Yidishe bilder · 1951-09-01 · Nr. 9-10 סעפטעמבער-אקטאבער · p. Seite 32

־םמט טסם״ מלטער נעמא □□□□□□סםםםסססם□ ,םם□ םין ש♦ א פ ט ע ר (.נױ־יארק)♦ םםםםםםםםםב םםםםםםםםםם דע אץ היםטארישער ראמאן פון ײדישן לעבן אין רוים אין זעכצנםן יארהונדערט,. ײדישע םפרים♦ מען פארנעמט פערציק ײרישע קורםעזאנ־ קעם און מלאזט זײ פארברענען♦ נישט װײל זײ זײנען קורטעזאנקעם, נאר װײל ער װיל נישט די רוימער זאלן האבן קאנטאקט מיט ײרישע פרויען♦ עם איז באװאוםט אז רוים האט דאמאלםט נעהאט נײנצן טוװנט רוימישע קורטיזאנקעם, די אמתע גרויםע לײדן קומען אן װען עם באזעצט זיך אויפן טראן דער פויפםט פאול דער פערטער דער געװעזענער קאררענאל קאראפא, ער נעמט צו בײ ײדן אלע טיטלען, ער האט ארויםגעגעבן גזירות, אז ײדן מוזן טראגן געלע לאטעם, געלע היטלעך אויף די קעפ און פרויען געלע שלײערן, ער באפעלט אז ײדן מוזן פארקוי־ פן אלע זײערע גיטער, די ײדן װערן גלײך ארעמעלײט, די קריםטלעכע משרתים קויפן אלץ בחצי חינם, ער פאר־ מאכט אלע צוגאנגען צום געטא. ער הײםט אויפשטעלן א מויער איבערצורײםן יעדן קאנטאקט מיט ךער דרויםנדי־ קער װעלט. עם איז אויםגעפאלן פונקט תשעה באב, דער טרא־ גישםטער טאג אין דער ײדישער געשיכטע, װען די ײדן הדבן אן בויען א װאגט, אין צװײ חדשים צײט איז די װאנט פארטיק געװארן און די ײדן האבן זיך געשטיקט אין ענגשאפט, מגפות. פאדפלײצונגען האבן זײ אויםגע־ ראטן. בלויז דער גרויםער כח פון בטחון און ברידערלעכע הילך האט זײ געשטארקט און אויפגעהאלטן. עם איז טשיקאװע װאם פיל קריםטלעכע געלערנטע, װאם האלטן דעם פויפםט פאול דעם פערטן פאר אײנעם פון די פרומםטע פויפםטן, פאר דעם באשיצער פון קרים־ טלעכן גלויבן, מאכן זיך נישט זען פיל היםטארישע פאק־ טן, װאם באװײזן אויגנשײנלעך די מאכט גײציקײט פון דעם פויפםט, עם איז באװיזן געװארן מיט דאקומענטן, אז דער פויפםט האט אין זײן פויפםטלעכער ארמײ געהאלטן פיל דײטשע לאנדקנעכט, װאם זײנען געװען אנגעשטעקט מיט לוטערם תורה און מיט גאטלאזיקײט, זײ פלעגן באשמוצן די צלמים, פארשװעכן די הײליק^ בילדער, אבער זײ האט מען גארניט געטאן, זײ האבן מיט זיך פארגעשטעלט די גראבע קראפט אויף װעלכע ער האט געבויט זײן מאכט. נישט געקוקט װאם מיר פרואװן אין דעם ארײנפיר געבן עטלעכע היםטארישע פארטײטשונגען, איז אבער דאם בוך. דער ראמאן ״אין דער רוימישער געטא״ נישט קײן געשיכטע און מיר פירן נישט קײן פאלעמיק מיט דער קאטוילישער פירונג, מיר האבן בלויז געפרואװט זײן נאעגט צו געװיםען היםטארישע פאקט, געזעען אין זײ ענלעכקײטן צו אונדזער טראגישער צײט; װאם דאם איז געװען די הויפט טרײב־ קראפט װאם האט אװעקגעפירט צו יענער פארגאגגענער צײט. עם איז נישטא גענוג היםטארישע דאקומענטן פון יענער צײט הויפטזעכלעך איז נישטא געגוג װעגן דעם ײדישן לעבן אין געטא, אבער פון די מאגערע פאקטן האט (פארטזעצונג) דאם 16־טע יארהונדערט איז בכלל געװען א שוי־ דערלעכע צײט װאם האט א םך ענלעכקײטן צו אונדזער צײט, דער גײ־םט פון רעגעםאנם איז געװען אין א םך פא־ לן ענלעך צו אונדזער בורזשואז־דעמאקראטישער צײט פון 19־טן י.