Literarishe bleter · 1924-10-10 · 23 (10.10.1924) · p. Seite 4

23 1 ט כ ל ש דער *ױבערשצאד פח די םמרעפ-״-ן האםם; *ווז דיםקיסיעם. אין דעריבער א־ז איבערימ צי ײ״נע; אין צו יזאאנז אויף דעב םזיב פיז הר:, טיקז םעאםער. אויף דעם נזױזח פיז דעם םעכנישז עאעםענם אוז אויף דזד יריזחז פוז קינספאערי״זז. די זזענםםע רייד. די באוטיקםםע םדעדז. די יערעקאמס:: תאאות װעאז ק״ז •עום ניעז ני׳שם גדי־נ, נע;. אין דער םבה אאייז אינם די רפואה. די עקאנאם•׳•:׳: נויפװענד״קנזם. װאס האם נורם נעומי דעם נעחוז פיז דער םעבניס איז פע. אםער. ברייננם אויר איר ם*אה. נאד איז דאם םעאםעי אזוי װבפ נ״בט דערנאננעז. נאד נעװעאטיקם די םא׳עיז איז דער םענפדע איז םיעועבד *ו איר. װי אוםעםום אזוי אויד איז פע. אםעד. אבעד אאננ דויערן תאז א- םם׳עאה נידנם. עס איז הבנם ני־חם דאב עדשסע סאא, אז דער םױםעד םא< פעריאא האפ פארבאפם די םאבפ א■; םעאפער. איז אויד ני׳עם דאם אעצפע. אבעד יעדעם םאא האט די אנטװייזאו:: פין עקאנאםייבז אעבז — אםאא איז סע. אטער גופא. אםאא איז דער נאנזוער נע• זעא׳עאפפ — נעםאכם א םוף *י דע־;בורה םיז אייםענעם נואם. אויד דאב םאא װעם אנדערש נישפ זבן. ד״ר מיכאל װײכערג• פװ מיױ נאטיץ^בוך .ס0 4 8*-ו)א •זג״1סא דודאײנהארז | אשמילער ײבילעום סץ דעם דיכטער פון די ,שטילע געזאנמן׳ ו די ײדיעזפ עול־ארגאני■ זאציפ איז מודיפ דפר פםנטלפכרױט: די ײדישפ װפלטלפכפ שול שטײט פרכ איר דאטאפטראפפ! יפדפר אײנפר. װפרכפר װפט איז דפר היםטארי- שפר שפה ניט צורײנז זײז האנט צו ח־לױ, באגײמ דפם שװפרסטן פארברפך **־־ אײן נירדן אחודש פאר דפר ײדישפר שול! די ײדישע שול--ןןרג*ניז*1יע סמסזסגזמ־ 1924 מלאװע די ״איםערארישע באעפמר״ קעז םעז *באגיח בײ חי א. קליינבאײ■ קיכינאװאאדזיןע 2 סײערער די סחורה. אויח םעאםעד־לצה הײםכ עס: דער םקח פח ביאעס איז ניעסער. װאס סײערער אבער די סחורה — װידער אז אאפער עקאנאכױ־עער באא — אא*ז װײניקער געאנים אױף איר. ךי פארסגיערוננ סוז סעאםער־ביאעס •כאיסם אוים פוז םעאסער געוױסע קרײזז םח באזוכער. װאס װײניקער באזוכער. אא״ו קאענער די הכגסה. װאם קאעגער די הכנסה. אאץ סגיערער די ביאעסז. װאפ כײערער די ביאעםז — אאץ קאענער דער קרבז פיז באזוכער א. א. װ. אזױ פאדפראנסערפ זיף דער אונסערנעפער אאײז איז א נעץ. דרײס זיר איז א פארכשופסז קרײז. די פעאפ-אאע פראדוקעיזנ װאס איז אכהחיאה אייסגערעכנם צו זגיז א מאסז״ ארפיקא. װערם םיס דער צבם א אוק״ סיס־זאד. איז אזוי װי פעאפער איז גישפ קײז זאר פיז עריעפז נעביויר. רופם