Literarishe bleter · 1924-06-06 · 5 (6.6.1924) · p. Seite 4

3 ל 8 ט פ ר_$5 בער האראװיץ ן פון דער ױעאפ £אר א י נ ז : צירפער צום פארידטײ;, אײוד' באנעדעװדיקע פון איר. האראװיץ איז זו סענסי*יד:3 דעי ילדי־צער גיםעראפור. און אזוי קיקפ עד אליד א־ייי בעל־״דם. וואס םען דזאם אים ב^• רעםיזירכ. אויב דער בעגייצם האפ באנירס די פרײד און דאס פ• דינעז צו :אם, פארױאס דעז :-:ע םענם־דלעבעם באסיאנםן פאר;; איז בא־״עםע; עם םים פרײד. דע-זעם אינם פערד א *עײנעץ : יי-י־קםע. װאם פראװז א£ זײער ל'1; עד װענדפ זיד נײצם פון זײ א־ ער בענ־צם די עדיצײנוגנ פוז חד-, װאם איז. איז נוכ. װײל ם׳איז׳;׳־;: אוז װעז איד <ײעז דאם. דאז װא: םיר אז אלע אוםצופרידגקײפן פ־; צײפלין (ביבער־װערם 1—2. װאם האדאװיץ איז — לויפ זי־ן נזגנ — א פםיליזאפאי. און ר* האם נײצכ אזוי גרינדליד תופב : די הםידײצע סעיםינאגאניע. צו םוינ אים. האראװיצ;. די פ;*:?אניע. װען עד איז נײצכ צוגעק•:■: רער םעםע םים א היםםאיייצע־ ו אירעאלאגי־צער כונה, :אר ער א־■ פידם רודבז ליבםר פין זײז רעבג:: דיקז. עםםעםײצן אינםםײקם. זי־ן םםינקם איז די בענק־צאפם נא־ םײל פו; דער •:די״־עד :יצםה, װא:ו װעם איד איבע םים דעד יצײנקײכ. ״גאד אפםםאר פרענם ער ז־- םאנען. אז פוז די עיצדה םדות װאם אויף דעד װעאם. זענעז נײ; : פאלז די ױניפ איז אײנע דער איני װערם; און פוז דער אײנעד. װיגציקז הלק האם ײצורוז געײ דערפאד האבז בגי ־ עראר נײן חבםה. אח גא• אײן םאם ד•; װעלם — נאד, :אםעגיי זיםעד. איז חבםה א; דינקײפ?״ האדאװ־ץ זובם ני־צם קײן פינ פוז •טיײקײם. נאד ער עפנם א־׳ אוינז און עד זעם ך, עד העדם ז־ו אינם דיפם פונם האיץ אוז עי הערפ זי. הארץ. הארץ — אוז עם זיך אויס ראם נעשיל פון עײנק••: איבער די ברענז. אוז עס פארדירצ נײצפ. נאד װילד צענ־ספ עם ז־־. אלן דעםאלס ז־-מען םיר םוחל ־ דדב בער ה$ראײיץ-ײאונדער•, ליכע םעשױת\ 86•י8ג .װ*גדן• י רער-, װ*רעע, 1923 א־־ב ביהאב אפילו באםערקכ בײם לײנעז פיז די םיד װאונדערלעבע םעיעיורז װעלבע ם׳איז פעלערז. דאך האב איר די בא-נעסז, צוליב דעב נעפיל. װאם הא־ יאװ־ץ האם אדײגנעלײנם איז זײ. ס׳איז ג־־צפ קײז :עקינצעלםעד געפיל. :אד אן ארגאני׳טעד אוז אפילו בםעס אז אםא־ װיםםי־טער. ער צים זיר נאר פון זײנע רידעד אוז פוז זײז ..