Mannheim
Compact Memory

Undzer Worṭ · 1946-04-12 · 5 (12.4.1946) · p. Seite 5

Scan of the page
Image: UB Frankfurt, Visual Library (IIIF)
Journal
Undzer Worṭ
Volume
1 (1946)
Issue
5 (12.4.1946)
Date
1946-04-12
Page
Seite 5 (sequence 10)
Language
Yiddish, English
Belongs to
journal issue
OCR quality
62% known words query
IRI
…/7242850-8596732-10081129--040-10067838
Visual Library
page viewer of the UB Frankfurt

Mentioned entities

OCR text

3 entity mentions

*-׳*#י*•**;׳ ־♦ K״AJ I lk. \\m\\ j«M״ (JNüZEB WOK I /AJT * ■i tz- Raymond Swing DER LEGENDÄRER EINSTEIN (Fun The ״Overseas Sentfnel" arojsgegebn durch Jewish Welfare Board, New York.) In frülng 1920 J. hüb ich ongctrufn in Berlin ojr epes was ch' muz haltn far der umfarsztcndlechster bunesnung, wo» ch* ken mir iberhojbt forszteln ln zal fun fllharmonie!2 forgekumen a ma*n farzamlung wos hot protestlrt kegn "der rclatiwitet-teorie tun prof. A. Einstein Di farzamlung 12 gewen iborfult un wl ich dermon zieh, ongeflrt fun wejntkstns ejnera a genug geszeetn gelemtn. Natlrlech 12 dl farzamlung gewen a anti-semitlsz gesztimte, un hot baewekt aruntercurajsn un lecherlech machn Einstein» wlsnsz&ftlecho arbet, ni»2t kukndlk darojf, wos ln der ganccr weit hot men Ir geszenkt dl greste achtung, un mit bajfal bagrist. Ich hob poszet niszt gekent bagrujfn, wl emecer mitn a gezuntn menszlechn farszt&nd hot geholt cu kenen bawajzn, az dl relatlwitetsteorie 12 falaz, wajl men hot kegn ir protestirt ojf a masn farzamlung. Szojn ln Jor 1905 hot prof. Einstein dajtlech bawizn, uz mase un energie zajnen ekwlwalcnt. un az di dozike glajchkejt — ken gefunen wern durch sztudluxn fun radio aktlwe substanen Er hot ongeszribn zajn formul: energie . mc\ cs 1z efszer dl ,.wunderbarste un wajtgejende bnhojptung fun ir min, wos iz lberhojpt gemacht geworn. ZI drikt ojs, 02 di energie iz der ckwiwalent fun der mase. farfl lischt mit dem kwadrat fun der geszwindkejt fun licht. In eifern ojsgedrlkt hot es folgende dad&Jtung: ejn kilogram fun mase. glt arojs a energie (un 25 milion kilowat szoen. oder azojfll, wifl s* woltn gekent produclrn ale elcktrisze kraftwerk in lojf fun ewe] chedoszim ln di Farajnlkto Sztotn. Zajt a!engere cajt. hobn dl gelernte zieh baszeftlkt mit der teorie. A tejl hot 21 datracht far warszajnlech, ober niszt cum derwajzn An andere tejl hot gewagt cu glojbn. az di atom energie. wen zi wet a mol zajn banuebar. — wolt zi gegebn a mensz u kojech in der hant wos s' wolt ibergesztign zajnc funtastlszc bagrlfn. wajl ln dem fai. wolt er zieh gekent banucn mit der urkraft fun der weit. Doch wil ich niszt arajndringen in dl antwlklungs geszichte fun der atom forszung Ich wolt. zieh gewunszn.?2 zl zoi zajn ejnfach un bagrajflcch far Jcdn. Wajl az dl efntlcche mejnung (arsztejt niszt — wejnikstns — epes fun di tife ged&nkon, fun dem dozikn mensz welcher banuct zieh mit atom kraft, ken zi niszt gebn kajn kluge poiltisze ophandlung. wos zol zl derklern als zicher un nuclech. Ich wil ober fort2ecn dl geszichte fun der antwiklung fun der atom bombe. Derba] kum ich noch ejn mol cum nomen fun prof. Einstein. Der masn mlting ln der fllharmonie hot niszt ongegrlfn dl relatlwjtets-teorie, nor der organizirter blinder ejfer. wo» Iz gesztanen unter