ז*ר אפ יעדע כױנדסםע פארפײ* עױנ; פוז ביאעט גאײר אױף דער צאא םארקויפפע ביאעפן. אזױ ארוס װערן ךערװצפערפ פון טעאםער צום ערשפז רי ארעדע־ע יכיכסז. ארבעפעי. קאײנע אננעיטפעאכע. דאן דעד כױפעאער שיכס, דער העגדאער. רער אינפעאינענס. דער בעסערער אנגעיעפעאפער. איז פע״ אפעי פאיברצבס רי גרױס״בורזשואזיע אוז יאס סאאאז־פובאיקום. זײער ראפי״ נירםז דענענערירפז געשםאק צו באםרי״ ריקז איז דער אזנפע׳־נעפעי־. װאס קעפפש כיפ די אעצפע בחות. נישפ ביכוא־. דער קיצז פיז די באזוכער איז קאײז. עד םוז אפפ בגיםז די פיעסעס. זײערע פארערוננעז זענעז נרויסע. ער כ־זז אאץ צופראכסז פרי״טע םעכנישע אויבפועז. אזן ראס *עאיננפיאגלז אוצרות נעאפ. צים סוף דערנײעז די הוצאות. װאס זענעז פארבונדז םיכ דער טעכני״ יכער אויפפיױנג פוז אײז פיעסע. צו אזעאכע םוכעם. װעאכע דער רײכער אכער קאײגער קדײז פוז ר* םעאםער־בא״ זוכער קאז נײשס דעקז. דער דעם־ציס איז רא. או? רער אונסערנעמער. װאם האם סיפ אזױ פיא פרײד אוז האפנונג :עעפגם רי סויערז דעם סעכנישז אויפ״ פו, זעס זיד ארום. אז ער איז פארקראבז איז א באאפע. ער װיצ זיד ארױסרײסז םונם פארבשוםםז ראד אוז פוז זיד בא״ פרגיען פח דער יעאיםה םונם סעכנייען עאעכענם. װעאכער רערפירס אים צום באנקראס. און װיאגדיק נײשם װיאנריק קערפ ער זיר אום צום נכספיקי קינססאערייצז עאעםענס איז סעי אפע׳־: אקםיאי איז דיכפער. רער עקאנאפײעער פראצעם. װאם האכ :עביאכפ צו דער סכישאה םון פענגישן עאעכענס איז כעאםער און כ ו ז רערפירן כיפ דער צצם צום נצחון פון די נגיסכיק־קינסםאערײצע כחות, קוכפ־פאר איז די םיפעני׳עז פוז נעזעאי *םאפפאעכז אעבז. נישם יעדז װאר&פ ע•־ זיר איז די אוינז. אבעד אײנצגיסיק כים אים •עפירס זיך אפ אויף דער אױבעד״ פאאד פוז פעאםער־אעבז א צװײפער פראצעס. װעאכז יעדער זעם אוז העיפ: דער װארכ־קאכף צוױשן צװײ כהנות. צװײען די אגהעננער אוז נעגנער םון דער ארעד יענער ״שיפהל. גײעם נאר די אנ״; הןענער פוז קינסםאערישז עאעכענפ, אױר די אנהעננער םוז פעכני׳עז געפינעז: שפארקע זכות אבות. די סאררופז זיר י אויױ רער ראא פון דער כאשיז איז הצנ״ 1 פיקז •?עבז. זײ זוכן פארגאצכז א*ז רער כיארערנער פאעזיע. כאאערײ ארכיסעקי: פור. כען װארפס זיד ארום כיס קינספ־ אערײשע אאזוננען. ארפיסםײםע פ־א״ נראפעז אוז כאניפעסםז אוז סעז זעס נישפ. אז דעד נאגצער נעפא םון װער•; פער אוז באנריםז. אאזונגעז אוז פרא־, גראכעז האפ נאי אײז ציא: צו םאר״ רעקז אוז םארםושז רעם עקאנאכישז ן פראצעס, װאס שפילפ זיד אפ אונפער סארלאגס-בובהאנײ^ דעם גרןנסםז ביכעד-אויםױאל 6ון פאריזי־ז *ינלענדישן און *ויםיענדישן פיסן נרןנסםן ר*81ס. פאר ביבליאסןנקן, גןז^ישן&םן *ון פריװזום קונים באקופם פןנן נור *לן יןונג-^קזיסםלרןננדןנר בוכה*נדיוננ ולמוד/ ױארשע, דזיהע 113 קאטאלאגן יידיש-העברעיש גראטים 13 ס)0:11,ססס&זס* ,01. *10X21610 "סזםווסא״ סומזסמשו א .111 כעז קאז נ״םס האבז קײז פענות צוס כעאכער־אוגסערנעכע־. רכאי עד גיפ אפ רעם אױבזיאז א*ז פעאפער רעס פעכ״ ג*שז עאעכעגס. ער האכ דערבב א קאא״ יע אויסרענענוננ: פגיז פעאטער איז אן אונפערנעפוננ. װי יעדע אנ־ערע. זי כוז ארבעפז פיאדוקפדװ איז עקאנא״ פיזן זיז. ד. ה. דעקז אאע הוצאות איז אראפװארפז א ריוח פאי כיר (פרארוקפױװ אין קינספאערי־נז זיז פײגפ גאר עפעס אגרע־ש). זי איז. װי יערע איגסערנעכונ;. אונפע־נעװארפן רעם נעזעץ פוז אגבאכ או; :אנפיענ. אזיב איד וױא האבז א ק*ים. כוז איד פרארוצייז א סחורה. װאס נעםינכ א בעיז. אוז איר םוז זי א ז ו י פראריצייז. װי רעי קונה פארערכ עס. װאאפ אי־ פאבייצי־ז נישס םעאפע־ :אר שיר. װארפ איד איצפ כוזז כאנז *עיר כיפ שפיציקע נעזלער. װײא די הבנפיקע כארע בארערפ ינפיציקע אוז נישפ קײז רונרע. אזוי װי איך פרארוציר אבער, נ״צפ קײז פיר. גאי־ פעאפע־ כוז איר זי־ צייפאסז צו רער פעאכער־כארע. און װיל רי פעאפער־כארע פעננ״טע אויפ־ פועז. כוז איר באיז ברירה •עיסז כיפ פענג״כע שפיציער. ראנפ זיך. :אר לאניש. װאס? איז אבע־ בארפ פאיאז אײז א״נציקע־ פונקפ. װאס יכפעלס רעש;אנצז אויספיר אױפז קאפ און דע־פ־־פ איב צום אב־ סור־ און נײכפ חאירה ..רי קינספרע־ רײכע פארערונג׳/ נאר ד.*קא אז עקאנא״ כ״ע נעזעץ. רעד פענגישעי־ אויפפ? איז א פבי ערער ב־ס;. בירוע. איבעפ ד• כא״״ײז' ביליקער פוגם כענפ•*;. װעז איז אבע•־ ראש נערערס געװאיז? אז פעז קאז זי יארז־לאננ נוצז. װערס א דורטיז צו ניר אפנענוצפ. נאד אײרער זי האם באװױז ארױסצוברײננעז רעם ארכנגעלײגםז. ..אינװעסםירסז״ קאפיפאר — הערס זי אויף צו זײז א ביאיק פראױקציע־כ־סל. די כבה פוגם סענג״בז אויפפו איז פע״ אפע־ איז. װאס עי װערפ ניד רערעפ;. ראס װײםם יעדער םעאפער־אונטערנע״ פער. זעלםז װעז באנוצפ ער זיד כיפ אײז פעננישז אויםסו איז צװײ פיעסעש. יעדע נגיע פיעסע האפ איר אײנענעם ננועם פעננישז פרױק. יעדער נײער פענ״ נישער פרױק קאספ נײ נלעס. אוז אזא כיאושע םבע האבז די דאזיקע כעננישע שפיצלעד. אז זײ זעגעז קאכפליצירפ אי*ז קאםפז אפ א סר נעלפ. אוז אפ דער דאזיקער אינװעספיר״ םער קאפיסאל קאז נישפ. װ״ אין יעדער אנרערער פאבייקאציזג