הײפ אין די בערג,*. דארס. א*ז ד• םזרח־קארפאם;, •צסײפ ראם װינעלע פלז זײז לעבז, פון זײן נע־ פ*ל אוז פוז זײז :ארן. האראװיץ איז אדײננעקוטעז איז דער ילדײצער ליפע־ ראםוד םים די םוםקילז פייז א פויער און םים דעד פ־צכוה פ*ז א :אםזר־ פאנםעאיםם. ער האם נע־צאפז א י:ד. א ם*פ פיז א ילד. גײצם דעם קלײנ* יצםעםלדיקז. :ײצפ דעם פיאברעםאפײעז אח םפקוץדיק;, :אר דעם אוםםיםרבאד;. װאם פו; חדײצקײם איז ברויז בײ איש :עבריבז דער נעפ'ל אייז װיסז פוז צונע־ בונדנקײם צים חדײצז פארק. הוץ דעם א־ז האיאװ־צעם פױ&־־ױד פון רי קאר־ פאםז א :אםור־חד. להיפוך ציב :עםא־ האראװיצעם ־צאפז איז דורבנעררונ־;עז ם־ם רײז פערזענרעבע םאםיע. דער דיבםע־ איז פון די א־םפורםיװע :אםזדן. װערבע האדעװעז ני״טם איז ז*ך א קינםם־ רערײצע עי־־צײנונ; און באא־בעפז זי אין רעינאד ראזז זײ זי ארױם אויף דעי װעלם. נאר בײ איש רעארידדם זיך א*:ם העבםםז םאם די פערםאניפי־ קאציע. ־אם צונויפניסז זיר פונש דיב־ כער אלז װערק. דערפאר זענעז זײנע, װעיק דײז־פעדזענלעבע נעפילז אוז אנ־׳ ־צױאוגגעז. האראיױצעם בעל־־צם זאנם: ..װי ז־עע קאז זײז עבדה אין דער פדײד?...״ פיײד. ארם פפ־נאראנײצעי פענא־ םעז. ברױבם םײספנם פאי זיד אז אים־ פורם פוז ררױסז. זי ברויבפ די םעםינ־ קײם פון רי הו־עים. אין איר עקםפרעםיע איז זי װידעי א;־צםױתריק־מ א ררויםנ״ דיקע. א זיצעםפ. און האראװיץ פאקע *צםערם זיך גײטפ אפ אויף די פסיבא־ ראגײדע. אינעװײגיקםפע פדאברעםע*. זײן אוינ װיל;אי באנעםען דאם םאםא־ רי־טע. ךעם דעדזעעװײקן גאגנ פון דער װעלם און נײצם אירע רעגירוננם־פרינ־ נ. וח ציפ;. װײל בײ הא־אװיץ פעלם אויש םיאיז נדײזז קאםפריקאציע. און ראך איז רע־ םודי די ״װילנער״ אין אמערילזע;־ט־יג א־ ופ-ם א־ן אײ־אפע. ואדירדע־ וקן ױך םים?זןן צי־כד: ׳אבז *אנ״ץ; י א־־־אפ: •.?ם דען :יידכ א־ *ז כאדא־ד; א־נםע ־:פ, א*ן :א־אד 8 ~א: ראנם־ארם א־ :כ ד־ס פאראנידטארס• פינאנצ־ א־אפצי ־ל איז ־אב טעא: קײן אכהג־ אדיד־ יהנלז ־אי א־ ינ-דט ־אטעי־ען :ר נױ־ :אט א־ ־*ןכ האט ד י ש ע צװישן שרײבער אין אדע־יקע ־כנען א*צט ־ע־־דינען צרײ כענ־ע־ לי־ע- שין ־עד באקאנט; ־*בםע־ *. ן־ל?