Yidishe bilder · 1947-02-01 · Nr. 2 (1.II.1947) · p. Seite 5

)?ל .דאבדץו ־צחס גאלדסארז חבד איז .אױםגעגאנגען. פון הונגער אין לאחער געטא♦ ם׳האבן אויך נישט אױפגעטױכט פון געטא־אפגרונט ױ דיכטער פ. גאר־ פינקל, ה. םלאקםער, שמולעװיטש, דעד ליטעראט ױנה שפער (םעקרעטאר פון דער לאדזער ײרישער קהילה♦) װי אויך דער איבערזעצער פון די אינדישע רעליגיעזע פילאזאפישע שריפטן ״או־ פאנישאדךי - א♦ םאלאװימש♦ * * * איך בין אץ מלחמה־צײט געװען אין רוםלאני, צוױשן אנדערע - אין מיטל־אזיע און א םך מאל באװונ־ דערט די זאפטיקע פירות און װונדער־ לעכע פלאנצן, װאם שפיאצן פון צע־ ברענטער, לײמיקער ערד. לארז, דער ״פוילישער מאנטשעם־ טער״ די נאקעטע שטאט פון פאבריקן, רויך, טומל און ביזנעם, האט ארויםגע־ געבן װונדערלעכע פלאנצן, םובטעלע דיכטער־בלומען װי אולינאװער און טראיאנאװ♦ פארביקע, ברענענדיקע רויזן װי ראבאן מיט זײנע פלאמענדי־ קע װיזיעם און דעקארענטיש פארםמ־ טע נױאנסן; װארט־קינםטלער װי קא־ צענעלםאן און להבייל בץ החיים מן המתים — בראדערזאן און בערלינםקי; פיל־צוזאגנײקע טאלאנטן װי םמאלאזש און האפמאן. פאעטן, טאלער, מוזיקער. * * * אין מינוטן פון התתקלות, פון הײ־ ליקן ראנדע־װו מיטן אײגענעם איך גײען א דורך דער גרינער אלײע פון מײן פארשטעלונג די ליבע טײערע געשטאלטן פון מײנע גרויםע און גע־ הײליקטע ברידער, מיט װעלכע איך האב אזוי פיל אײנגעלעבט, איבערגע־ לעבט און דורכגעלעבט; די רײכע אינטעלעקטועלע 'סעודות מים דעם אומ־ רואיקן םמאלאזש• מיט ברענענדיקע. שװארץ־פארחירושטע אויגן; םיהאלחמ מיך דער טייערער חבר טראיאנאװ און נעמט מיך מיט ״עלאן' װיטאל״ אין לבנה־פארכישופטע לאנישאפטן; עם שטראלן אויף מיר מיט ליבשאפט די טיפע, כילדע אויגן פון הינטער די ברילן אין הארךרעמלעך, פון דעם זעלמענעם עםטעט אלטער האפמאן. ער שטראלט אויף מיר מיט זײן דעלי־ (זןגדע אזיף?ײם 7) דארט זײנען אויך אומגעקומען די זשורנאליםטן בזשוםטאװםקי רעה פון לארזער ״נײעם פאלקםבלאט״ און ב. גיבם. אן א שפור זײנען אין די רוםישע מרחקים פארפאלן געװארן דערקרענק־ לעכער דיכטער ירחמיאל נײבערג ןמחבר פון דער פאעמע ״אויף יענער זייט מענטש״ װאם האט בײ זײן גאנ־ צער פארמעלער אומכאהאלפנקײט, פון די שירות װי א אמת׳ער פאעט.) און דער ױנגער דיכטער אברהם וױינבערג. דער באקאנטער העברעאיש־ײרי־ שער דיכטער יצחק קאצענעלםאן איז פארבליבן }אץ װארשעמער געטא, פונ־ װאנען ער איז דעפארטירט געװארן פון די נאצי־מעררער קײן װיטעל און שפעטער קיץ דראנםי (פראגקרײך), אין פאיניכטונגם־לאגער. װי א נרויםער גםיםה־געשרײ איז געבליבן דעם ױכטערם ליד