Mannheim
Compact Memory

Undzer Worṭ · 1946-04-12 · 5 (12.4.1946) · p. Seite 7

Scan of the page
Image: UB Frankfurt, Visual Library (IIIF)
Journal
Undzer Worṭ
Volume
1 (1946)
Issue
5 (12.4.1946)
Date
1946-04-12
Page
Seite 7 (sequence 13)
Language
Yiddish, English
Belongs to
journal issue
OCR quality
64% known words query
IRI
…/7242850-8596732-10081129--042-10067840
Visual Library
page viewer of the UB Frankfurt

No entity mentions on this page.

OCR text

2 PKAJT1K, 12. AlMtli. \'m LNÜ/ER WORT /\J1 l IMSZMJR H Pestuftdifzer tfelieton fr jxrt, ici) wejs niszt %>u un farwemen, nor far nur s7 dir Pejn'J? gor an antik. Rcjszii Wern du bafrjjt fun dem bajmdikn wtntcr mit di keim, weither iz bidslal baj und 2 %t4tmho a nis/t attgenemer gast. A ganen wimer irog-zj) mojehl $ zak hole, he je dem ojwn, mi/.to kcjn trikn hole — szlepst du afojr di bretlcd) fun'm bet, biz . . d u falii 4rr>f$t un d)4pst a trask ojf der Dodlogd . . Dos tvajb madst a gewald, 7t hot gcmcjnt >!/ a (atomjbom• be 12 ATjf jn%e\aln cn undz . . Nadsher Wjt a sedre hejen jedn tog, an ajurichtn zieh tvi a kojmenkerer. ject dos trogn a teler c$n }un der kich, 47 et fargejt unter di negl der frost. Dos feie ntitok wert ojfn we% fargliwertt un 4/ wilst cs onwaremen, lojft ojs dos fetc, — un du bLxjbst buirrs wascr . . . (j chcmisz csn ayj!) Aho, der Winter, niszt gedacht 701 er xrern. Ober cs kumt der Uber pcjsech, 17. (akc beemes mej'awdu! Icchcjrus. Dos alcs brengst du ziel) ajn. Dt milde fryting-zun, uoi iz erszt niszt lang arojs fun ir futerfas, wärmt un glet mit ire sztraln azoj hareik, arajn blozndik a na je neszome, in alc wos lebt unter ir. Du dem st in dir arajn di friszc mcchajedike luft. S'glust ziel) dir lojfn, szpringen, s'glust ziel) dir szwcbn in der luftti, arumehapn di gatsec nacur un kus/rt 7uh mit ir. Zet ir, cu undz in di ka/armes hot zieh di zun 4 In tele jars/petikt, machmes di wcnt fun dt ka/armes 7a]nett zejer dik, un dt fenctcr zajncn fun cclulojd Ken 7.1 ms/t a/.o] tzncl arapulrtngen Un efizcr derfart wo< 7cj s7(C)Cn a bitele hinter Jet 17101״ Hot kepi iarthl nis/t, es 17 doch a daje/s/e /un, hot 7t doch bilchere wemert frier cu dcruarmi'n Di grosse ofvnv fenstcr mu d\ gardmen ojf di ers/te \7tokn, mit di halkoncn — 1cj hobn doch foteug Di Juln, mit 7eje re tunkele, lange kori* dorn, mit dt ewej-sztokige hctlcd), /oln mojehl 7ajn a bilde cuwartn . . V breru doch nis/t' S' /ajncn da htlcchcrc, wos zajncn notier cu der /un 17. rna 1a>7, chapn mu /ich arojf 0}f dt hojehe plojtn, uos greneef und7 op fun der Sztot, sztcln zieh ojs bajm ajngangs toja, nein grojsn szlaban — un kukn arojs, wt dos lehrt derwacht, wi alcs lebt ojf — frcjhch, lebedik, szpacirt men szojn mit szejne zumtrmalbuszim, antblojste kep hoich hojch cum himl gesztrekt. Niszt gezorvt kmdcrlcch! Mir ,n ojeh a mol ojfhojbn di kep! Derfar ober bekurmt du lekowed pejseJy a por elegante grinc lapvnte halbszu. $* iz a fargnign. Gornis/t hot ir dort . . . Cuwos szrajbi: fun 4 tojtn.. A tojter macht doefj kefn krigt AH! ttkakfjornu, af ajer loszn kalorjes, zajnen doch jo dort farhan'n ... Cu dem darf men gor zajn a matematiker ojf otjcurechenen wifl 2ej farmogn bin ich gor 4 szwachcr matematiker ... Dos min gejt dod) af nuljonen. Szrajbn wegn komitet.. d Wet ir alejn zognt az s* iz niszto wos* wajl pcjsech past stam niszt cu rejdn wegn chomecdike 7achn Ich derken in ajere ojgn, az ir wilt; ich /.ol s/rajbn wtgn ״Joint“. Ehe, dos Iz szojn gor fee. . ./ Dos iz szojn an azes fun ajer zajt...! Um gotes uiln, es iz dod) a bizojen far di artjlim .. .! 