Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 1 (1946)
- Issue
- 7 (3.5.1946)
- Date
- 1946-05-03
- Page
- Seite 5 (sequence 6)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 65% known words query
- IRI
…/7242850-8596732-10081134--062-10067869- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
OCR text
MlAJTik, 3. MAj 1940 (IIVDZER WOBT /,AH '׳ Der erszter Mai — Ul&torlsxe ophandlung jeder Jom lew l;ot zajne nucjomtle un roll- £jeze gruntla&n un iz kurdun rin mit der! ,irgangenhajt. Der erszter mal Iz kajn nacjonaler Jomtev•׳, ojch rüszt kajn rellgjezer und hol ojch nlszt cu ton mit der fargangenhajt. Der erszter maj Iz der Jomtew fun der ec^nwart un tun der eukunft. Der Jomlew fun ersztn maj iz Untertanen in rezultat fun an tnternaejonaier konft־renc ln Parte ln Jor 1888. Dl fundamcnln lejger fun dem dozikn gedimk. fun farejnlkn dl well fun artet zenen ge wen di bärtmCe socjologn un denker Sen-Slmop, Feurebach, Thomas Morus. Karl Marks. Fridrich Engels, Kautskt un dl gegnwertlke Lenin un 8talln. Der Jomtew iz prokiamlrt geworn far der uienczhajt fun der gancer weit, wos lebt fun arbet un nemt arum pojerlrn. arbeter un intellgenc. Mit andere werter dcrklert; baszeftikte in der wlrtszaft, lndustrl un wteenszaft. In der socjologle zajnen bakant 2 metodn fun onnemen gezecn; der slstem fun lndukcje un dedukeje. Indukcjc ken men derklem ojf folgndn ojfn; a minister oder a deputat trogt urajn a forszJag ln ,der gezeegeberiszer lnstanc un s' wert ongenumen als gezec un farfilchtet des gance folk. dos hejst dl lnlcjatlw funem Jochialbcr dem folk. Dedukeje iz dl lnlcjatlw funem folk ibern Jochid. dos hejst, dos folk Ibt ojs Ir wirkung ojf di gezecgeberlszc lnstancn durch petlcjes. demonstraejes, oder sztrajkn. s’zoln ongenumen wem durch zej forgeszlogene projektn ojf reformen un gezecn. H. Ro j zenb 1 a t. <2)01f Cfßzang fun. olLaj Ho\nt werf nü grstcN. gesejt un gcflanct. — Es hobn di wider di kep xldi bslroocl AI ff im/sc un reiewt blirn o ptocht, Alu dufttiJc krencet 1201 Ich heb gebracht. Hajnt teer( nit Akkametf, gefeilt un geszmidt — Es hebn di betg lieh dein cngekleldt In a ptinem samet in nilut-gevant. Genfit fun mein flinker, unsfdubsrrr hant. Heini wert nil hetamerf, gefeilt un geszmidt — Es flakrrf dt zun ln dem himl un $Ilf, Me darf nit kajn Moxrak, kajn harnet, kojn cscanp — Mal« nomrn alr/n lr der mcchtikster kfan^. Ha int wert nit $ts;!rikt un peheft un gesspint — Fun unter dm fehn a wesetsttrom r/nr . . . Fr weist nit kein opkalf, cf ken nit kein eam F.r eflI 2id\ cu wem bchefl mit dem jam . . . f/amt wert nit geazbtt, heint wett nit gesrcff — Müint wett not baioun^rrf mein getltche ktaft, Des fuwelnJe lebn wot ich /arbradif Uütnt wett not beengen mein sse/nka/t un msckf. Di-yrojse bafrajun«* karte in England tun Jor 1215 iz ojsgelbt geworn tun der eng* lUzer gezelaxaft ojf dem kenig Jan pn erd. d03 hejst durch dem *latem fun dedukeje. Der francojiiszer kenig PiUp der «rejner 310t gewolt gewjnen di *impatje* fun fo)k In kamf kegn pojpöt, hot er ajngtflrt di uxo) gerufene gcneral-sztandn in Jor 1302 dos hejst durcii dem slstem fun indukeje. Der erszter maj. dos Iz der Jomtew fun der weit fun arbet. wos drlkt ojs dem bagcr. dem wiln un farlang fun ajnftrn gezecn un reformen. wos antszprechn dl