. םשםא דאנדאיע דיעאא אנ• דיעאא־ום״ — האנז די נעםם. נואנא װ• אויד נ״דע יוננע אנזם צו זיי נעםענהס. אז ז״ טועז נום; ״נואנא ניא אופריאם פטראשינא״ — נואנא איז נעװעז פשוט שרעיןאעד; ״םפופאיםיע סאאװי ־•צאר• סעא־ אז טיעעםםי ־אניװאפסיא״ — נ״פ פארם״דיקן דעם ננוד אוז רעם רום פו; ד• ריפע,־! או־ז׳ דעד זזזפ 3 דורננעאאזז איז דיאאאנ צװישז נואנא אוז דעם זוז דעם אעצטנם ענפסער: ״דא אוזש נא םשיאם ני פא ני ניאא״. איז דאם אאיז קנאפ. שםעאם נאר דער פוםיקעד א־נערזעצע־ ארזזז אז א״נענע העדה: ״אדניפומדריט —א ראש פוז א נגיםפאענז א־נםפיטיפ״. פים א״ן װאדפ. יוםח פו־קא האם אים. װי איד זעם. ארזזננעא״נפ צעז א״אז איז דער ערד. דעם צורד ה־הודים. איז פעז זעם נאשזזנפעדאעד. אז דעדנזז איז קנאפ נעװעז שאענם צו פארשט״ז די רוםישע שפראר. קנאפ נעװעז :ישפ צו קענעז שרזזנז ק״ז יזדיש: אז דא האפ פעז נאד חייז די ראזיקע פעאו־ז נעפוזס האנז א נופז װ״אז. דעם א״דעאז צא.־;. ד• העאדישע א״דנשאםט נאוט צי םארניפ;. נקפה צי נעםעז. דעם שונא צי ציםרעפז אונטער ־י פים. יוםןי םיר■ קא האפ אױד ד• דאזיקע פעאה נעהאפ. אוז עדהאכ זזוז ציא דערנר״נם. ער האפ נקפה נענופעז. ער האפ פיז נאנאאז א שפאסע נעפאנפ. פ. ה. אוינ איז א קינםםאעריש װערק אינםי נאטש דער קאענםםער ם״א םיז רעם קינםסאערם ניעםה. ה״םפ צעקאאיעםיעז א קינססאעדיש װערק םאז דעם קינםם־ אער א סר פיפער א״דער א־ז ב״ז ארזזז — ה״םם עס פאכז אים א װאונד םאטע א־ן םיםעניש םיז דער נשםה. א רחפני־ז אויח דעם קינםםאער. פאר■ שיפ״ם זיך. א־ער פאראז אועאנע קינםם־ אער. װאם ז״ פארדינעז עם. איז. צי■ קיקנדיק װי םעז שנזזדם איז פעז באי■ פיקפ אים ד• נשפה. װיאם זיך זאנז; כז יאבדי! איז א״ף דעם שניודער. אויף דעם תאיוז. װיאם זיד זאנן: — א העאד! ער האם נעװאנפ. ער האם עם נעקאנפ. עד האט עם נעפאז! אוא קינםםאע־ איז נעװעז דעד בא־ װאיםםער שונא ישיראא נאנאא. אוז אזא העאד איז. באי םפק. זזזז איבערזעצער יוםף םודקא. גאנאא האט אננעשידיבז אז ע׳־צ״איננ ״םאראם נואבא״. האם ער דארם ארויםנעפי־ס א ״זשיד יאנקעא״. פענז אים. נאנאאי ה״םם עם. אאע צודרי ישראא פקנא זגי;. איז נעקיפעז יוםף םורקא אוז האם זיד פים אים אפנע• רעננט — םאק' װי פען זאנם — אויף דער װעאםז פענז אויר אאע צוררי ישדאא נאפז אזא שיװאדיו באום־בא״דיק יאר! איד האב נעדאפ נעדואד דורנצוקוקז