ir. hot nor dacu gcflrt az a grojser flziker חס matematiker hot emlgrirt un lesof gefunen a hejm in Prinston. Dort hot er gc.szrlbn dein 2 8 1939 J. grod a chojdlsz farn ojsbruch fun weit krlg Nr. 2 a bamerknswertn briw. Der brlw ir aftlc niszt azoj charakteristisz wi Jene formul: e : mc\ ober hot gehrt cu der antwiklung fun der atom bombe, un der barechtigung fun der formul iz gewen a szrit forojs — cu farbrejtern ln an anderer richtung dem kojech wos s' nuct der menszhajt. Der dozikekr brlw iz gewen adresirt cu ״F. D Roosvelt prezident fun dl F, Bzt. Wajs-Hojz Washington4' un hot zieh ongehojbn mltn zac: ..A naje arbet fun Formt un L. Szüard. wos Ich hob bakumen in Manuskript. — barechtikt majn darwartung, az der clemcnt ur&n, woit gekent in der nonste eukumft farwandlt wern ln a najen un wlchtlkn kraft-kwal. Der dozikn briw hot bakumen der preztdent — erszt nochn krlgs ojsbruch, cuzamcn mitn wisnszaftlechn memorandum un ongabn fun Aleksander Zaks fun New York City HZaks 12 ejncr fun dl beste icbnde ekonomistn. Er Iz ojeh & barlmter kener fun weit angelejgnhajtn. un ejner fun dl ongezejenste an&lltlker tun ze}. un 12 ojch a fr&Jnt fun prof. Einstein Bejde. er un prof. Einstein hobn geglojbt az in august 1939 hot dl kat&strofe gehon- ^en iber der menszhajt. un 02 dl atom energle wolt gehat an an tejl in 10] f fun der katastrofe. Zej hobn geflU. az zej muzn bren- ^‘SLV^ SZß&W: L׳ ■u-Pzi'i -, -.ר׳<י-»ל1ר־ .y ״/l- V - gen dl najstc JediJes Iber der atom fors2ung dem prezident. in di intcresn fun der naejonaler fartejdlkung. Lozt mich cltirn a andere sztelc fun prof. Einsteins briw cum prezident: ..A dank der arbet fun Jolfot in Frankrajch, un ojch di Szilards in Amcrlke. iz in lojf fun dl lectc 4 monat geworn megiech — durchflm an atom kern kejtn — reakeje. In a grojscr mase fun uranium, a dank welche grojse schumim kraft, fun a radlo-enlechn eiement, kenen producirt wern. Ict ken cs in der nuncter eukumft durch gcflrt wern. Prof Einstein hot forgczect. ..Der najer fenomen dermeglccht ojch cu produclrn bombe» un s'lz zieh forcuszteln — choc niszt zejer zicher. az ojsergcwcnlcche ojfrajsbombe» fun a nnjenm Up — kenen ojf dem ojfn producirt wern. A bombe fun dem min, getrogn fun .1 srlf -- wolt cksplodirt ln a hafn. wolt der gancer hafn un za]n umgegnt geworn cesztert Ober azelche bombes zajnen cu szwer durch der luft transportlrt cu wern". Do sir gewen etleche chedoszim nochn bazecn Prag durch Hitlern. — Prof. Einstein hot mitgetcjlt dem prezident Roosvelt, &z Hitler hot derfar opgesztelt dem farkojf fun uranium fun di czechlsze grubns. Er hot gemeint az der fakt sztejt in farblndung mit dem az men hot eugetejit dem zun tun dajczszn sztats-sekretar von Wajtseker — dem kejser Wilhelm-Institut in Berlin, ln wclchn 5' zajnen damolt tbergechazert geworn etleche fun di amerlkanlsze arbetn iber uranium. Prof. Einstein hot dem prezident forge- 5zlogn nomlnlm eraecn. welcher woit unojfherlech informlrt dl fachs-mlnlsteriums Iber der dozlker antwiklung. un wolt gehat die ojfgabe cu bakumen rezerwn fun uranlum far di F. Szt. un cu famzneiern di forszungs arbet lnm ]and. Cwiszn material welcher Zaks hot dem 11. 10. 