5' wet niszt heifrt ajer sztürken mich in der zajt, wegn der Unrra wel id> niszt szrajbn. Ir hot a tojes... Ich bin a mtnsz, a praktiszer. fds uni niszt bUjbn, wi jener heller, u'dd/er hot gcredt cum bild a ganen tog, un doi bild hot im afile kcjn wort niszt opgeent* fert> Alzo, ich sztej un tradst, chocz Ujg zids majnc sojnim in der erd, 5' iz niszto wos cu szrajbn. Chocz szrajb iber a kapitl lrlim in der cajtung... Staat! Es iz do, cs iz dod) tpes pejseds ojf der weit... Emes, emes. Ot, hob ich a fardke teme. Fun jedn farlajgnhajt szlcpi 4}eh der pejsad) arojs. Ich gib a d)ap di hagode, un ojfn ersztn ojgnblik bamerk ich di fir kas7.es. Ma nisztanof — Farwos 17 di hajntike nad)t andern fun ale nedst fun a ganc jorf Dos iz richlik. Wajl a ganc!nr csn mir keksn un hajnt keksn mit . . ejerpulwcr! Farwos a ganc jor csn mir zictidik, un hajnt nnr ligndik? Do zolst di mir tajere hagode mojehl zajn, dos iz a lignt. Wajl a ganc jor zajneu nnr gclcgn najn ejlti in der erd, un hajnt zien mir . . in di lagen! Farwos csn mir nnr hajnt ״morer"t intcrc-krcjtedsccr? Dos zejt ir iz an emes. S' \7timt. A molodjec di hagode! Wajttr lomer zieh nemen cu ״auodim hofinu1... cum ״jecijs mioojim11. Zejt \r mit dem bin ich in ganen niszt maskem. Wajl wos, id) bet ajds, far a jeajas mkrajim iz dos gewen — entgegn undzer hajn׳ tige jeeijas micrajim . . •t Zej hobn ge hat a Mojsze, wos hot mitn ojbersztn's hilf: mit 7ajn szsekn, geszikt Paren fary/idcne makes, un cum sojf hot er nocis gemacht j ״Kurcszlus1' un s iz geworn fincter ojf gartce draj leg . . Ober ha} di iidn, — iz jo gtwen lichtik, un zej hohn alcs gey.cn . Farsztejt irf Dos iz gewen a geszeftele!... Der ojlcs hot genosn fun dem wunder, un jeder ejncr hot zieh der wajl ,fijsgeborgtu baj zejere gojisze szchejnim a bisele gold, a bisele cirung .. Un ojeh a por grajeers. Mit cjn wort — wos? hol iid) gclozl. (Fun warten den — mcjnl ir — «fmen zieh hajnt di ״harte” ...?) Oj, dos fmcternisz iz gewen a mechaje .. . Un azoj balodnt mit alem gutn, wajse zeklcch mel ojf di piejccs, hot men zieh gehzt in weg arajn, ojf gance fereik jor — in der midbor, wi men hot geprauet a daczc-kurort (ojf majn ern-wort: a medsaje, 4 wojlc zach!). Niszt ge ton di Ire nt in kaltn wascr, gegesn, getrunken, — fun szenstn un bestn. Un Usojf, hajda in *> jgenem lartd arajn! Undzer jeeijes micrajim — 7ejt ir — u szojn a bist intcresanter. Un kejner sztelt es niszt in der hagode arajn. Kojdcm kol: hohn nur kcjn Mojsze niszt gchot, un me• mejlc ojeh niszt zajn sztckn . .. VEajl wen nur wohn im jo ge hat, szpalln mir dem }am: alejn . . . Ojdr mir 4 wazne kund 17 nito kcjn Mojsze, nito ker; sztern . .. A Paren hohn mir gehat an ergern. U'V; mir hohn gcwolt und7.tr Par er: far- I07.n — hohn mir zidג gemuzt frijer ,.wem terkn", oder ,,grichn” un azoj arum durchmadm alc zibn gehenems. Un 4/ ich Inn szojn ongekumen in dem ״prcchtikn midbor”, i?. ansztot ,jnan” es uh krenk un benez — rejeaj! Un in lartd arajn 1071 men mid) niszt arajn! Zic id) mir ir, dem midbor, af gehakte cot cs un Ut'/J'j;:, U artndsk osj a Mdjsztn, un davr ke mit 4 snekn. Ich frtg ajdj: ‘Zogt mir Aderabt, wtldser jeeijes micrajim ׳ j ne~ ntrfr /t'jcrrr fjdcr undzerer! Al/tf nur gffen wajter, ba&cgtwr, mir ds lang der v artete dsos/twe fir ban:>•: Dem cbmfarn, rr,s7et tarn un dem .