ד• ערשםע עפאענע זנ״םז. אז ערר 10— 12. םיט א נאפיעםיפם איז האנפ. איר האב פאדצ״ננם א ינפאד ביםא באוםי• קע װאונדן. װאם נאנאא האפ נאקופעז. איר װיא ז״ אאע נישם איבעדנעבז דא פאר דעם נעערםז אעזער. נישם פחפת איר פארניז אים דאס םארננינז נישפ. נא־ דערפאר. װזזא עם יואאם ציפיא אי־ם פארניפעז, װארום עם איז איז בית אשיר איז שם םת, װאו א זאיז — רארם א םויטקאאפ. איר װעא דעריבער ברעננעז נא־ עפאענע: זאאן דאר יזדז עפעם הנאה האבז. האפ איד עם: ״פאפא־יםקזע פאדריאםניקי" זעצם יוםף םורקא אי־ בעד: פ ו י פ פ ם א ע נ ע אניבדעק; ״דװא דיוזשזע פאאאדצא״ — צװ״ יוננע בעאי נוחאת(!); ״קאקא־ פישנז״' — װ• איז נדויסז ע־ שם״ם; ״ניע שאעפ־ נ־אםםיא א' נא זעםאיו. זאפיפאװשים הענם פוז דעם פראפעפעאים פיז אינזער קואםיר. אוז ראיות? די װיארסם־אאננע פערא״אענפע פיז יזדישע קינדעד, םון די תאםידים פוז די װארשעװעריזדישע שואן. די וזאםידיס. װאס נ״עז אויםז קבר צים נדויםז רביז— א קנאפע ראיה דעז פאד די. װאם נוי■ םיקו זיר איז ראיות? די העכער צװ״ םויזגם מאםידים פיז די װארשעװעד יזד״שע שיאן זענעו אבער נאר דעאעגאםז. זײ בר״ננעז פדצז א נרום םוז זייערע נרידעד איז שװעסםער אין די יזדישע שואז פון נאנצן אאנד. פיז אאע יזדישע זשובים. א נרום םון א נרויסער. איםנעהויעד״נרויסער מחנה. װאם האאם איז א״ז װאקםז. ן אוז װאם זאגם רער נרים? װעז םיזאא עם או־סרריקז איז ז״עד קינדערשז אשון. װאאם עם געה״םז: אונזער פריז! דו האסם א ״אוצר״ נעבראכס. דו האםם פאר אונז א ״נאא• דענע קײם״ נעשםידם. דו האסם אינז ״זיבז נוםע יאר״ (זיבז יאר איז דער יזדישער שוא) געשאנקעז — םיר װעאז דעם אוצר װזזםער םראנז. םיר װעאז ד• גאאדענע ק״ם װזיפער שםידז. םיר װעאז די זיבז ניםע יאר אויף אינזער גאנצז אעבז אויםציעו. םים אינז אוז דורד אונז װעם אעבז איז נאיעז ד' יזדישע קיאסיר. איז די דאזיקע אויםדינםיקע םארזי■ כערינג איז דער בעםטער קראניז אױם: קבר םון פרצז. דער קדאנת םוז תאםיד״ם. װאם קוטען: צים רביז! י. רובץ צ ו ם ר ב י ז (*י ד*ס ה*יגםיסי*מו'ד*קן *יג *ון די ײדי?ז *ו5ן *י •יזם קכר) םארלאנ ,קולטור-ליגע׳ װארשע ערשט אנגעקו&ען— ״טעאליט״ ח1דש-זשירנאל פאר טעאטער און ליםעראםור סין נימר 1 *יז 5 פר־יז צו 1,30 ולאט. *דרעס ס*ר כרײי• ס׳*528זס׳\\ 11 .וזנ 40 סחזיש.! ״•י גי9ס: 2428 .0 .א םארלאנ ״קילטור־ליגע״ ױזןר׳שע קזוין צו באהומען ש.