Yidishe bilder · 1951-08-01 · Nr. 8 אויגוסט · p. Seite 10

ניםז רוניינשטימ רראם איז ״ארט״ חױנה - האנדל - װאנדל האט אויפ־ נעהעדט♦ מען האט געדאדפט אריבער־ פירן די ײדישע מאםן צו האנטװערקע־ רײ צו לאנדװירטשאפט♦ דא פאנגט אן ״ארט״ א ברײטע טעטיקײט. .זי בא־ זארגט די נײע ערד־ארבעטער - נעכ־ טיקע ילופט"מענטשן. מיט לאנדװירט־ שאפטלעכע מאשינען מיט זריעה מיט בהמות♦ זי אר-גאניזירט כפארן ױגנט־ לעכן און דערװאקםענעם. װעלכע װילן לערנען א פאךי אדער װעלכע װילן גײן אין דער) אינדוםטרי, הונדערטער קורםן♦ ״ארט״ עפנט װארשטאט־אר־ טעלן פאר די דורך איר צוגעגרײטע טויזנטער פאך־מענער. א באזונדערער קאפיטל איז די טעטיקײט פון ״ארט״ פארבאנד אין פוילן. ליטע, לעטלאנד. רומעניע װעל־ כע האבן נאך דער ערשטער װעלט־ מלחמה געקראגן זײער אומאפהענגי־ קײט♦ אין א קורצע צײט האבן די ײדן באװיזן צו פארנעמען פעםטע פאזיציעם אין דער ױנגער אינדוםטרי פון די לענדער♦ אבער ניט לאנג האט אנגע־ האלטן די שײנע רײד װעגן דעמא־ קראטיע און גלײכבארעכטיקונג פאר אלע נאציאגאליטעטן♦ דורך א שארפע אגטיםעמיטישע פאליטיק פון די רעגי־ רונגען זײנען טויזנטער ײדן ארויםגע־ שטויםךגעװארן פון זײערע פאזיציעם♦ הילפםלאז האבן זיך געפילט די ײדן♦ ״ארט״ קומט רעכטצײטיק מיט קאנם־ טרוקטױוע הילף♦ מיט אירע פאך־שולן. פאך־קורםן. לאנדװירטשאפטלעכע שולן וװ ײדן האבן זיך געלערנט א פאך, א העראאישער קאפיטל איז די טעטיקײט פון ״ארט״ פארבאנד אין דער היטלער צײט♦ טויזנטער ײדישע אינטיליגענץ. מענטשן מיט פרײען בא־ רוף, אינדיםטרועלער. םוחרים זײנען דורך אײן געזעץ ארויםגעשטויםן גע־ װארן פון זײערע פאזיציעם♦ נאר דורך פיזישע ארבעט. נאר דורך א מלאכה האבן די מענטשן געקענט ציען זײער חױנה♦ ״ארט״ האט גלײך געקראגן הילף פאר די אומגליקלעכע מענטשן♦ אין בערלין און אין אנדערע גרעםערע ײדישע שטעט זײנען געעפנט געװארן ״ארט״ פאך־שולן, וװ די ײדישע ױגנט אין דײטשלאנד האט געלערנט א פאך♦ אויך אין פוילן. באלטישע לענדעת שװערן. אוננארן״ רומעניען קומט ״ארט״ און שאפט פאך-קורםן העלפנ־ דיק די געראטעװעטע פון היטלערים־ טישן גהנונם אויםצולערנען א פאך, אין צװײטן אפשניט - פון 1905 ביז 1914 עפנט שוין ״ארט״ אין פאר־ שידענע שטעט קורםן פאר פאך־אוים־ בילדונג♦ אין װילנע, פעטערבורג און אין אנדערע גרעםערע ײדישע קיבוצים אנטשטײען קורםן־ פאר מאדערנע פא־ כן פון יענער צײט, װי עלעקטרא־ טעכניק. אויטא־מעכאניק, דאן שנײדע־ רײ טישלערײ װעלכע װערן גוט בא־ זוכט פון רי ײדישע ױגנט♦ אין דער צײט־אפשניט ארגאגי־ זירט ״ארט״ װארשטאטן, וװ ײדישע בעל־מלאכות געפינען ארבעט♦ ״ארט״ העלפט די האנדװערקער זיך אײנשאפן װערקצײג, מאשינען, רוי־מאטעריאל♦ זי שאפט קאאפעראטױון, כדי צו פאר־ קויפן די אויםארבעטונגען פון ײדישן בעל־מלאכה♦ אזוי ארום איז דער צײט אפשניט פון 1905 ביז 1914 דער פער־ יאד אין װעלכן ״ארט״ גײט אריבער צו א ברײטער טעטיקײטם־פארם, כדי צו פארװירקליכן איר פראגראם - געבן דעם ײדישן האנדל-װאנדל-מענטש א זיכערע חױנה - א פאך אין האנט♦ פון דער ליניע טרעט ״ארט״ ניט אפ בײ איר װײטערדיקע טעטיקײט♦ די מלחמה ־ יאוץ 1914 — 1917 ברענגען הויפטזעכליך