gegebene ca Je durch dem sietem fun dedukeje. In rezultat fun endorungen ln wlrtszaftlichn iebn. muz ojch geendert wern dos gezelazaftleche. Dos lebn farlangt sztendik alc naje un naje reformen. Dl herszer wos wern ajngczesn tlf ln di wejehe regirungs-lotcln wem zejer oft konserwatlw un wejnlk elastisz cum durchflm reformen. Der erszter maj iz dl tribune fun der weit fun arbet far dl nojtwcndike fodtzrungen. wos dos lebn rukt arojs. C h E p 1 h 01 c. Di nacisze rojbcr. wos hobn barojbt un resztert ejrope, hobn ojch dem jomtew fun ersztn maj lar sich gewolt curojbn un ale grunt-Jcsojdes fun dem fajertog!bergedre|t; unsztot felker farbrlderung -- rasn has. ansztot felker giajchhöjt* — hern-folk teorte. ansztot frajhajt fun prese an wort — konccntracjc lagern. ansztot fridn ojf der weit — barbartszn krig. ansztot soejate a2uc far kinder un zkejnim — gaz kamern un krema- , torlums. Dl geszlchtc fun der menezhajt duldet niszt lang kajn tlranen herszer. Der hitlerlzm iz durch der historisier mlsje fun dl alirte bafraj ungs armej cn aropgeszwcnfct geworn un ojch der erster m&J muz curik zajn rlchUkn Inhalt bakumen. Dos Jtdlsze folk» wos hot adurchgemacht in ejrope dem szojderlechstn katakllzm, wos hot kajn glajehn ln der gesuchte fun der menezhajt. 12 In felker f&rbrldcnmg, farlntereslrt in felker frajhajt un ln fridn ojf der weit un dos zajnen di hojpt postulatn un der Inhalt funm ersztn maj. Der Historiker Cijon un frajhajt Erec-Jlsroel hajnt cu tog 12 geworn ba] di rcszt geblibenc jldn niszt a ort far a blntl fartatiszc cljonL3tn. nor dl ejncike retung far Jedn Jid bazunder, un ojch fam gaben folk. Es iz geworn an lnjen fun baldikcr lejzung. 812 on szum sofek klor der hcjser wunsz un starker drang, wi ojch starke llbe cu dem ejncikn ort fun hofnung. Ober mir tom niszt farblendet wern fun ot dl gefUn. kedef cu kukn ojf Erec-Jlsrool nor mit undzer harc un niszt mit dl ojgn. Tuen mir azoj. dan kenen mir niszt farszetjn fll Problemen arum undz un mit endz gebundene. Un lejdcr iz hajnt dl merhajt fun resztgebllbenem Jldn tum cufll nerwez. un kukn ojfn EJ.problcm lojt zejere geflin. Ur. hcjojs di nerw׳n baj undzer folk zajnen geplact (is den a wunder) 12 men ojch a bisl farblendet. In der imperjallstiszer weit iz E.J. nor a ringele in der grojsor kcjt fun kolonjes. wu dos land un bafelkerung wert mer oder wejnlker eksploatirt. Un der gojrl fun E. J. 12 farbundn mltn gojrl fun fll andere lender un men ken niszt erwartn kejne grescrc endorungen In a kokonje. mir tnuzn wartn ojf azojne mcr-wcnjnlke enderungen in dem gancen imperjallstlszn slstem. Di geograflsze läge fun E. J.. 12 ganc wajt cu zajn einfach. Iberhojbt. wen men redt» wegn der polltlszer geografte irer. Men muz wlsn. az ojb der Ject fargangener krig hot zieh opgeszpllt hojptzechlich ojfn Ejropfiszn kontlncnt. git niszt kajn garaneje. az ojch baj a 2te weltkatastrofe 201 azoj zujn. Oewis wet E.J. arajngecojgn wem ln dem ft am. un wer wejst. cu der gancer mlteler-mizrach wet niszt zajn der hojpt kamfplac. E.J. Hgt ewiszn drnj kontinentn un dlnt wi a brik cu ale fun di draj. D\1rch E. J. 12 ojsgcrechnct es zoln durchxnarszlm farszidene armej rn. un wet dlnen cu wichtikc strategiszc ewekn far der kapitallstl»- lmperiallstl&zer weit E. J. Iz cjne fun dl lecte forpostns cum