גילינםקי 'אףי^ףע^דעזער״ רעכנבוך . םוז 1 ביז 1000 ׳ פ*רן ::־סן ללרנױװי *דרצס שאר .*װוז ן 11 .וזו 40 סח.57־1.1 ״•־ ״זי״ז 2428 .0 .א .? םענז זײ זיר די נרױם׳ג די דערװאק־ סענע, די םארפאפואפע םאםע-םאםעם זיד באשעםםיקז םים א ״וזתראצצו״־אפ■ פעדני ארום פרצם נאםעזז װעםעז נעהערם פדץ? זײ. די קינדער פוז ךי יידישע שואז. האבז שױז אאננ נעפטקנם םאר זיר, אפעאאאז נעפסקנטז פרץ איז זײערער! העכער צװאנציק םױזנם קינדער םון די יזדישע שואו זיצז שעהנאאננ איבער די װערק םון נרויםז רבין. איז ז״ערע אוינז םינקאם די באננסמערונג. איז זיי• ער תור װעבז זיר ארײז רי נאאדענע םעדים םוז דער יידישעד קואםור. צװאנ■ ציק םויזנם אוםבאםאעקםע קינדערשע הערצער קאאפז אױם טאנ־אניז. םאנ■ אוים וייער אםתז, הייאיק:. קינדישז דאנק דעם. װעםענם נאםעז םיציטערם אויף ז״ערע איפזז פרת! דער נרויםער האםודישער רב• עקיבא האם 24 םויזנם תאםידים אױםנעשםעאט. פרת דער נרױסער דבי פון דער םאדעד• נער יזדישער קואםור האם 24 סויזנם מאםידים איז די יזדישע שואז. נעםרײע אוז באננזםםערםע תאםידים. אוז סיאיז א באםת רירנדיק אוז אױםסונטערנדיק ביאד אפיאו פאד די צונעםענע םוז זאושיװאדם. םאר ד' נע■ פאאנםע אויף שװארצזעערזז: די מאםידים. די נעסרײע אוז בא• נזזסםעדםע קא״נע מאםידים. נײעז צו זײער נרויםז רביז. צו אונזעד נרויםז רביז און אאזז אים װיסז: דו ביזפ נישם נעשפארב:. דו אעבםם צװישז אונז אזז װעסם אעבז! פו־ת. דער פראםעםעאוס םון אונזעד םאדערנער קואפור. האם אזוי שםארק נעקעםפפ קענז דער יזדישער אפנע■ שםאנעגקנים אוז פאר דעם גאיק םוז םארװאנאםז יידישן קינד. דער נרעםסער קרבז םוז דערדאזיקער אפנעשפאנענקזזם. װענז זיר דעדם עס פדיז םיםז םױא פוז זזזנם א װעיק: ״אאץ װ־א ער (א״ען: דער אאםער דור) זאא זײז אײננעזונקו א־ן םינספערז מהום אוז סון דאױםז ארױםקוקז םים באנניםםערם־נארישע אויגז צו די נעםער אויםו אאיםפ. צו די. װאם זיצז אזזננע■ ה־אט איו פדענסיקז איבם. עסז אםבדא־ זיא אוז םדיגקז נעקטאר. און ער (דער פראםעםעאוס) װעפ זיד םוז צײם צו צזזם אראפ־ אאזז אין םינםטערן תהום אדײז — ארויםצונאפז א שײ־ נע אוז א םײערע פערא םוז י ם..." (״פראםעםעאום״) אוז פרצם גרויסער םרוים איז דאר שױז םקוים נעװאדז אוז װעם װײםער אאץ םער םקוים װער;: דורר זײז אראפאאזז זיר צו אונז איז דער מהום א ו י ם מ ה ו ם נעװאדז. נישם ק״ז אײנציקע שיינע טניערע פעדא נאפם ער אױס שיז 'ם — םויזנםעד פעראעז. צענדאיקער םױזנםעד פעראעז םינק-עז שויז אין ז ײ נ ע הענם, אין די צװײ נרויםע אזםנאויבאעכקױםז. םוז רעאבע דאם הארץ קאנװואםירם אויף *יז הײאיקן ציםעד. צװ״ איבערראשנ■ ךיקע םאקםז — איבערראשנדיקע אםיאו ־אר די נאנםםםע אוז פארװאנדסםע — דעאבע קענעו נישם נישם צושםערן די ױאס שפינאדיקע נאײכניאסיקײפ םים א )."םברויזוננ םון דעד גשםה: אונזער פדץ אוז אונזער שוא! — װי װירקאעכקײם, וױ נישם אפםרענ■ בארן נעשעעז איז אזוי שװער זיד פאר■;ישםעאז זיי בײדזז דעם םויפינעינא םוז ם א ד ש װ א ו נ■ ־ ענ עם ״האי שופרא״. װי דעם באיענ■ ־■קו אעבנם-אאזיס םוז צ ו נ ע ק י ם ע ■ נעם ״האי שוסרא״ אויף בײדע בעדנאעד םאאז נאי׳םרערן בון פארפאאמפע אוינז. פרערז פוז צעד און סון סר״ד. דעד צער בײ פרצם קבר איז נאד ףבער םער רעםאעקס. װי נעװוינטקײם. דער קריעה־רנזםז װי אױננערולקםעם;ינעה־זיצז. םער פראםעסטירנדיקער ״פארװאם״. װי קאנםםאפירנדיק-באדו״• ערנדיקער ״װאם״ — םיאיז אזוי שװעד פסכים זײז םיםז געדאנק. אז פרץ איז! שוין םארנאנענהײם. די םרייד, װאם די 'זדישע שוא װעקם אין אונז. איו נאר אויד םער רעםאעקם. פער צאפא םוז התאהבות. װי אױננע• שםענדיקפע נעװײנאעכע צוטרידנהױפ. די נאנפםפע. די בױעד שםײעז אםם םאר דעם פאקט םון דער יזדישער שוא פים םארנאםטע פניםער: װי אוטבאםערקבאר דער םדוים איז א שםיק פעםםע װירקאענקזזם נעװארז. װי ניד די ז״אוננם־םרערז האבז זיד עפ איז שנײדז׳ױבאען פארװאגדאם. װי אי• בעדראשנדיק איז דאס. װאם די ױדישע שוא איז ש ו י ז נ ע נ נ װ א ר פ. או; א גאנפע. נאי א גאנםע ש״כות םארבינדם די בײדע אוםנאויבאעבע םאקפז םוז אעצםן יארצענדאיק םוז אונ■ זער אעבזז שױן איז אנה״ב םוז נע• םאאםםערםז װענ םון דער יידישער שוא שםײט א נרזמיץ־םאופ םים דעם נאא■ דענעם אויםשריסם ״פרץ״. און נעםאא• םםערפ איז דער װענ נםדד םים פרצם נזזםפ: חםידישער ענפוזיאזם םוז נאויבז. ױגגםאעבע אפםעדװיאיקזזפ אוז אנ• שםל־״ננונג. פרץ איז די םרזזב׳קדאםם םוז אונ• זער נאנצער םאדערנער קואםור. פדץ איז דער נרויסער רבי פוז דעד ננזער ױדי• שער שוא. ז״ ױדישע שוא האפ זובה נעװעז צו זעז פרצז צװישן אירע עדשםע ם א ק ■ ם י ש ע בויער. צװישז די ערשסע צינא■ פרענער פאר איר םזנדאםענם (ד• עד• שםע ױדישע שוא אין װארשע איז דודר פרצם