פארן רוםישן ײד גרויםע עקאנאמישע און גײםטיקע צע־ טרײםלונגען♦ צענדליקער טויזנטער ײדי־ שע פאמיליעם זײנען געצוװנגען פאר־ לאזן זײרע הײמען זוכנדיק א צײטװײ־ ליקע הײם אין טיף רוםלאנד♦ ״ארט״ ארגאניזירט א גרויםע הילפם־אקציע פאר די ײדן♦ זי ארגאניזירט װארשטאטן װו• טויזנטער ײדישע בעלי־מליכות גע־ פינען ארבעט, זי עפנט פארמיטלונגם־ בױראען פאר ארבעטם־זוכנדע ײדן. זי גיט קרעדיטן פאר האנטװערקער אײנצושאפן זיך געצײג און רוי־ מאטעריאלן, זי שאפט פאר די אר־ ארבעטער ביליקע קיכן♦ פאר די טויזנ־ טער ײדישע הײמלאזע קינדער און ױגנטלעכע ארגאניזירט -זי פאך־קורםן♦ אין דעם פעריאד באװײזט ״ארט״, אז ניט פילאנטראפיע, װאם ברענגט דע־ מאראליזאציע איז דער װעג צו העלפן די צענדליקער טויזגטער הײמלאזע ײדן, נאר אומשיכטונג, .פיראדוקטױױזאציע און פאך־אויםבילדוגג, גיט זיכער גוטע עקםיםטענץ־מעגלעכקײטן אויף נארמא־ לע םאציאלע יםודות♦ דורך דעם רעװאלוציע רעזשים אין רוםלאנד איז דער גרעםטער טײל פון דער ײדישער באפעלקערונג גע־ װארן דעקלאםירט♦ דער אלטער מקור ״ארט״ איז אײנע פון די עלםטע יײדישע הילפם־ארגאניזאציעם♦ זי האט אגגעהויבן איר טעטיקײט אין רוםלאנד אין יאר 1880♦ די איגיציאלן פון ״ארט״ באדײטןז ״אבשעםטװא ראםראםטראניע־ ניא טרודא״♦ אין ײדיש דארף עם הײ־ םןז ״די געזעלשאפט צו פארשפרײטן מלאםה און ערד־ארבעט צװישן רוםישע ײדן״♦ צײט 1880 פירט' ״ארט״ איר טע־ טיקײט צװישן די ײדישע מאםן, נישט נאר פראפאגאנדירנדיק דעם אומשיכ־ טונגם־געדאנק צװישן דעם אומפרא־ דוקטױון ײדישן עלעמענט פון רוםלאנד,, נאר גיט אים אויך די מעגלעכקײט צו פארװיקליכן אין לעבן דעם אומשיכ־ טונגם־געדאנק♦ צו דעם צװעק ארגאני־ זירט ״ארט״ פאך־קורםן, װארשטאטן. אגראר־שולן, פערמעם♦ גיט ײדישע אר־ בעטער אויף הלואות זיך אײנצושאפן מכשירים, גיט זײ טעכנישע עצות, העלפךזײ צו קריגן ארבעט♦ פון יאר 1920 שפרײט אוים ״ארט״ איר טעטיקײט כמעט אין אלעי לענדער וװ עם געפינט זיך א גרעםערער ײדי־ שער קיבוץ♦ ״ארט״ פארבאנד װערט א- ײדישע פאלקם־ארגאניזאציע. װעלכע באגלייט דיייידישע מאםן אין זײנע שװערםטע לעבנם־מאמענטן♦ אונדז איז. באקאנט אין װעלכע באדינגונגען האבן ײדן געלעבט אין רוםלאנד אין 19־טן יאר־הונדערט♦ פא־ לי־טישע רעכטםלאזיקײט, מאטעריעלע ארימקײט, תהום־המושב, באשעפטיקונג ״ מיט לופט־פרנםות, דאם זײנען געװען די עלעמענטן, װעלכע האבן גורם גע־ װען א אומפראדוקטױון םטרוקטור פון ײדישן םאציאלן לעבן♦ איך דעם רוםישן תהום־המושב האט ״ארט״ אנגעפאנגען איר טעטי־ קײט, אריבערפירנדיק די עקאנאמיש רונירטע ײדישע קרעמער, פארמיט־ לער, מעקלער און םתם לופט־מענטשן צו פראדוקטױוע ארבעט♦ דער טעטיקײטם־פעריאד, װעל־ כער האט געדויערט פון 1990 ביז 1914, דארף געטײלט װערן אין צװײ-.טײלן♦ אין ערשטן אפשניט פון 1990 ביז 1905 האט ״ארט״ זיך פארנומען מיט געבן אינדױוידועלע הילף פאר האנטװערקער, געהאלפן עקאנאמיש רונירטע ײדן לער־ נען א פאך, געהאלפן אויםזוכן פאר זײ ארבעטם־פלעצער, געשאפן ײדישע שוק מיט אפטײלונגען פאר פאךאוים־ בילװנג♦ אין דעם צײט־אפשניט קומט פאו״ א אױםקריםטאליזירונג פון די אנ־ געצײכנטע פון די ״ארט״ אידעען♦