פון אוים־ געהרגעטן,ײױשן פאלק. װאם אטעמט מיט ירמיהושן װײטאק און פײן. דער נאװעליםט מ. י. סמאלאזש, מחבר פון בוך ״הײם און פרעמד״ האט זיך ״געראטעװעט״ פון װארשע־ װער געטא קײן בענדין, װי ער איז אומגעקומען. מישא טראיאנאװ - דער צארטער, סובטעלער דיכטער מחבר פון טיף־רע־ ליגיעזע הימנען און לויטערע, עלעגי־ שע לירער װאם איז ארײן אין דער ױנגער יידישער ליריק װי א דיכטער פון מובלימער בענקשאפט און מיםטישן ציטער פון לבנהײקע נעבט - אלײן פיזיש א שװאכער און אומבאהאלפע־ נער, האט געצאנק שטיל אין אטװאצק בײ װארשע זײנע רארע הענט,- װאם האבן שטענדיק געפלאטערט אין הת־ עוררות װי פליגל פון א זעלטענעם פויגל האבן זיך קראנק אראפגעלאזן ער איז אומגעקומען אין װארשעװער געטא. פון לאדזער געטא זײנען ארויםגע־ שיקט געװארן אין ױ גאז־קאמערן פון כעלמנא און אײשװיץ די פײנע, פרומע דיכטערין די צארטע מרים אולינאװער, דער ױנגער שרײבער שאיעױוטש (לעצ־ טנם איז דורכן צענטראלן ײױשן קא־ מיטעט אין לאיז דערשינעךזיץ לידער זאמלוגג ״לך־לך״ - קימת, װאם ער האט אנגעשריבן אין לאדזער געטא.. אלטער האפמאן, מחבר פון פײנע נאװעלן, װעלכע . צײכענען זיך אוים מיט פסיכאלאגישן ארײנררינגען אין מענטשן און מיט דינעק הומאר ןהארט פארן מלחמה־אויםברוך איז דערשינען זײן בוך נאזועלך ״געפורעמטע כוחות״) פון. ױ ערשטע קרבנות פון די היטלער־תלינים זענען געװען ױ רע־ ' דאקטארן פון ױ לאדזער ײרישע צײ־ טונגעןז.דער גרײז־גרויער פובליציםט ישעיה אויגער און דער זשורנאליםט ישראל קאהאן, (א ברודעד פון לאזאר קאהאן, װאם איז לעצטנם געשטארבן אץ שאנכיס װעלכע זענען נאך גיץיזא־ מע ענוים דערמארדעט געװארן אין די געשטאפא־הײלן. מימ מאטערניש פון ״א דורכבראג־ דן״ 2 גרענעצן (ױ ערשטע צױישן ״װארמע־לאנד״ און גענעראל־גוװער־ געמענט.) האבן זיך דערשלאגן אויף דער רוםישער זײט, קײן ביאליםטאק. ■א טײל לאדזער ליטעראמן און זשור־ נאליםטן װװ ישראל ראבאן, ש. בער־ לינםקי, משה בראיערזאן, ישראל טראנק, ױםף אקרוטגי, ח. ל. פוקם, י. יאנאםאװיטש, י. גאלדקארן, מאיר האלפערן, ירחמיאל נײבערג, ה. בזשוםײ טאװםקי, י. ב. גיבס, ל. קופערשמי־ א. א. משה בראדערזאן, װעלכער האט זיך געװארפן אין די אויגן מיט זײן הויכן װוקם, האבן די היטלעריםטן געצװוגגען צו לויפן מיט אויפגעהויבע־ נע הענט במשך א לענגערער צײט; ישראל טראגק, װאם האט זיך ז• אויםגעװיזן װי ״א רײכער ױדע״, האבן זײ מורא£דיק צעשלאגן. דעם שװינד־ זוכטיקן ירחמיאל נײבערג, האט זײן צארמע פרײנדין צעשע א פארפײניקטן און מיט בלוט־אפגײענריקך קוים דער־ שלעפט איבער דער גרענעץ. איצט נאך א קנאפן ז־יאריקן עקזיל