Yidishe bilder · 1950-07-01 · Nr. 7 יולי · p. Seite 8

כזאמפאז־ציע פאדמאנן זײער עײאלוציע אץ דער קונםט, די עװאלוציע דאטירט זיך פון דעם חוש פאר גרופירן דעם עלעמענט, שפעטער דער נאאװוער שטאנרפונקט פון םימעטרי ביז ד' גײצײטיקםטע באגריפן װענן א םעמע־ טריע בי־ם גלײכנעװיבטיקן פון עלע־ מענטי. נישט זויכטיק איז רי אײילישע גלײכנעוױכט פון רי עלעמענטן לויט ז-ער אביעקטױון באשטאנר, פאינעם ױאגיקײט איער פאטענציעלער אינ־ טענזאוקײט, װיכטיק איז בלויז די קעננזײטיקע פארהעלטעניש פון די עלעמענטן איגערהאלב דער קאמפא־ זיציע׳ װי אפט איז דאס װערטפולםטע אין ךעי שאפונג דאם אזוי געױפענע נישט ״דערואנמע״ פון קינםטלער, ראם הײסט: רער עלעמענט פון גלי־כנע־ װיכט עקזיםטירט נישט װי קײן קאנ־ קרעט מאטעריעל־עלעמענטישער בא שמאני■ אין דער שאפונג, נאר עקזים־ טירט אויםערהאלב די מאטעריעלע טײלן. װאם עקזיםטייט גיכער אין אוניזער פםכא־ריטמישן פאלן און קייטישן באיװםטזײן, װעלכע בילדעט רעם םינטעז. עם זײנען פארהאנען פיל און פיל געהײמניםן אין רער װעלט פון קינםט־ לערישן שאפן, װעלכע זײנען נאך פאר אונח נישט איננאנצן קלאי. פיל מאל װײזט זיך אונדז אוים אז אט אט דערנענטערן מיר זיך צו די טויערן װאם פירן אין די געצעלטן פון דער מוזע, וזאם מער אבער מיר רערנענ־ טערן זיך, אלץ לענגער בלײבט נאך װעג♦ קאמפאזיציע איז די אירעאלע אר־ גאניזאציע פון די עלעמענטן. װעלכע בילדן און באשטימען די פאים פון א יעדן װערק, קאמפאזיציע מאר מען נישט בא־ טראכטן װי א מײםטערדאפטע מאזא־ אישע צונויפהעפטוגג און צװאמענ־ שװײםונג פון אײנצל־טײלן, װו עם זײנען אנזעעוור־ק די גרענעצן און נאטן ויאם רינען .װי ש־יר־ליג־ען פון די אײנצל טײלן. די קאמפאזיציע איז גישט די צוזא־ מענהעפטונג גופא, נאר שיין דער רײ־ פער רעזולטאט פון דער נעאײניגט־ קײט פון רי עלעמענטן, דאס איז די דינאמישע באװעגלעכקײט פון אינ־ האלט אין דער פארמעל־סטאטישער פלאך - אין דער קינםטלערישעי קאנםטרוקציע, באמערקו-נג: אײניקע אויםצוגן פון בוך ״פרא־ בלעמען פון קונםט״ װאם װעט אץ קורצן דערשײבען. אפױם שױיער קונםט קריטיקער און פובליציםט, מחבר פון בוך ״אירענא אייכלער״ (מאנאגראפיע) ״םטעפאן יאראטש״ ״דער נעא־רעא־ ליזם אין דער קונםט״♦ איצט רעיאכזטאר פון ״נײ־װעלט.״ אפרים שרײער גטדאנהז װטגז טםטטטיה דאס איז רערפאר װײל די נאטיר־ לעכע שיינקײט איז נישט קיין םטא־ בילע, נישט גאראנטירט דורך דער הארמאניע אןן צװישנעלעמענטישן גלײכגעװיכט, די נאטירלעכע שײנקײט איז בלויז דער אירעאלער ״מאמענט״♦ די קונםט שאפוגג װידער אױ דער פאראײביק־ טער ״מאמענט״ פון גלײכגעװיכט, הארמאניע און איירעלקײט, מיט דער גרעםטער לײרנשאפט קאן מען ליבן א פרוי, אזוי לאנג ביז אין א נעװיםן מאמענט באמערקט זיך אין איר קלײרונג, באװעגלעכקײט שפראך־ אינטאנאציע אײן קלענםטער דעטאל־ דעפעקט, ױאם קען זײן א גענו־ גענדע םיבה צו װערן גלײכנילטיק צו איר. עם איז פאחעקומען א צעשטע־ רונג א*ן דער גלײכגעוױכט א־ן דער הארמאניע פון די עלעמענטן, װאם בילרן דעם עםטעטישן פאקטאר. אײן קלענסטער דעטאל איז טײלמאל במח צו צעשמערן די גאנצקײט פון דער קאמפאזיציע. פםיכאלאגיש איז עם א רעאקציע פון די עםטעטישע רעפלעקםן. דער דעפעקטװיער עלעמענט אסא־ ציאאירט זיך גלײך אין דער עםטעטישער פאנטאזיע, ױאקםט אוים צו אן עמא־ ציע און געפילן פון װירערוױלן און אנט־פאטיע, — עם קומט פאר די עניערונג פון פארהעלטעניש און בא־ צוג צום געגעבענעם אביעקט. דאם גלײכגעװיכט פון די עלעמענ־ טן בילרן די סאמפאי־ציע, די עםטע־ טישע נאוריםן און באגריםן װעגן די עםטעטיק איז נישט בלוױ א לערע װענן שײנקײט, הארמאניע גלײכגעוױכמ א, ז. װ. רער עסטעטי־ שער פאקטאר שטעלט מימ זיך פאר די צװישנעלעמענט־שע גלײכגעוזיכט אין אוניזערע באגריפן װענן לעבנם־ רוים. רי עםטעטיק אױ דער סינטעז אין דער הארמאנישער אנטװיקלונג פון די עלעמענטן. עם איז די גלײכגעװיכ־ טיקונג פון די גײםטיק־אינטעלעקטועלע דערשיינונגען אין אוניזער פםיכיק, די עסמעטיק אױ א רעזולטאט און גלײכ־ צײטיק א פארבא־יננ אץ דער אנט־ שטײאונג פון ךער פילאזאפישער קאטעגאריע. דורך דעם עסטעםישן עלעמענט װי ם׳איז דער שטריך, פלעק, גאמע און באװעג, גיבן מיר אן פארם רער נעיאנקלעכער קאםעגאריע. דער עם־ טעטישער פאקטאר איז דאם סארהעל־ טעניש פון דער גלײכנעװיכמ און צעשטערונג, שײן איז ראם װאם געפעלט, גע־ פעלן נעפעלט דאם װאם אנםשפרעכט די אינײװירועלע און גרופן אײגנארטן, דאס װאם אנטשפרעכט רער הויך אר־ גאניזירטער עמפינדלעכקײט און בא־ גריפן. — די גײםטיקע פאילאנגען פון מענטש, - אנטײשן קען מען זיך אפילו אין אירעאל שענםטן אביעקט זאל עם זײן א פרוי. אבער קײנמאל נישט אין דער דורכן קינםטלער געפארמטער םקולפטור, מא?ער ש בילר איער ריכמערישעי פאעמע. 8