דירעקםער םיפאיבעם נענרינדעם נעװארז). פרץ איז אבער םאדבאיבז דער שםעגדיקער ם י מ ב א א םו; דער ױדי■ שעד שוא אינגאנצו. פרצם גױסם שװעבם איבעד דעם נאנצז בניז םוז דער ױדישעד שוא. ו נאד װאם דער ד־נסעד פאנפ. ענדאעד. : צג זיד אא״ן — — םוז א״נזאפקזזפ... איבעייננס. זענעז זשעסםז אויר א נאםו־־א״ננשאםם. נו. װעפ פעז אים װינסשעז אי־נת■ יפים ושנ־ם אויםז איידיקז פ־ױם־םדא• םואד פוז דער פופאדיקעד נאם. ׳ם־עאינם נו. אוז פייז אוז שאוו אהנדיא. װעאז שו•; װי נישם א־ז אזו■ םאי־באײבז נ ע פ י י נ ז א ם. :״עט נע■ קוקט דעדו־ף. װאם םענאאאװיםש האם ז״ ב״דע באערם אוז םאיא״ביקם טים זזזז דיכפעדישז פעדאאיאז: — ״פנז׳זעאיק״. זײ װעאז אם דעם נזזעם םענאאא־ װיטש־ארדעז נישפ װאנז צו םא־אופ■ װירדיקז פ־ם ז״עד געיעםדאםםער :ע• פ״נזאפקנים. דא װעאז פיר. םא׳־שם״ם זיד. אויד האבי צו םאז פים א בד״םז איפע־א■ רישז זשעסם פוז פרצ: אוז שאום־עאינפז צי סענאאאװיםשן. אוז אםיער :אד םיפ — ״עפ־ם אנדערש״ אייר. — — אהבדיא!.״ פע. ד׳עם םיאיז דאד ביז אינז איז דעד איפע־ ראפיד נ״עסא ק״ז ארדנוננ. אוז ױ. די נאייעדעװאםע רעװאאיציע. א קר״נק איר איז די נעדעדים ארניז. פאכם זיד נאר נ״עם םוז דעם אאעפע:. םיעסט די נענעראא״עע פאנאנעס פים די בענדאעד פים ד' קאקארדעס. װי קאשע. אהבדיא. אז סיאיז א שדעק אדויםצושםעקז אויף דעי נאס די :אז ד• באזאפאםע פיפ די איפעדאר״עע סע■ דאאז אוז אאפפאנז... אוז אז סיםאיב״נקם זיד דאר אטאי נאר א ״פאראדאי,. נ״ם ער זיר ארוים אויף דער א״דיקער :אם. װעז אויםז םראםיאר א־ז ק״נער נ״עם םאדאז. אויםנעםמרױעם איז דער ׳וביא״־איני־ פארם, פיפ א באום אוז פ־פ די צװאנציק בענדער אויף דער ברוםפ. װי םעדאא;. א״נם זיד צו צװ״ םיננעי צים ־איעעק אוז גיט צי זיר אא״ז א קאםאנדעװע ארויס אזא װאזיע■ נעם בבבודיקז םאאייט: — ״זדראװ בראםצ״'! אזז ענםםערם זיר םאק־ באאד אא״ן אפ: — האװ־האװ. װאיעיפדאנ־דיצט־װא! סיאיז. א״גנםאער. אויד א ויעעסם. אפיאו א ראםאנפישער, ױאס דער דינ• םער םאכט נישפ דעם םאאק. אוז װאס נישס דאם םאאק פאנפ דעס ד־נםע־. איבער אאע באװענאענע איז איפבאװענ• אענע. נאםיראענע איז איםנאסידאענע ניפעד םיז זפז פאנפאזיע! סיה״ספ. םיר זיד, םאאק. װי בױ זיד איז דריה״ם! — װער זיד נישם! — אם דאם ה״םט זײז בא סאנם!