ו צוד ו)5טן *זנ־טאנ פין זײן לעכן. פ־ץ ה*ד*דכי*ן ־ר־קט איצכו אין :*־••ארקע־ .־* צ־ק־נפם׳ א —אדע אײ א• אפפא־ ־דט א■ א. א. 40 *א *איט .40 *א־ א־ פ־אפ; א פ א .1863׳ א גאםען״ — ײ ברינרע םם*ביע. ער װע־ם :עם־־בז פוז אוםבאװאוםםזיניקער ק־אפם א*ז פא־הײריקכ. פארהעררעכם ־אם ברוםאיע: ..קדינ איז א םוז זאד״ ״םאםע איז פידער. םאםע איז קראפם״,! ״הברים. װער עם *דםעלם זיד איז װעג. ־עם װאיפם אנידעד. םאםע איז פאם״. איז עפ קוםע; װילדע םאם;. די פרוי װײכיקם אוז קרעבצם: ״נעפיל *דםיפם םיר א*ז חױדר, נאר םײן נעװיפ; ידרײם צו םיד״. אח. דער קאםף צעפלאקע־ם זי־ רציחח. בלום. נקםה. פא־געװא־־םיגנען. אוז די פדוי ידרײם־ עניװ־״. נלויביקע ״םאםע איז אױם צי האב ע נקםה״. . או*ר ״נרויזאם אבעי קי־ינ? נעבכז .קענ נײדם נע*דריעז איך יך. םעז העיראז א הײנם... הײנם אח אהײז?״ אין םויכ װאיפז ב־יהעה זאר ז בײהע םענכדדז. א בײהע י־יגז... ״אין קריגז... םענם־דז...״ אבעד דער ם א; אז א;אםעז— רי םםיביע — גײם אלץ װײםער; ״םא־ םע איז;קםה פא־ אוםרעבם פון *אי־ הונדערםע־. םאםע א*ז :קםה״... ע־ װײםם עם נאנץ נוכ אח ע־ בזיפ אויף דעם זײז עקזיםםענץ. ״םים א פ-וםעז ביױק קאז םעז :ײדם פירן קײ; האיםז ײ פ־ו* פאײכ א־ײ; אח א ם־א־ נײדעי־ פאיצװײפרו:: און ריפם היםםע־ ־־;־ אײם: ״צי ם־ײבם דיך רי פאנאנ־ רערנעבונײמע ־אוה פיז היר״־ז. צײם הונרערםע־ 'אר• בא־־דפא־ם א*ז ידפײג? װעד זײם א״י? נאם. װעי זײם איר? םעידע־... א־ע־... דע־לײזעי... םאז אז א נםען. א־־ער געריבם?,* און דער אויפנערײצפער;עװים; עםם אדז םעין ר־ פא-־צװײפרםע פ־וי. די *דםריבז פוגם י םאז אז א :אםעז װײזז זיך ארץ בולםער אױיכ. אלז רי פױ* װאיפם אים רי הא־בע ױעיםעד: ״דו ביזם;ײדם בא־ פ־ײאונ;. דו ביזם נײדם דע־לײזוגנ. נאר ב׳װים ידױן, װער דו ביזם! הרנעםם! ,־םיר הינעםםו! דײז פאםער האם גע־ הײםז ק־ינ. די ביזם זײן בענקאים. דו א־עכוער נײעי הימקער־םאדידעל, אײז הױפח װײםםו ״םױם״. ..פא־םיליקם!״ איז עם קוםם רע־ םראנײדער פינאל. ־י פ ר ו י װערם;עידםידם א*ז קײפז. םעז ױאיפם ד אר״; הינםעי ד' א״זער־ נע קראםעם. ״א םאױםױקער געזע*; פיז *דיאי. װאו םענםיד אוז םענםיד ם ו ז ז*ד פא־פ־אנםע־ז״. א*ז דעי םוף פון דראםע? ״םלובה־ פאיב־ער פאיערם באצאלם״. קוםם דעי: אפיציר אוז די פװי פ—ם םעז אױים. פח דיױם; דייננם אדײז דעי הארםעי קנא־ פ.