׳•.. jnoj jtsfdcfa Iti/ojl. Dos '1/ a beriecht mu ׳,ante galerte Ober az ich wel zej nor far Jap fn; mit majnc fir bonim, wet ir zen at majnc /ajncn fil orgsneUr, ot a sztejgtr nemt fn<:■ chuihrni, j chosn in dt zetheiktr mH j;<>: dtve wonsej, a s/uste/j a 2un. Er n+m׳ .. ׳ on mit kojed) un jarnemt dem ojbn r der U^c/r. Met; symuesi az afxle dt l btnvn 1 hörciL' ma<hn a szioi in cjn rrünut, hobn jar;w dt /'•bete nedrpe. To zogt ir! Hot ir .1 :/enern ihodiemt Ihr n,i/e, — dos u jener meehuin wo 1/ s/ojn k'.rCLi L'nitic. Fort /nh nods oy kurortr;, ongeion in jrak un ctlsrulcr rm: wauc manuin, rejehtrt dike hawana cigan; un wt! MatK 4/ di weh ml unter ge jr, Fleht] Seron, er wil s7piln pjf a har ft un kukn tti **> brau Ar fahr ent zol er szop* aJajn wem. A grese/n roszc dach: zieh, *af; 17 tunt gtfunen. Der :am, iz bai mir gor an ojsnam. &*}■ lom, cu dem nun gehtrr: lajdcr 4 uuh, ze jer rfpre/entar.c alejn ctjlt et leche cendlij, per- /on Zu 7tcr> ject 4 wajlinkt in Nürnberg Der zcjf! /un -***f ir: kuren wt!n 7.c: Er. ** /»; in por!k im jstcc has/cm ״uwjomojs tarn”. Dt,r szepso] fVjJcja hszojl, der 17 «er uriginel. /'׳ jarsztelt 7uh m jarszidene jor• men. /)׳.; mol lyot er zids farszteU m s/luck■'] i'idnu: i.'K-rrutgktder un 4 ic. ir ken: cu 7ej rejdn ojfgartldik, :״• kent wejntK, (k.iU'iiK. >7p,'ingen in der luft un kajn cjn wort wtt 17 jurs 2ej n:;z: Fern, ansztot an entftr gi: er a kak ojfn zcjger, s/tel: luh 0:1 un ge}: awtk, ur. du blajb>t sziejn :1t j /er in der blote. Du traehu baj zuh, wi S70iem Altjefttm zogt: ״Ed: ty! Ribojnoj-szcl ojlo;mt ge fir:: zid: ojf dajn weit! a bisl bruim*\ Ject gtjt 4 stdre sziojeh ciyamosdso, btsl makes, 4 d>ad gadie ur, 4 da jtjnu, hob cu 2ej ject kajr, kojeh raszt, cjn wil id.'1 4}eh doch zogn: ״Az cu u \ corts un Dajejnu! szitk me-z szoin rtrmtn B. ORRSZTCJR PESACH Unter der fterszaft fun der fiRfcrfsizcr iitanie — frincrutigcn Winter 1943 hot di sow״ietis2c arme) gemacht kolorale forszrltn ojf öle szlacht feider. Dl dajczlsze armejen hobn zieh in grojs panlk curtkgecojgn fun ale kamfs plecer. Nor ejn zad) iz btter — cu zej darf men gehoft, 0z umgcricht ken Jedn tog hobn szkarpetn ... Un dos iz an rjdele zad)... Urs men 7.et dir takt arojs ,,kwas* epleds". Nods a 2$ mol lojfn — arojf un aTOp — bakumst du a zumerhemd ojd>. Un a por zumerdikr hojzn hobn zid7 ges/madt. . * Aj, wos — az du tust zej on, 7.et men ojfn »rajtczc mojeht4: ewej lamttrn ... Iz ojd) niszt kejn tragcdje, Git men zej arajn in der sznajderaj, un — ojf luka Mwi ]ine haszem" zajncn zej fertik! Derfar ober, kost es kajn gelt niszt.. Umzist, ch'lcbn: umzisl .. ./ Mit ein wart, iz a mechaje tiefoszes — lehn zol der pejscd).../ Niszt farhanen — fcerf ir — kajn szwerere 7ad) ojf der weit, wi der szef-redakter git