1939 mltgenumen cum prezident. hot zieh gefunen a briw fun ftzlkcr Szelard. ejnem fun dl mener, wemens arbet hot dl uran-forszuDg wajl furojs gesztojsn. S* iz dort ojsgedrikt geworn. az di forszung iber kcjtn-reakcjes. weiche sztien zieh ojf der Wirkung fun langzamc neutronen — iz dagrenect geworn. — ״Ject iz es an ofene frage, cu azeiche kcjtn-reakcjes kenen farwandlt wern in arbet mit szneie neutronen." Er hot wajtcr eugegeben: ..Es 12 a slbe cu glojbn az wen men wolt gekent banucn szneie neutronen wolt es lajcht gewen — ojsergcwenlechc gcferlche bombes cu machn. Dl ceszternde kraft fun dl dozike bombes. ken men nor opszacn bceroch — zl ibersztojgt ober on szum sofek — ale millterisze haszores." Ich darf kojm eugebn. az szneie reakejes zajnen farwandlt geworn ln arbet. un az dos iz der sod fun der atom bombe wos iz endlech ojsgenuct geworn Prezident Roosvelt hot gut farsztanen wos men hot lm derkiert. Er hot beojftragt za]n mttarbeter gen. Watson arojscutretn als farblndungs man in der frage, un hot ojfgefordert dem dr. Lion Briks funm standart bluro. cu szafn a komitet fun wafn-dinst in wclchn her Zaks hot flgurirt als fatreter funm prezident. 3׳ iz foribergegangen a!engere cajt dir men hot dem Projekt fun atom bombe ibergegebn dem ganc najom nacjonal-lorszungs komitet unter der onflrung fun dr. Wannear.Rush, welcher hot di atom bombe farwirklccht. Fil flziker hobn gecwejfit ln dem derfolg. Prof. Einstein un prof. Szüard zajnen gewen di, welche hobn ammejstn geglojbt in der farwlrklcchung funm plan. A cajtwajliker eksperlment in Kolumbia, hot gebracht dersztojnende gute rczultatn. azoj az der Briks-komltct hot gekent forszlogn wajtcr cu arbetn Ober in cwiszn cajt zajnen awek on szum nucn — kostbare chadoszim. un dl Dajczn hobn gearbet mit ale gelernte welche hobn gekent brengen nucn in der uran-forszung Undzer flot-minlsterium hot oJSKegebn GOQO dolar ojf cu kojfn material. An ander briw fun prof. Szilard wegn der atom *r4ft ־ hot geredt wegn der megiechkejt cu trajbn krlgs-jßifn mit atom maezlnen. Ei• h״>t bahojptet. az wen nor U&gzamc neutronen woltn gement banuct wem, woit 1 ton uran 3009 ton ejl. un ba neutronen weit 1 ton uran 300,900 um eji. A krlgs-tzif wolt gekent, mit aza kraft׳- reaerw. umbaszttmt lang «ich haitn wajt fun zejere energie kwanl. Dem 7. 3. 1940. hot prof. Einstein geült 22 men darf zieh cuojnl. S iz forgesztanen dl lnwazje fun dl marew demokraejes. ,.ZAjt dem ojsbruch fun der me Idiome — hot er gaszribn — iz der toteres far uran in daijczland gewoksn. Ch‘ bin gewojr geworn. az dl fomungen wem durchgeßrt tzlreng gehejra. un az zej farbrajtem sich ojch ojf dem flzikaUszn Institut — chuc kajzer- Wilhelm-Institut." Prof. Einstein hot geredt fun der nojtwendikejt ophaitn dl wisnszaftler fun dl alirte, cu f&retntlechn di arbetn iber er kejtn-reakcje fun uran Dr. Szllard hot farfast a metode iber kejtn-reakcJes.-Szpcter hobn dl flziker tr. di dcmokratlsze iender szojn niszt farefnt-!echt zejre arbetn. Natlrlech iz dl forszung geworn der sod fun ale sojdes. Der trtz' reibst hot ojageibt a druk ojfn Projekt Dem 27. 4. 