װעיז צעלײנפ אױף אאננע יאר;. או־ף א נאנצער רײע׳ פוז פראױקציע־פראצעס;. ער כוז אי; כשד פוז אײז פראױקציע־פדאצעפ. פון אײז פיעסזג זיד אוכקעיז אוז נאר גרײגנעז רעם אונםערנעכער זבז רױח.. איז די פיעסע אראפ פוז אפיש. נײפ דע־ פעכנישער אפאראכ אויף יטכעאץ. א*ז פעאפער שפעקפ איז *עדז אײנציקז סרארוקציע־פראצעס רער גאנצער קאפיפאי פוז אונפערנעכער אוז אפפ נאר םרעכדער קאפיפאא. ניפ ז*ר רעד אײנעי פ־אצעס נישפ אגיז. איז רער װגיפערריקער עקאגאכי־-ער קיום פון אונפעינעכער אי; סבנדז. אײז פיעשע פאאפ אױיד — או• רער פעאפע־״! אונפערגעכער יכפײס פא־ א באנקיאפ., או;;אר װאס פאי א באנק־אם! בב א איקװיראציע פוז זבז אונפעי־נעכוננ באבבפ איש ציכאא גישפ ״א שפריק או׳פז הארז״. בט *עז־ער אנדערער אזנפערנעכוננ איז רי שבנה נ״כס אזוי נרויס. נים זיד נישפ אױז אי״ פראױקציע־פיאצעפ. אכשא. בש *עיד. שםעאפ־סאר דער פאר״ו באיבענער ־ו״כפאף. די כיםאעז פוז פרארוקציע (כאשינעס). אוז אפיא־ רער ג״כפ אגינגענעבענער פאב־יקאם א נע־ װיפז װערפ. א קאענערז. װי דער אבננע״ נעבענער פאבייקאם. אבער פארכ א װערפ. װאס פאר א װערט האם כי״ שפײנס־געזאגפ א באנקראסירפ פע־ אפע•־? קײז יױשפאף איז נ״עפ פא־אז. די ״כאשינעס״ םױנז אחאוםיז ג״שפ פאר קײז אנדערער פיעסע. פונקפ װי די פאר״ פיקע ־עקא־אציעס. קאספױפעז אוז רעקװיזיפז. איז פאקע יאס פעאפער הבנסיקז פאנ זײער א ריזיקאא״ש;ע-טעפפ. איז פריװאפ־עקאגאפײעז לעבז איז אבער פאראז א נאא: װאפ נרעפער די ריזיקע, א*| ־י רױפנאא־ז :עזיניע־סקסס איז ׳-׳ס'א■ י אפ: ־ע־ אײ ׳:פ : ־אס א־ ־״ •עא־אר. אז־ף לעאכז פוז טש קבפ. ײ א אעצפע פוז ו סיז ס־מז צי ספיה איז עש נ״פ •שפאיד *כפ איז ־אס א *: קעכפענריג אוז ראר כשיר צו ז פון זינ איריק. ־װעכז;ױיסז זינ רי כא־ ציש עג באייײש :פעי״ רער ד״ קיאפור — האפ אײנער שע *ל־יי רע־נע פו ביז־הזפנים ־צ־קשפע ילר״שע פאעפז אנ־ הא־ פו; ־* ער. רע־כ איז א־ז דעי אײנזאכקכס אע. דע געצינ־ז װאױ הקופות י־מ איכפ פוז נע־ענקעז. *ל־י קע. פרײעי־י אאננ. גאי־ זײ קוכעז. פאי רי ריכפער פיז קאנקיעפע הקופות איז ־עסענריק נרײפ קאנקרעפעי.;ע׳שינכאעכער כא״ פע־יאא. רינפע־ םון רי צװ״שן״תקוםות ראיפז א;יפכאפז אוז פא־אײביקז א ישיכעד. א •?