יז *דאם;. רציחה. נקםדז. בלום. פא־נעװאלםיקוגנ. :ע־ד־ײ פח אוגזעד צײס. ־עװאמציע־וױיעז. :יקע דיאםעס. דער װײ םלחםה און הײנכצײ 4_ל י מ פ ר א מלחמה אוז רעװאלוציע-װײעו 1 *דוין רע־ אנ־־ע־ע־ נעװעז איז בעם.... י רע־נאך... כיז א*־ ־ע־פון גע־דםארבז...״ און רע־ ע־ידםע־ םקעלעם זאנם: ״םיין פ־ײלח. אײם ־דאנה! צו װאם?... איר זײם :•׳רדענרעם... :אם םײנער, םיד ראם נלײכז...״ א צװײם בילי. א ם־אנםפא־ם־ציג, צוזאםעננעפ־עםם זיצ; אײננעהויקערפע. *דראפנ-קע םארראם;. יערעי אײנעד קיעבצם א־וים א פײנלער װארם: ״װי ־אננ עם ק־אפכ אזױ דער צינ. א. ־אס אײכ״קע קי־יצז אח האקז פיז רעי גע־ יאנםעי םא-ד־ז״.פהײקע ק־נדע־. ב־אנ־ז־דען כליר איב אז א ציל. א־בער־ געענםפע־ם אוםדגיקז םוםװיל. םײםז. ייננע־ז. טיעז אײף נעױאלריקע םעדים...״ ״אײביק פא־ז םיר״... איז אײף ־עם *דױרע־לע־־ם־אנײדז פאז ם־עם א־ו־ם £••:,*'־ ־ע־ םים־ באל פיז יעיז אח ארעםע;. דער רורב־ *דגים אח *דאב־אז איז לעב;. עד איז נײדט נא־ א בלינדער. אפ־ענםיקע־. נא־ אײ־ אז אקםיװעד םיע־. םים אז אקםיװ; װיל:. װאם װירקם א־־ף ־י נע־ ־דעענײד;. ־יפכ זײ נײדם־װירנריק א־ו־ם א• ם־אנם א־ײז זײז ־דםיםע איגם אר־ געםײנעם :עםום־. גײדם א־ע םאר אבער איז ער רע־ בער־רעה. ־אב ױב װע־ם ע־ ארײז גע-דלײי־ע־ם פיז;־* לעבנם- ־דם־אםע;. װי א ־דפעניר א׳ז ב־ױזגױק־ *ם. אבע־ על פױםם *ע־עם םאל פח ־־ װיר־םםע נעידעעגײדז צי ־דאפז א םעא־יע. ־יאכ זאל בא־עבםיקז רעם ױירר• םידינעה. עי פראנםע־ם זיר, פא־־ם א־ם איז הײבם זיך װ*־ע־ אײף. ב*ז רע־ גע־אננל רעיפי־ם אים צו רעם;־־*:;. באפריגרםז װאים — רעװא־ ל ו צ י ע. דע- װענ א־ן דע- נעיאננל ביז ־ע־ ־עדאריציע איז פול פײז אוז צביעיה. עם בײםן זיר ־י בירדעד. םיק• םעז פא־״ײדענע פא־־דםײע־ א*ז נאםעז פוז נאם. קיײץ. פאםע־לאנד. םזמפידז ליבע. יײםנױאפם. *ערע־ אײנער לײנם צי זײז הזןנם צו ךער םלהםה אלז םים פא־נלאצםע אײנז םאבם עי■ זײז ברבה אײף דע- בלום־באר אוז אײף רי םענ־ ם*ד;. װאם קא־פדדעז ז*ר א*ז װײע;. אץ א נױיל נײכ אױרך א־בע־ די בײ־ נעי: עם איז נײדם םעםפיײם, נא־ײד־ קײם. :אי פאיברעך. אר*< זענעז פאי־ ב־עבעי. װאם האבז םים אזעלבע ״הוי־ בע״ פ־אז; םיםנעםאבם אח םיםגע־ הארפז דעם װע־ם־ם*דוגעה. פ־י—דיד װעים אזיי םנרלגל פיז אײז גע־דםארם אינם צװײםז איז ע־ װעים פארבלינעם פ*; װײםאק, יצנעח ביז יעי אײםלײפע־ ריננ. ביז יע- גאולה. איז עכ קיםם די דעװאליציע. ־* כצענע פא־םאבם דד. דעי :ע-אנג־4 פינב םענםידז האם זיך געענײקם. איז םי- *בם זיך אז א;ע־אננל אײ א נײעי םיםיאציע. בײ בײע בארינגיננעז. רי ־־אםע פיז ־עי םאציאלע- רעװאליציע. ״םאםע־םענםיד״ — םאציאלע -ע־ י־אליצ־ע. אי; ״*־־;־ אםאל א נ<->ז:נל פין םה א פ־־אנםער. א װײ־נזרד־**. א פײנײעך היםםע-־ד גע־דרײ. ־ע־ םאםענם איז אז אײכםע״רי־ ־דע־. עם ־־אם נעב־אבם צי א*ב ־ע- גע־אננל פיז םיליאנע;. דע־ גע־אננ- פיז נעוױם;. רער ר-אננ צי אײםלײז*;:. א םאםענם. װעז ״םים יעדעי צ* פינם אםעכ װאקםם ־• קראפם״. .װעז ״הזו־ץ־ םרים װעים א װארם. אח װא־ם ױע־ם םאם״. ״םאםז ױירז. ד• םאבז װעלז אײפ־דםײ;. א .װא־ף םײ פח זיך יי פא־ ־אנ־אפז פ*ל יעגע פעםע העיז בײם נדי־ נעב םײד״ ״א־םײעז פון דע- םענפדד־ הײם. װעלז זײ םים ־דםא־קע הענכ אײםנײעז דעכ היםל פא־ ־ע־ ז>ור פח *דליב״ ״ד־ ױיםע פאז... פאז פ*ז אײם־;אנ;. ױע־ ם־אנם זי פא־ײם?״ ארע הע־צע־ זענעז פיל ם־ם :י״ד•־ געזאננ. םעז קיקם א־ױם אויף יעי נױיםע- *עעי. א באנײםםע־םע קוםם ־* פ ד ו *. א*ד װילם זיר *דאל:. װי דע־ ״•דופי פיז ם*ד*־". אײ ־יע- אפנעלעבםער םאז ױא־נם איז ױפם צי־יק. ־־אעם אח םענהם: ״בײ םיר איז פאיאז דעי זאבלעך •דם־עננעי בלל פח ע־ע. .װאם פא־ע־ם. םעז זאל פארנ;. הא״םז דים־ ציפרי;״. די פ ױ ' אח דע־ ם א ז — בא־ נײםםע־םע־. רעװאליציאנעיער אײפ־ *דװאיננ אח ־דם־עננע. קאנםע־װאםיװע םייםה־א־־נינג — צװײ היפובים, קע;:* זאצז װאם ׳־אננלעז זיד. אם א*ז גונר אײנע-. אם א צװײםע־. אח אינם םאםעז אניײב פינם *דםיא־ לנ״יקז יום־פוב קוםם דעי ״םאן אז ערנסט טאלער: דער איבערקער— דעד געדאנגל פין 8 סענםען. דריםע• ייד. קורסרר־םאדיאג, ב7ד?־*ן 1923. פאסע*כענסש - 8 דראםע סון דעד כ^גיא״עד דע־אייניא סין 20׳טן יןןד וזונדערם. איבערז. סץערה בדענער. .