dir a bafel, az du muzt ojf der nechstn numer szrajbn an artikl. Es i7 epes gut cu szrajbn artiklcn ״po zakazu”? Dos hejst ojf undzer mamf-iW«.' ojf basztehing. Lojfst dt* arum, wi a meszugener, wilst du epes dod) untertrogn a sensacionelle: epes a najes. A ncchtikcr tog .. . iX/i ojf cu Ichadses iz ales rujik, ales in hestn ordnung. Kejn alte CdjfM«gert fun a so jor curik — trej״» weld)e di mensztt habt: szojn lang fargtw 70lst kenen arojsganwenen epes an »jrfiJWe: iz ojd) niszto .. J Sztejst, un a szwcjs bagist dich, trachttsdik: wos szrajbt men, nn . . Jt Ich fr eg ajeh: aderabe git an ejec, wos szrajbt men, wos zogt ir? Fun politik? S* /ajncn far hart sz euere un wichtikere Politiker fun mir, un men hert 7cj ojd) wi dem kotcr . . VKejjw der koszerer k'uh *ז mir s7rajhn . . Darf men frijer bojdik zajn: cs: iz dort ales take beemes kos/vr. Szrajbn it'egn der trejfcncr kUh, 17 nis/t trcjfc ojeh, niszto kein sznuiU , kejn 741c, kejn pater, kcjn flejsz. di tirftntae-hitlcrtsttsze macht faJn תט mir zoln endlech bafrajt wem. Ich hob damolst ßegebn a fajerelchn neder. .,Baj welche umsztendn es zol ni3zt zajn. ojb ich wel lebn, wel Ich Pesach 1M3 opnchtn dem 5eder.״ Derwajl zenen forgekumen farszldene geszeenis2n. Der klejner warszawer getto iz arojsgetretn ln kamf kegn dl nacl rocchim un merder. Di warszewer .,makabcer״ hobn baszlosn cu szlcn dem kowed funem Jldiszn folk in kamf kegn dl hitleristlsze wamplrn Ich bin damolst gewen lnflager Karczewl 4 kllometcr hinter Otwock un 32 kllometcf fun War&e. In Karczew iz forgekumen a bawofenter Jbcrfal un ojfn grünt fun der dojczlszer ojsfomzung un pojllsze ejdes hot men festgesztett, az clgajner hobn antejjgenumen lncm Iberfal. derwajl hot men ojeh eugeszribn dl szuld dem Jldiszn lager. Do}c2isze rzandarron ln pancer helmcn unter der onflrung funem blutlkn Llps2er zajncn gekumen ״Ukwidlrn״ di cigajnerM Fun cajt cu cajt zenen fun karczewer lager awekgelofn JlcUsze JungeluJt un hobn in dl derfer bufaln dl rzandarrnen un nekörne genumen farn fargosenem Jldlsz blut. derbej hobn zej eugenumen dos gewrr un kjejdung. Der lager komendant derVld Wclwl Kol\ kowlcz hot cunojfgerufn ale funem lager un hot derklert mit di werter: .,Chawejrim. dl cajt ir ernst un traglsz. Wer cs hot nor a meglechkcjt 201 awek. Do iz niszto kejn guten cu erwartn. Ich famwind fun danet Ich wolt kcjn ru gchat un kejn nacjonale fursztendnlsz wen ich zol ajeh dos niszt mojdte 2ajn un ojeh lozn ojf hefker. ln lager iz geworn Jede minut szlterer un x2lterer un ich bin gewen cwlazn dl wos zenen farszwundn geworn Oeblibn tz a klejne col rezignirte un fulsztendik apatlsz gcsztlmte cum lebn. Zej 2enen gewen farhungerte, ojsgedarte un mit eerisene klejder un holcerne szlch. Der rezultat tz gewen. az et wos sxpeter iz gekumen dl rzandarmerie un ale was zenen geblibn zenen dorszosp^geworn A dank der mltnlfTfun majn froj. wos ir gewen in/Czenstochow/bin ich ohgekumen in dortikn klejnem getto un eugetejit geworn cu der arbet ln /Hasag/ pelcern. Der gojrl hot gewolt. az der dojezteer majslcr a ,.Cojrer haJhudJm'/WiUi NidoJek hot mich besztimt cu arbetn di pejsach woch bajnacht. Far niszt kumen cu der arbet hot gedrot cu bakumen gesziogn makf" rejcach. cu zlcn