*כער פוז אונםערנײענריקע־ ־ד״נקגיפ. ־אש איז רוד אײגהארגס פאזיציע. ע־ א*ז נײשם א באאארן־דיכפער און א אענענרז־ריכסער. עי איז ריכפער פוז זגיז װירקאענקגיפ. ױעאכע איז געװעז 1904—1924 ״נעזאכרפע אי־עי-״ — פון ־ור א*•; הא־;. אכאא ביזפו נעװעז יונג. האפ איז א ױאאר צװי׳שז נעזאנג אוז נעכיײעז פו; א צעהיאיעפע־ ױננע־ נעזעריעאםפ (יעפ־ארי פײ אונפע־נײענ־יקעי זוז ד־שפ־צז) אײנע נעקוקפ פא־* ייכ; אױף ב־ ז ־גיגע זיבעצל־יעייקע אוינז א• איבפ דאפ ־י־ נעגעבז א ברוש. איי ארגײ באוש באדארפז א*ז א בו־ אוז — האשפי;ע־ געי׳עכפעי־. אײביק ױננער ױג: אײביק ־אר. װעז ־ו ברעפע־שפ איז *־ז צער יה װעז די ילד״שע כוזיק װעפ זיר אנפ־ װיקאעז אוז װעס װערז ביײפער. און ױעפ א־וכנעכע; האיציקער. כער די ילדײעע דיכפוננ. װעם אײגהאי: זכז אזוי קאכפרעפ רורכקאכפאנירפ. װי שיאיז בלל די רללעדשן הײנע. אינכער דעש פוי םיז זנלנע אירער עם זןמ״;£איהאגעז ךיכסער> װאס װעפ װאקשז או; װ*4־עם װערז ראס ילדי״ שע חארץ םוז די קוכענדיקע ױנגע כו״ פערש פיז אונזער פאאק. פונקפ װי ראה הא־־יז פון כללז כא־ יעגעש ביר אץ ־ע־זעשפ ײ ברוש. ־* באוש איז אצננערא־כ. :אר אירע פא<־* בעז •שפא־נ:;״שפ איל צװ״שן רי. זעאפז. זעי־פ; — :א־ אי; ־י הײאיקע רע־־־כא־ נוננ־שע־: - :עעפנכע בור־ב־עכער האאכ ז*ך אויף איר ריח. ־י ״ישכירע :עזאננעז״ — ־*־ אײנ־ הא־נש ע־-שפעש בוד א־ז עש. כיכ רעש אינפע־עקפ פץ א איפװאק איז א־כע־נדארכ ־זאכ ע־ זיד אפכ גע־ ױא־כ. א*; זכל צ־אנציק יע־יקער איפע־ רא־״שע־ קא־יע־י׳ג אי־ויפישכעאז אױף רי אגיזע־נע ־ערשז פוז כעכאכא־פאזע. אבער ־* ־שכירע נישכה האכ זיר קראכפהאפכ נעװע־כ אנכקענ: אזעאכע איבע־נװארכ־אפע־אציעש או;. שוף כא שוף. ־שכײכ הי_*נכ רער אכתריקער דרד אײנהאר• אײף ־עכזע־בז א־כ. פוז װא־ געז ױ ־אשכ אכאר פא־בכנײענריק א*ז א פ־יאיגנ־פ־יכא־נז געבן א *שוא. פון א געעפנכ ־שגיבא א*; גרױשז פירפאיביקז פענשכע•־. רערזעז זשז בראש פנים או; דערהערכ זשז אוכעכױקע איד־הפיאה. װאש האכ נעזונגעז פוז עסאעכע יא־* הוניע־פענש צער אפי־. װאגן אײביק. פארכעשםז זיר אײביק. דיכפע־ פוז פארכעשסוגנ. פוז ארויפ־ שכגיג אול פוז פאא. הױבז״אז 30״יעריקע. דורכ־שניפ־ױרכשניכרענםפזג אוז עגדיקן כעז איז נעװארז כללן כאכעש הארץ װי כ*שהי ־אש געסרעכע ראגר א*ז אונכער רעם סוי פוז הײנריר הײנעס אוז ־ע־ :עפאעכער קרש פוז אײביקכס איריק. אויף די איפ;: פיץי צװײ עאעכעגפז״נעפיאז ־שפארקפ ריכפער זענעז רא. װאס הויבן זיר אייז װאקסם רי כענשאענקליפ איז דעי ױננש: איז פאנפאספ״שז העאדן״ כופ אוז איז אײדנ־שאפפאענז סענםי״ כענפ. אײנהארנס כוזע ראם איז רי צארכע ישױס. איז װעאכער עס װײנפ ז*ר אזו•;ע־שכאק אויס דעי־ סענסיכענפ פון רער או־ אז צװאנציקיע־יקזג רללפע ריכפעי פוז כאב; הויבז אז אינכיפז פון זײער הא־ ריזאנפ, װאש איז קאנקרעפ. װי כיפ א כאפעכאפ״ש באדעשנבארן ־אר נע־ צײכנפ אױש זײ. אײנהארז. קזמינש* בע־נ. זײע־ ע־ישפ איר, זײער בעשס ציך אנצגיעריקײפ. בכעפ. איז אאס אזא איז אין -עם פיפ ארײס־עםד־ננע: פון רעם אײנעגעש װעפ ער אוז פײז אנרערע־ זײז רעד האריזאנפ. אוככענאער. ער װעיפ נוי רע־ציער פון אונזער ױננפ. װשא סע־ פרעכ־ ־א־ נ״שפ נריגסעד. אני;א־אװיסיש איז ־אס נישם א-ז קעז ראש דע־יש או; ־א־ נײשפ נ־ײסער.;״שפ זשז. צום שענפיכענפ או; פאאאנפ אוז ש׳איז נײשפ קײז חירויש. װאכ עס פעאפ :אר עפװאס. װאס ױפפ זיר: איז געקוכען צו ־שװערע א*פעראר*שע דער ערישסער — אײנהארן איז רער ערישכעד. װאכ האפ אין רער ילרישער איריק נעזונגעז און ר ׳* װאונ איגצי־ענפז צװ״שז אײנהארנעז גללערע. ־אס האבז באפ־עפז רע-שאפגױקע :ארפן־ערר פו; אינזער דוד איינהארני״ש — ״אײנזאכע! װער װעט זיר פײאז כיפ אונזערע אײד;. װער? א כײרא װעפ אםישד אכאא אונז פאינעכעז איז ס׳װעפ איי פוז כיפאײד א*ז הארצז פארקאעפעז. א פ ד ש נ פ װעכ אכאא. אפ־ש־ זיפצז באהאאסז-'* עש א*ז א שפיאער אוז א הארציקער ״ובר״ *יאש פיא. פיא פרינפ אוז כיפ־ ישאפע־ פוז רער יל־״שער ריכסונג פיאז א־ש: -וד אײנהאדנש צװאנציק־יעריקער איפע־א־״שעי *ובא. אר. װי גיר זענעז זײ פארבײ די צװאנציק פריאיננעז זיגפ דוד אײנהאינס עיישפז איד. א :אנצע־ נבער ױר ױננפ א־ז אײפנעװאקס; רע־װגיא. אוכעסיק אשכפז צװאנציק •שפיאע איכפ אי דעיב־ענעז אויף יעם װשם־גע״ דעקפז פיש םוז א ישפיאן דיכפעריהארץ. װי :איקאער ביז איי ױקא איר. װאס אי- רוק אפ. דער ער־שפער. רעם 2־וכת פא־ ־עס ♦שפיאז דיכפע־־יום־פוב. מלך רזןרריטש• דיכפי:;. ער או: אחוץ איש נאר איכיעו זענעז ־אר נעװע; — הע־ ראאד; פון א נטער תקוםה איז רער יידי• יכער איריל^ רער נאכרייזעניישער * ו ן סךעעקסםרעשיאנישפ•״ ״ ע ־. הע־אא־; או; פירער. ךער פ־־ער־סיפז א״ ר־ הענפ םי: א סאא־אפ. װאש האפ איס כיפ זטז סא־ ל ע נ פ פאר־ינכ. א־ז װ:פ*דקער װי נאר א רעניכענפ פוז די בעספע חיאות— ראפ געזאנפ נאפאאעא;. אכע־ אלץ א*ז פאינעננאער. אל׳. איז גע־שרײ אװדא*. אײביק באללבפ ראס ײכפער־װארפ. װאס א*ז אונז אײגהארן? איז נעקיכעז א אוכזיכפבארע־ כאז או; האפ א זעץ געסוז א־בעי רי אאפע ספר־ס. *יאס זענעז נעאענז אגגעװאיפז אויף א •שוא־וז א־ז בית־הכרר־ש. האבז ז*ר ־* ״ש־בה־כױי־ש או־פנעכאפפ אוז נעפ־ענפ איז ־שרעק: — װעי איז -א נעװעז. װע־? — די נשע צשכ. נא־ סיאיז נעװעז פאי־כאנ אוז פאר פ־יא*;;. איז אי־פנענאננעז א ־שפויב םוז או־אאפע ספ־ים און א;*פ;עהויבז זיד איבער די כייע קעפ אוז געפאיססערם