1940 noch dem arajndringen fun dajczisz miliier kajn Norwegn. iz der Brings-komitet grajt gewen forazlogn wajterdlke akejes. Wajl ojch der ammejstn niszt glojbikcr ..Tornas־׳ fun zajnc miigitder. hot szojn ojch f&rlojm den sofek iber der nojtwendigkejt fun projekt. rcaliztnmg. In tog fun der dajczszer inwazje ln Holand. Belgie un Frankrajch. dem 10. S. zajnen di flr grojse gelernte ln Kolumble — Permi. Szüard. Pogrom un ürey. grejt gewen cu sztlmen far a Projekt fun a grojsn maaztab wemens kostn woltn dergangen biz a halbn milion dolar. 8' iz klar gewen. az a gresere un beser funkczonlmde organizaeje hot gedarft farbajtn dem baszajdenem Erlggs-komitet. H־ Zaks hot dem pr^ident forgeszlogn zajne ajnszojnungen. Der mit iz geazafen geworn der Jesod far dem nacjonaln forszungs un f&rtejdikttnks-komitet, weicher hot disponlrt mit a kapital fun ewej zniliard dolar un welcher höf '81 bombe. Di 5zafung fun komitet 12 natlrlech dar hojpt szrit ln der geszichte fun der atom bombe. EJder dos 1z eugegrejt geworn. Iz nojtifc gewen a grojse col mosmanen. wemens admlnistratlwe durchflrung 12 gewen azoj szwer wi dl baarbetung fun dl uran atomen Der geni. frajntszaft. patrlotlzm un di felkajtn funm prezident cu derkenen di badajtung fun dem, hot gewirtet az dos orgineiste fun ale regirungs-projekttj hot gemacht grojse forszritn. Dl anü-Elnstein masn farzamlung in Berlin, hot gut gedint di F. Szt., wajl df wilkir-hcrszaft in Dajczland un Italic hot F. St zugeszact ^1 dm»t fun dl grojse vwlsnszafUer. wemens gemajn* zame bamtjungen hobn gehat dem eil runucn dl atom energie % 1 1 :1 < ׳? kl I Grcnde Aron Dcrcejlung lun n ji! Partizdner! A bletl geszichte fun Lubliner geto.) DejceJlt fun a lebedikn ejdes. III. Di dozike 5 farwundete zajnc gcblibn in der chatc, un nor 4 man (Cymorman. Heniek Fingerkurc, Lab! Necman un ich. iz gelungen curlkumen in wald. In a flnctere Jmrbsdlker nacht bin JcIj mit majn chavger Riblcz «Slemiatycz). awek cum pojer KuÄvkeduJ cu bagegenen zieh mit undzere chawejrlm. welche hobn ziel! gefunen ojf a cwejt ort. Di dozike chawejrlm zajnen wirklech ongekumen. opgegesrt. un niszt kenendlk zieh derwartn ojf undz, hobn zej zieh Relejgt azlofn in sztai. niszt aweksztelndlk kajn szum wach. Mir bajde zajnen arajn cum pojer ln sztub. mit lm rieh bagrlst wajl mir flogn oft gensn fun zajn gastfrajntlechknjt un zieh awek zeen bajm tlsz csn. Plurlung hobn mir derhert a skripe funen tirl un szwere trlt Ich hob niszt gclejgt ojf dejm kaja acht maJnemJüc. az dos zajnen gekumen undzere chawejrlm Dem pojers tochter iz gegangen zen, wer es iz gekumen un zieh szojn mer niszt um gekört. Rybicz hot genumen di blks un cu der tlr. welche dl dajczn hobn ojfgepralt un ojfn ort hobn zej Rybiczn derszosn. Ich 110b opgenfort mit a szyseraj. derhargendlk der baj a dajcz un bin geszprungen durchn fcncter. Kojln zajnen durchgclofn nebn mir. un ajnc hot mir getrofn in der rechte rajt. A farwundetn Iz mir noch gelungen cu antlojfn In wald. Dl dajczn hobn damolt farchapt mit zieh eil pojern Kurs mitn zun. wi ojch Kowalczyk. Czapinski un Klon mitn zun Di chatc fun pojer Kurs hotmen untergccundn. Dl dajczn hobn in ganen fargesn in die sztai. un noch zajer optretn J)0bn undzere chawejrlm zieh arojsge- *׳ ratewet. 