tn der tftse (bunkere *zwer arbetn un farszr*un cu wem ojf a szwarce liste, dos hejst. baj dl erszte geleimhejts selekcje cu zajn a Kandidat geszikt cu wem ojf jener weit Niszt gekukt 0]f dem alem hob :01ו deszlosn majn neder cu haltn. Ercw׳ pcjsach bin ich awek in ambulatorjum Tun szpitol un simulirt. az Ich bin krank un gebetn a befrajungs srejn ojf di 2 seder necht Dr. Bresler hot majn wunsz derflU un ojsgesztelt n befrajungs srajn ojf dl ewej seder necht. In ownt zenen eil mener un f^jen fu der tog »zieht szojn gewen (nem getto. Der chazn Isroe!-Josef Kutncr hot farendikt dos maarlw dawenen un der ojlom 12 zieh fanandergepangen ahejm oprlchtn dem seder Wen ich bin ahejmgekumen tz der ti52 gewen gedekt pes.ichdik. A Hagode tz gclegn ojfn tts/. a flasz wajn ojf arbakojses. nmees. chrejn. charojses un ejer. Far dem J)0t szojn majn froj gezorgt. az alc rot zajn wl am bestn un amsztenstn. dos 201 lechol ha poch ts abfsel bacirn dos tragisze lebn ln getto un dermlt etwas freie! mir fars&tfn Ich hob gemacht kidvusz un gezagt di .,Ha- Kode‘■ In n gewinn Moment Iz majn mojech geworn wi a fllm-lasnne un durch majn kep iiobn zieh durchgewebt biMer fun dl fargangene Jom Wl frcjdik tz gefajert geworn der Char Ham arojs der Jom-tew fun Zman Chejru^jnu. bajm Usc alc cuzame» der täte in wajsn kitl wl a nchüker mejl^eh. di mufer. di aj rigol ad esc gest un di kinder ln naje malbtmim. a frej leche sz;:mung. dos fregn dl kosten, der nign fun der Hagode, dos zmgen. azoj ir dos gegangen blzn jor 1939. In Jor 1940 hot äch dl sztimung etwo® geendert. fcber doch hot men gehoft. a2 aic wet farba] un ale zenen gewen cusamen. Di sedorln'. fun di Jom r94r—JS42 sener rzojn gewen in getto, ober doch hobn 5irf. di Jidn an ejee gegebn. Es kumt on d; clsze bestjaJlsze cajt fun dj cwejtc helft für. jor!942 un ject in Pesach Jor 1943 zenen *J׳׳ farjoaemt. farejnzamt un farbitert Wi a chojzek klingt der Z—m—a—n Chejrusejnu Niszt wilndik her Ich ojf cu di Hagode un majne ojgn wem ful mit :rerr״ iber unser folks gojrl. Majn frej kukt rr on. zi hot kejn werter mich cu tre/.< r ur. di reibe refleksn derwekn sich ojeh in »r gedank un fun Ire karszn szwarce 0J<n* k.U*־ Jen rieh trern iber ir c&rtn gezlrht A jor szpetrr. Pesach 1944 Ich h«-b s»:" kejn nomen ojeh .nlsrt Ich hejs hcftltftV Nr. 54. Ich bin noch mer farbitert u:: fa7ajnzamt Majn foj ir szojn fun lang für. di dajczlsze bestJahsze-sadlsHsre mer der herker un band.ln umgebraeht geworn Ich gelln mich in farmachtn .Hasag'* pelcern. wos u arumgecojmt mit sztechi^e drotn un bawacht mit degeneratn-merder mtkol hantlnlm Ich gehn mich in Nr. 7 . Ug in a pricze ojf a papire׳?cm sc.rc׳ 4 zak un ansztot cu lejnen di Hag ojsonu mejawdus lechejrus. - w :. sztendikn widempruch un in »!r*. wlrklechkejt. 10Jn ich היגזק gedieh* Swakst in hären Aer c.*ar v.:: ־־ Un s'ojg bafajeht a trer In ncpl farszwind! al ־ rn :־. Ken garnU/t trej.stn n: 7׳ Umetiker beJ1vha<2mo^\M' . " Stkui der wiu: nut a drn:׳ Un in hären wakst der caar Won wet an emfo fc«n:en Hi■■!*» wetioal r tat- . dt: t־'׳ ׳r-Vch. ««i 4.

Text as recognised by OCR (ABBYY FineReader), without corrections. Entity mentions: TagMe (2021); their positions were matched to this text again.