די ־ז״ס*. **אדטע 1923 ע־נםם םארע־ א*ז א ױר. א באקאנ־ איז :רײבצײםיק א ־עװא-צ־אנע- א•; פאלים״דע־ םיער. פא־ זײז באםײ־־ק• א־ז י״ם־דראנ- א־ז ע־ פא־ם־דפם;ע ױא־ן אײף 5 *א־ *דװעיע ־פיםה א•־ ע־ הײב זיצם ע־ נא־ פא־־דפא־ם ־*: םע־ ־־ קהאםעם. אײםע־ ־־ ־אזיקע צװײ ־־אםעם. האם ע. םארע־ אננע *דרי— נא־ עםרעםע —אםעם, ־יאב װעי־; גע־דפ־רם םים נ־ויב עיפאי־ג איל דײםיד־ ראנ־ אײ א*ז אנ־ע־ע רעגהע־. איל פא־רײף פיז 2 *א־ א*ז גענאננעז א*ז בע־ל־נע־ ״נױ־םז *ד—דפילער־הײז״ זײל רראםע ״םאידינעז *דםי־םע־״ א*ז רע־* :א־ ..־*גקעםאז״ (אײפנעפירם. אנב. אײ־ א*ז *:—דז קוגםם־םעאםע־. נײ־ ־א־ק). ״רע־ א־בע־קער״ איז ״םאםע םענם־ד״ זענעז נידם נא־ אז אפקראננ פח א־נ־ זע־ װיר־ע־. ב—םיקער צײם. זײ זענעז א־יײסנע־יםענע רעבעריקע *דםיקע־ פיז :י*דם נא־ נע-די־ב; אינםע־ ־ע־ ־י• רעקםע־ װייקיננ פין ־עי װירקרעבקײם. זײ זענעז פיל אננעפירם םים רעם פײ• אח לײך £•; ־ער *דוידע־רעבער צײם. נ־ם א פ; עק * ל ם < נזדדםא־ם• איז ב*ר דע־, נא־ נ ל י < נ ר * ק ע םצענעם פיז פראםענדיקע־ װאר. י ־י ע ־ *ד ם ע ־־אםע — ״י ע י א י־• א־ז ״אננעהײב; א*ז 1017. א*ן ר־ים; *א־ פ*ז ־ע־ םמם־ד* *דהיזדה איז פא־־ ענ־יקם אין העי םיליםע־ײדער הפ־םה. פעב־וא־ אדן םע־ץ 1018״. ״הי האנה־ לוננ קלםם פא־ א־ז אײ־אפע פאיז אנ־ הײב פ*ן װיהער־נעבוירז״. אח װעגן העי צװײםעי היאםע — ״םאםע םענםיד״— •דרײבם ע. םארע־: ״רע־ ער*דםע־ װא־־אנם איז בא-דאפז גע*יאיז אין אקםאבי 1919. א*ז עי׳דםז ־א־ פון רער רײכױצער רעװאריציע. איז ״א דיאםע פח רע־ םאציארע־ ־ע־ ױא־־ציע פח 20־םז ח ה.". בײ־ע י־אםעם זענעז אײםםעילײדע. װי איײםםע־לײד אח נײדם;אםי־רעך עם איז — צײם איז ־־ איכדדםענ־ז. איז װע־בע זײ זענעז גע־דאפ;. רי פערזאנעז לוגג זענעז פא־דא־פם. פא־ידפ־צם. פא־נ־עםע־ם. אבעי ב־ד־ב איפז נײדם— : אויםנעם־אבם. ־ער •דוידעי א*ז *דרעק. ויאם לויע־ם פ*; *ע־ח זײםר איז רי דיאםעם. ק־םם פ*ז רע־ וױרקרעבקײם. פא־ידםײפם. ם־דיגענע פאנםאםםי דע ביר־ע־. *יאם אי; יערן פח זײ זעעז םי־ נוזםאריקע אנ־דם־ענניננ פיז םענםידז־ נע־אנ?־, איבע־נעם־יבענע •■? םע א , סים־אצ־עם. אבע־ א־ץ פיז ־עבז או; אפ־ד־ *דײז ציפיל פיז ־עבז. אפ־ד־ םע־ ריע. װי פםיבא־אניע. םע־;עיד־ײ, װ' :א־־א: :אריאםז. ,עהײקע־םע קאר־מ א א :אז־פא איז א אם פא־צ איז א :קעלעכז ־ך א׳ינע־ אפנעיאזז נ. מײזיל