Suez, welcher wet gcwls szpün asztarke rol ln der kojehesfarmestung fun dl gegner. Durch E. J. den zieh di naftrem onhojbndik fun Mosul blz Haifa. Ratn färb and hot ojsgeszprejt: nochn zig ibern faszizm: Ire rojte fliglcn, un nemt arum baj hajnt cu tog szojn asach lender mitlbar un unmltlbar. Ire ajnflusn szlogn durch dl Balkan-lender ojfn Mttlendissn- Jam» un dl wasern fun Im bajtn zejer brojnszwarc kolir» ojf rojtlechn kollr. Di sztrajtn arum Pcrsie zogn ojch far zieh. Mosul un Baku, di 2 naftrezerwuam fun bejde kegncriszo kojehes. zajnen sztark niszt wajt ejne fun di cwejte. un fun Baku b(z Haifa ftrt di zelbe linjc. un di reibe wajtkajt, wl fun Haifa biz Baku ... Azoj. az E. J. hajnt cu tog llgt ganc noent cum kesl. un wet efszer 2ajn der kesl ulejn. Un Ject zejen mir dl badajtung tun E. J. far Jedn fun di kegnzeclcche kojchcs. Efszcr farsztejendik dos ales. dos hejst: kukndlk mit brejt ofene ojgn. wein mir ojch farsztejn di polltlk. welche 12 020J faraksznt. sztreng legabo undz. Un wer 5' hot zieh gemacht noch der b&frajung iluzjes. 02 dl lajdn• fun jldiszn folk zajnen geweh dl chewlaj mosloch. un ject kumt di fule ojslejzung — der hot zieh biter antojszt. Mir hobn zieh opgegebn a chessbn. wu es halt ln der weit, un kukndlk ojf di ale weit- Problemen dlalektisz. hobn mir niszt erwart, un erwartn ojch niszt Ject keine nisim in der politlk fun England. Mir wejsn. az rl wet gejn wajter in dem weg azoj — kol zman England wet hejsn dl grojse kapltallstisze imperje fun ״zajn keniglecher majestet“, andersz ken niszt England. Un meg E J zajn a niaodaUUand, oder koionje mit an oder ander folk tewpjftt, bUJbt <ü paiftlk cu E j. di reibe: cagepaat com toL Uke, oder cu dl tükBt, welche hobn mii dem cu fern. Un kein mm grafte enderungen wein niszt forkumen kol zman 1' wet niszt forkumen a tUere *nderung in dem gancn UnperiaUUUzo sistem. Ewer: mit najger hobn mir gekokt ojtn ojfkum fun der arbeterbawegung in Eng- Land, mir hobn gewolt Len. cu wet dl &rbeter-regirung zajn fejik — durchmachn dem Ufen iberbruch. durchÄmdlk a Ute operaeje ln dem hersz&dn slstem. Wajrt zieh ober arojs. az s* iz noch szwer ojch der arbeter-rcglrung sich opzogn fun di ale ImperlailstUze prtndpn ur. «metodn fun gejn Wider tix der zelber llnje fun ..her&zn mit ale mlUen׳־. Also: ln England hot zlcti epea Jo geendm, ober wajt ntezt dos. vor mir erwartn. un ba] hajnt cu tog wartn ujf ot di enderungen niszt nor mir Jldn. nor mtl;<m*n menczn fun farsüdene felker. Alzo. kajn najes 12 wider geizen. Far England is gezunt. es Wl zajn ln £. J. wl es iz gewen: 2 klejne felker. glajehe ln kreftn. jede! Im*- zunder ganc szwach. Jednfals cu szwach cu machfl, welche niszt tz Änderungen; an bejde cu2amen... — far dem sorgt szojn England, az der bagrif afile cuzamen zoi niszt ekristina... Un mir wejsn ojch. wos dl kamlsjes badajtn: opeljung für« cajt. vajl England wü niszt hobn ln E.J. di jldn — gOszt w&jl rl ix anUsemltlsz fazoj deakn doch fll Jldn). nor wajl 308 Jidntum, als clwlUzirt folk tojg niszt aralnculcan in a kolonje. England wtl hobn cu ton mit mnbawustzinlke. opgeaztanene ar&ber, ründusa» neger un a. w. Far England tojg niszt In E J. der bawust2inlger Jidiszer arbeter. wajl Jeder ojfgeklerter arbeter grobt unter dem ImportaHzm Un oJssztrekmLk a briderieche hant