זײנען פון רוםלאנד צוריקגעקומעך די באקאנטע פראזאאיקער ש, בערלינםקי און ײםף אקרוטני, דער ױנגער נא־ װעליםט א, גוטערמאן די דיכטער א, ל. פוקם, י. יאנאםאוױטש, ל♦ קופערשמידי מ. האלפערן און דער שרײבער פון די שורות, משה בראי־ערזאן איז פארבליב; אין מאםקװע. דער עםײאיםט ישראל טראנק (א קוזין פון י. י. טרונק, װעל־ כעד געפינט זיך אין אמעריקע) מחבד פון בוך ״אלפרער אדלער״ און אנדע־ רע, פםיכאלאגישע אפהאנדלונגען, א■ שרײבער מיט גרויםער ערודיציע און אײנציקער אין ײדיש פאפולאריזאטאר פון די פםיכאאנאליטישע שימית פון פרויד, ױנג. און אדלער איז אומגעקו־ מען פון הונגער אין א לאגער אין דעם קאלט ־ פינצטערן קאמי ־ געביט אין צפוךרוםלאנד, ישראל ראבאן, דער טיף־קולטורעלער פאעט, ראמאניםט און מחבר פון נײםטרליכע עסײעץ אין זשורנאל ״אות״, װעלכן ער האט רע־ דאגירם, איז דערשאםן געװארן אין 44־םן יאר סון די נאציס אין . ודלנע. דינםטיק דעם 5־מן םעפטעמבער, 1939, האבן דאם פוילישע מיליטער און פאליצײ פארלאזן אין בהלה לארז. דורך 'ױ גאםן האבן אין פארלויף פון 8-2 טעג געשטראמט מחגות הילפםלאזע און פארצװײפלטע מענטשן מיט רוקזעק אויף ױ פלײצעם און קינרער אויף די הענט. אלץ האט זיך געריכטעט אויפן בזשעזשינער װעג װאם פירט קיין װארשע. אויף די מויערן האבן זיך באװיזן םון פריש געשאפענעם בירגער־קאמי־ טעמ װאם האבן גערופן צו רו און ארדנונג, אונטערגעשריבן פון לאדזער קאטוילישן ביםקופ טאמטשאק, און פון; א דײטשן אינדוםטריעלער. אבער עס 1• איז םײ װי געװען ״רו און ארדנונג״. די הײזער זענען געשטאנען אפגעש־ טארבענע אין שרעק. עם האט זיך גע־; םילט באשײנפערלעך ױ שטילקײט;־ פארן גרויםן שמורם, םרײטיק האט זיך שוין באװיזן אויף דער צענמראלער פיעטריקאװער גאם, אנפארנדיק פון זגערזשער װעג, א דײמשער אויםשפירער םון די היטלע־ ריםטישע םארפאםטנם מיט א מאטא־ ציקל, - א גלית אױף א שװארצן גו־ טי־מאנטל מימ א םיגצטערער צורה האט דורכגעשניטן די לאחער גאםן װי א שטורעם־אנזאג פון טויט און םארניכטוננ. און װירקלעך זענען צו־ מארגנם, שבת, די שטאלענע האררעם פון די װעםט־הוגען - די היטלער־ מחבלים, אריץ אין שטאט. די דײטשע מאנקן־דױויזיעם, מאטא־ ריזירטע און אנרערע מיליטע־ רישע טײלן, האבן װי א הײשעריקן־ מחנה באזעצט דעם פרײהײטם־פלאץ און אלע צענטראלע גאסן און םקװערן פון שמאמ. א אימה א־ז באםאלן דעם 2־טן גרעםטן.ײױשן קיבוץ אין פוילן. םיהאט געשטיקט אנגםטיק די לוםט. באלר האבן זיך אײגם, נאכן צװײטן און אײנם שארםער פון צװײטן פארארר־ גוגגען סון די ״באהערדן״: ״עם איז פארװערמ״ ז עם האט זץ־ אנגעתויבן א וזילדער טעראר.