ה. דער רענעםאנם אין איטאליע איז געקומען װי א פרײהײטלעכער שװאלב אין מיטלאלטער. ארײנגעדרונ־ גען אפילו הינטער די מוירן פון װאטיקאן. דענקער, צװײפ־ לער ארויםגעטריבענע ײדן פון שפאניע האבן געפונען א הײם אין• דער קריםטלעכער רוים, אפילו מאראנען קערן זיך אום צו ײדישקײט, בײ די ברעגן פון טיבער בויט זיך א ײדיש לעבן. ײדישע דענקער װי עמנואל הרומי, לעא מאדינא, בארײ־ כערן די ײרישע קולטור♦ עם בליט האנדל. מלאכה. ײדישע מעדיקער װערן לײב־דאקטוירים פון רענעםאנם פויפםטן. עם קומט די צײט װען דער גרויםער מײםטער מיקעל אנ־ דזשעלא שטעלט אװעק די גיגאנטישע םטאטוע פון משה רבנו, אין דער םאן פיעטרא קירך, יעדן שבת קומען ײדן צו גײן באטראכטן די מעכטיקע פיגור פון דעם ביבלישן באפרײער♦ ער װעקט אין זײ א שטאלץ געפיל פון פרײ־ הײמ, װאם פאנגט אן אויפגײן♦ לאנג האט די פרײהײט נישט אנגעהאלטן♦ די װעלט האט געדארפט דורכמאכן די שװערע צײט פון דער קא־ טוילישע רעאקציע, װאם איז אנגעקומען אינמיטן פון 16 טן יארהונדערט• די רענעםאנם עפאכע װי די בורזשואז־דעמאקראטי־ שע עפאכע אין אונדזער צײט האט טאקע געבראכט גע־ װיםע פרײהײטן, עם איז אבער געקומען אן אויפלעבונג פון דעם אלטן רוימיש־גריכישן געצענדינערישן גײםט. דער גײםט פון אומדערבארמדיקן ״גאלדעגעם קאלב״♦ די רײכע משפחות. די פאמיליע מעדיטשי, בעזעצן זײערם א מיטגליד אויף דעם פויפםטלעכן טראן. פאר געלט קויפט מען בי־ שאף און קארדינאל טיטלען, עם כאפט זיך ארויף אויפן טראן אײנער פון דער אויםגעלאםענער רײכער בארדזשיא פאמיליע מיט דעם שפאנישן עמבלעם פון װילדן אקם אויף איר טראן♦ דאם רופט ארוים א צערודערונג בײ די פעלקער פון אײראפע♦ די קירך איז דער םימבאל פון רײכקײט. אונ־ טערדריקונג♦ דאם פשוטע פאלק הערט אויף צו גלויבן אין דער קירך♦ מען זוכט הילף ביי מכשפים♦ דער טײװל נעמט קאנקורירן מיט דער קירך, טײל לענדער רופן צו רעפאר־ מאציע װי לוטער אין דײטשלאנד♦ די יעזואיטן דערשרעקן זיך. זײ שלעפן די מכשפים. די; ענקער, און אנדערש־גלוי־ ביקע אויף די שײטער הויפנם און װי אלעמאל נעמט מען םוף כל םוף װארפן די גאנצע שולד אויף ײדן; מען קע־ רעװעט דעם בײזן היםםארישן קאשםאר קעגן די ײדן♦ עס קומט א בימערע צײט פאד די ײדן אין רוים♦ ױלױם דער דריטער שיקט זײנע משרתים ראש השנה צום ײדישן קװארטאל בײם טיבער און לאזט פארברענען אלע