cu dem sehejnesdlkn arbeter ftm land. dem niszt Jid. farbajtn zej bejde dl cwejte hant in a mechtftce fojst. welche ken amol gehn dem imperlaiizm dem emesn klap. England wll ojch niszt zen dem Jldiszn kapttaUst — als emigrant — in E J.. wajl es ken szedikn di lntercsn fun di grojse ..kompanlen . s2afodik a starke konkurenc,' mit der metrcpoile, famprejtndlk di produkcje ojfn ganen mitl-mizrech. England wll zen E. J. wl an ort. fun welchn mer. ken szepn milltertsze nucn. wlrtszaft!eche un poHUsze. Ales, wos Iz kegn Ire interesn. wet England bakemfn mit ale mitlen. Mir wej&n ober, az troc der ojsnam trojerlker läge, in welcher mir geflnen zieh, zä}- nen mir niszt aiejn. Hunderter mlijonen menczn krochen untern Joch fun impertallzrn. MUJonen menczn kemfn far frajhajt. un mir zajnen a ringele ln ot der kejt Undzer läge iz fll trojeriker durch dem f&kt. wos mir hobn noch nis2t dem bodn, dos szpringbret errm kamf — dan. wen alc iberike zien ojf zejere terltorjea. Nor troc ales. wein mir doch ojch far undz szafn a normale bare, ojch mir muzn mit ale kojehes wem a bawustztnlk. sztark un normal folk ln zajn cjgn land. kedej in der lecter antszejdnder 5zo. kenen onsxtüm zaJn fon cu als fener un zajn fojst cu mlljonen andere fojstn. in kamf far frajhajt un gerechtlkajt. . . . Meldung! Ale Betarim. Rewizjonism un• ..Judnsztatler" «Grosmanistn) ajnwoncr fun Bamberger-lager. wern ojfgefodert Lieh ru reßl<trirn in dem geratenem . snlf-Betar* un . Klbuc״ in laxer. Mffkada zmagrlt nor dos wort ״gedrungen*' iz srojn genug gewen... ln dem wort hot zieh ongechapt dos farblterte harc. dos iz gewen der funk cum pulwer! Ir sztarker wtln plact Dos urogükieche wort hot geefnt ale farhamerte tojern, ojfgehakt ale riglen... oj!*r zieh >z zl eugeszprungen cum man plene in mojl, mH negl in ponim arajn. — Gedrungen, zogst du. gedrungen? Oj! a dringen!« zol ojf dir kumen, rlbojnoj szel ojirmi — hot 21 ojsgeszrign fun a hcjzerik kol far kaas — a dringen(», rlbojnoj sei ojlcm! Jo! Jo. hot zl wajter mit a szlangn kol geslczct: far pejsach ... donersztlk... s'kind krank... kajn tropn milch! Ha! Es farfelt lr otem, di ajngefatene brüst szlogt ehwalles. fun di <Jgn Jogn bllcn. Kr blajht wi famtejnert. Hlajch i* er ojfgesprungen fun benkl, on otem far szrek» un hot sich hlnterwajlechts gerukt cu der Ur 7cJ sstejcrr'*jns kegn andern un kukn zieh on: er mH glezerne ojgn far szrek, tl — mit brenendike — far kaas: er bamerkt doch bald, nz Ai hot far kaa* kajn ssUte niszt, niszt iber der cung, niszt Iber di hent. Di offen wern Im sie mol k Jener; er ehapt an ek facsejle in mojl arajn, rukt zieh noch abifil op, otemt tifer op un murmlt: — — Her, dn Isze... wejst du, wos is? bitl tojre, niszt lozn dajn man lernen, ha? Ale parnose, ha?! Un wer glt dem fejgele? Ale die wett... narisze isze ... mlmaas! Niszt lozn lernen a man... derfar kumt ge he nem... Az zi entfert niszt, wert er sztarker baj zieh! Ir ponim wert blajeher un blajeher, zl eitert ale mol mer. un wos mer zl eitert un wert blajeher, — fester un raszer wert zajn kol: — (!ebenem! Fajer! Hengrn ojf der cung! Arba mlscs bes-din! Zi szwajgt, dos ponim irs iz szojn wi a krajd. Kr Mt. az er tut niszt glajrh, az er darf zi niszt azoj krenken, az er redt niszt erlech; nor ajnhaltn ken er sich ssofn nit. Ales