35 klm. fun Lublin, inem sztclt Trawnlkl liobn dl dajczn ojfgebojt a rizikn arbetslager. In wclchn an ercch 8000 Jidn flegn nejen wlnter malbuszem, far der dajezer armj. un ojch farnomen rieh mit sortirn dl oncolike transportn ontuechc fun di umgekumone in Majdanek. Bclzyc, Soblbur un andere tojt-lagern, wl ojch fun dl masn egzekuejes fun sztet un »ztetlech in Ludlincr wojew. A sacl, jidn fun Trawnlker lagcr hobn zieh gekont fraj bawegn wajl dl bekeraj hot zieh gefunen ojser dem lager, un men liegt dort ale mol cunemcn frisze aibete r ln aeiwisn tog Iz ru undz gekumen in wald arajn a grupe tun 10 bawofnte Julisze JungclaJt. antlofeno fun Trawnlker lagcr mit ה forszlag. 02 mir zoln zaj cuhelfn erganizlrn an ojfsztand inem lager un bafrajen fun dort ale Jldn Mir zajnen derojf ajngegangen. oJsgeteJH tun undz 18 partizancr, welche hobn badarft arajn ln lager un arojs firn di crs2to ewet tojznt man 33 JungelaJt zajnen ful mit bagajstvruru:. awek fun undz mitn gedank opeuratewen dl bajm lebn gebllbene Jldn in Trawnik^A cwej klm funem lager hobn zej bagrobn dos ge wer AlcJn zieh aralbakumcn In der bekeraj fun Jager, un fun dort in cU barukn. CwcJ tog cajt hobn jatn langzam nor konsekwent. eugegrejt ajn ojfkztant inem lagcr. Es Iz szojn kiunat wi gewen ojsgearbet agenojer plan, wi azoj arojs cu ttrn a tejl Jldn fun dem lager Grod ln sof oktoher 1943. wen ale cugrajtungen cum antlojfn zejnen szojn fcrtlk gewen, hobn di dajczn baszlosn cu Ukwtdirn dl Jidn in Trawnik. Ale barakn zajnen geworn opgeszlosn. dcrnoch hotmen fun Jedn barak bazunder arojsgcftrt dl jldn. un baj ftrijer eugegrejte grlber. alenien ojsgeszasn, Azoj umgekumen 8000 Jidn. cwUzn welche cs hobn zieh gefunen undzere 33 heldn. Szmll Wajzer. Szmulak. Chain! Cigajner. Sewek un Natan fun warsze, wl ojcli a «ewi&or Sztuuel fun W>>okir. un andere Jedn herbst hobn dl pojerim gernuzt cuszleln di dajczn dein azoj gerufenen ..kontlgent“ Dämon flegn mir op wartn dem ganen oboz mit twuje. opnenvm 21 bu, •h pojerim. un ojsbah&ltn azoj lang, bu .1: dajczn hobn zieh barulkt, un erszt dar. hobn mir opgegebn dl pojrim zajer tu! ■•־ Dos Iz forkumen ln dl derfer Chmielnik •;:* Skrzynicc. un di pojrim fun di dozike 7 ׳ ׳ fer dermonen noch mH dankbarkaj: 5 Jid1»2e parttzaner. Oft moi flegn dl dajczn aiejn kume:׳. di derfer ajnakasirn dem konUgem behejmes, chasejrim un (erd Mir damolt ajnordnen iber faln unopnetv.cn v di dajczn dos gewer mit zajer lebn cuzam r un dem ..ro}b" opgevbn di pojrim Onhojb 1944 hobn mir zieh geiKt ojf .u־oi fll srtark. az mir hobn ongehojbn arojscu־ knehn fun wald. genuinen sznajdn zelel drotn. un In a saeh derfer nit arajn K kajn dajcz. Undrer otriad hot damolt gect'jh 44 La wofnte Jidn. un an erech 40 niszt bavoL.t* mener. frojen un klnder. welche In'hn 1:ewojnt in ziemlankies DerlPleczkower wakt wu nur hobn r;c:1 ge tunen, iz geworn arumgenngU durch di dajczn. bawofnte mit annata. un mine« warfer welche hobn gtn'fnt ojf u!h12 u •״ejer sztarkn fajer, az mir hobn zieh in der ernter wajle tarlojrn Mir hobn gUj'*h op* «t'entfert mit undzer massinen ge wer uu biksn aweklejgendik 4 chijcan un 7 farwunde! Fun undzer rajt zajnen um^ekumen ajn 52wacher umbavvofnter Jid. welcher hot niszt tiawlern rieh cu dersriepn cu der ziemlanklo Hw »»»••*» 1^״״• Mt der ת 1. יי ״v -י4"• -> ^cr״

Text as recognised by OCR (ABBYY FineReader), without corrections. Entity mentions: TagMe (2021); their positions were matched to this text again.