״. םיז א״ז זנים דיבםער״עע דיקפא■ סור, םאנארניע או; נאױנצנסיק — םאאקםסיפאענעד דעפאק־אםיזם' אפ דא האבז םיר אים נעםאקם. דעם קנופ םוז אאע קנופ;. אבער דאד א נענעראאםש־קא צו זױז — — םאכם נישם אוים. נו זאא זײז א אוגםעדא. אנישם? צי װאסערע רוחות םוינ די גאנצע םאכערניקע פים דער דינסם. םים 20 יאר סםרוי װ' א ניקאאאיעװםקע םאאדאם. אוינ אםיאי נישם ק״ז פאר בענדעאער?! םענאאאװיםש• דארף עם פאק' גישם חאיאה ציאיב בבוד װענז. — אסיד! — װאס־זשע דעז? — נאאם אזוי! ציאיב דעם סשיז1 פשוט ציאיב ארדניגנ! אננעפעז. אז — — גישפ צו דערקאעדז זענעז ״שםענז־װענז״ םונם דינםעד. םארשם״ם זיר. אז נישם יעדז בשד־ ודםיא איז נעגעבז נעװאר; דער דינפע■ רישער בשוף און העבעדע פאנט צו :ע־ װעאפיקז איבעד די אעזערס העדצעד םינם םאאק. — נעםאער: — פיח אים (דעם אעזער) איבעד די א״נעגע םאנפאזיעס. פרױבננערםנעד, נײז פים א־ם אויף די ״סםדזנעם״. רדםן םיס אים אויפז פענאם״. םא־םייז אים א״, די ״קדיםער נענם״. אױף אי־פעםרים אאננער נאו אוז ד״ ביאאאװיעזשער װעאדער אין װאי נישם? — סיאיז אםיאי םאאנ פיך א נאננ! אבעי אבי אדאנק השי״ת בשאום! םידארף באזיצן דאס אפתיע ביםא א״דנשאםם איז סעםפעראפענם און םדנב־קראפם... אוז זעם איד דאר. באשגינפערא־ד! דעם עואם םידם עס :אגד אפ. װאס ה״םם םיםידם? — סיםרגבם! װי נאד אוא רעצעפפ. דערםאר אבער דערקאערם םאקי םע• נאאאורםש קאנסםיסוציאנעא דעם אעזער איז דאס םאאק םאר נאײכע שותםים םים װעאבע םיקאז זגז ז״ער שםאאץ. איז אםװ״ניקסםנם פאםנעבנד איז אזעאנע קא״ניקױםן. םעז םוז דאם דאד אםאא םעםט■ שםעאז! םיר װײםן דאד גופ. װעאבע ״װאבנ■ שו״פפז״ םוז װאדשע װערז םינם ״נר״טז אוז צאאדנזנז״ אעזעד אםבעםםז פאר■ צוקערס. םאר אונז איז סיםפפאםאסיש נישם די צאא אעזער. נאד די קװאאיסעפ זגנע. איז םאקע נאר אביםא נישם איננאנצז קאאר איז א״ז םענאאאװיםשעם נישם■ באש״דענער ערקאעדזננ — — ״װעגז זיד אא״ז״ דער אויםםיר. צו װעאכן ער קוםם, אז דאס. װאם די אעזערם פרענז אים: — ״צי זגז שרנזבערײ איז אז אויםנעםראנ• םע זאד. צי אז אםת — איז עס א סיםז. אז זזזנע םאנםאזיעם אוז זײנע קאפריזז זעגעז אאעםענס. אױב דעד אויםםיד װאאם םאקע נע• װעז פסיכאאאניש א דיכםיקער. שאאנן םיר זיר נאגר אז אױף א סמירה צו זזזז אײנזאםקײם אםובת דער נעם״נזאם■ קזזם... איבעריגנם. אפשר האבז םיר דא צו םאז םים א קעגנזנזסיקז זשעםם פונם פאאק םיפז דיכםער צוזאםעז. אדער םידארף פשים