szlcchtc wos er hot blz aber in zieh gehat, szitn zieh im arojs, er ken zej niszt ujnhaltn. — Wejst wos lajczt? — Gcjl zajn kol iber wi in a br|1n duner: skilo — doz hejst: warfn in grub arajn un farszitn mit sxtej• ner! Srejfc — Art er wajter un wundert zieh aiejn ojf zajn hooze — srejfc dos hejst: arajnglstt In dt gederim a Jcil hejskochendik-zldndik blaj! Hereg iz bermjef... dos hejst: men hakt op dem kop mit a szwert... ot azoj! Un er macht a bawegung mH der hant ibern haldz, hajnt — chenek ... wergn ... herzt — wergn! Farsztcjst — bitl tojro.1 Ale far dH) iojro? Dos harr tut Im *zojn wej far rachmonrs ojf zajn korbn, nor es Iz im dos ernte mol. er zol AtoJ gojwer zajn... es farzzikert im! Aza narisze jidene! Kr hot biz aber gomisst gewast, az men ken zieh azoj iberzzrekn. — Ot dos 11 hltl tojro! — Sirajt er endlech ojs. Er hakt doch op, tl ken doch cu zihh kumen un ehapn a bezlm! Kr srprfngt eu rum llsr. farmarht di gemorc un Sojft arojs... — In bejs hamedresz gej ich! — Szrajt er cu lr. szojn mit a weicherer *zürne un farmacht noch zieh dl Ur. Dos geszrej nütn klap fun der tir. hot ojfgewekt dos krenkleche khul. Es hojbt langzam ojf dl szwerc kremen, dos weksngel ponim farkrimt zieh, un es hoiht on cu fajfn untern geszwolenein nezl. Nor 7i. sztejt alc ojf lr ort, ojsor zieh, wi farszte}-;irrt on heri niszt dem kiml« ko) — Na! — Kajst zieh lr endlech :1 hcjzerik kol fun der farengtrr brust arojs — aroj — niszt dl weit, niszt jene weit... hengrn zogt er — wer — zogt er — hejse smole ־— blaj — zogt er! Bltl tojro! Goraiszt... MIR gornlszt. . heszel ir in ceriseium harc: da htmger... an a klcid... on;1 hencz״lajchter ... alc niszt. dos kirnt hungerik ... kajn tropn milch ... 11״ dortn hengrn... hengrn ojf cung... bitl tojro — zogt er. — — »engen,.. Chat Cha! Cha! — Uajst zieh ruptum ojs lr farcwejflt kol... hengrn, jo. Nor do! — Bald! Alc ejns! Noch wos wartn? Dos kind hojbt on herber eu wejnen. nor zi hert alc niszt. —A *zink! A satrlk! — Szrajt zi ojser zieh, un sucht mit farblondtete ojgn 4 sztrik In ale winkeleeh. — A intrik wu nemt men! Zol er szojn majn gebejn do niszt trefn! I.omlch choec don gehenem peter wem! 7.01 er wlsn! To) er xain a mame! Zol er! \ kaporc bin Ivb: A maleeh hamowes! An ek! An ek zol zajn! A sztrik! In dos lecte wort rajst zieh ir tun bald/ 5<חג\ wi a ruf ojf hilf baj a *reife. 7\ dermont zieh az es ligt erg er a sztrik ... jo, untern ojwn... men hot gezolt ojf wint!'1 dem ojwn iberbiodn. er rou.״ noch d^rt Hgn. 71 lojft cu un geftnt d«m •*rlrik: a frrvd — 71 hot grfunen den 71!זייייס w irft an oj< njfh *ufil — der fiakn ziel., /i dirt nor ojfn üsz arojf. Zi szpringt arojf — Nor fun der hojch darret;i ׳<׳'׳ der׳ szrokene. farehaleszte kind י* ז ‘l cs boigt zieh ibern wlgl: cn v: Ot. er. faU se arojs ... — Marne! Hot fe r; 1 ״s k 7 ״. גזיr^n fun szwaehn hetdzl. . Ks ch.ipt zi on a min -* Zi warft awek dt in . lOk י■ mul arop fun tisz. lojft cu eum! •>.d. um 41״ kt im dos kepl ojfn kiszn curik. nsrsjes.Üz * — Mainzer! Aftle hen^i n l׳»/t emich riHzt! .\tUe utset hengrn h< n:.' }'•* wjJ siofr! eilen . . rijen wi! es. . ot! sunt wes tu eijen fun drr brust! sam! — Na, freser. na! — Szrajt «4 ojs In eja otem. un situpt dem kind di ojsgedartcy brüst ln Mojl arajn: j|H — Na, elj. bajs!... - Kmbt — י