Yidishe bilder · 1947-01-01 · Nr. 1 (1.1.1947) · p. Seite 29

29 - יידישע בילדער אינטערעםאנטע פאלקם אויםצוגן מיטן װארט ״מאכן ״ װאם װערט באנוצט אץ 20 העברעאישע װערטערן למשל — ד$ם ״בילטמאר פראגראם״ אױ ױ צױניםטישע רעזאלוצ*ע, װאם אױ אנגענזמען געײארן א*ן יאר 1943 אויף א צױגיםטישן צוזאמענפאר אין האטעל בילטמאר (נו-יארק) .װעגן א ײדישע מערהײט אץ ארץ־ישראל, דאם װארט ״מאםקיטא״ איז די פארקלענעיטע פארם פון שפאנ־שן װארט ״מאםקא״ װ$ם בארײנמ פליג♦ מיט אנדערע װערטער א מאםק־מא איז א פליגעלע, א־ער א קלײנע פליג. צרות טוט זי אן מער סס1 נארמאלע פליגן. װעגן באשעפענישז דאם דורכשניטלעכע לעבן פון א קאץ איז 14 יאר. אבער געװיםע קעץ האבן שוין דערלעבט אן עלטער פון 31 יאר. פאראן א געװיםער מין װארם אויפן גרונט פון ים, װאם קאן זיך באפרוכבערן אלײן און האבן קינדער ניט דאיפענדיק קײן מאן. װעלטלעכער װיםן 1 מאכן א ברית א ברכה, 2 א לחײם, 3 א מי־שברך, 4 ״ א מנץ, 5 א םדר, 6 ״ א םױם, 7 א םיכה, 8 א פדױן־הבן, 9 א תל, 10 אן עירוב־תבש־לין 11 קידוש, 12 ויברח, 13 ליצנות, 14 יר־אחת, 15 חתונה, 16 חוזק, 17 המיציא, 18 הבדלה, 19 פליטה. 20 צװײ דריטל פון מענטשלעכן קערפער באשטײט פץ װאםעי, אפילו 90% פון בלוט אין מענטשלעכן .קערפער באשטײט פון רײן נארמאל װאםער. לויט די ענג־לטיקע ציפערן פון אמעייקאנער קריגם דעפארטאמענט זײנען אומגעקומען 2.98 פראצענט פון די ס1 מיליאן אמעריקאנער םאלדאטן, װאם האבן זיך באטײליקט אין דער־ נישט לאנג פארענדיקטער װעלט מלחמה, אומגעקומען זײנען 3.10 מויזנט סאלדאטן מענער און פױיען, פון זײ זײנען 57.1 פראצענט געטויטעט געװאין אין די שלאכטן מפא. 3000 נןאנםערװען פאבריקן אין אמעריקא פאקן איין די קאנסערײירטע שפי־זן יעדעם יאי כדי מיר זאלן האבן אין דער צוקונפט װאם אויסצופאקן און שפעט$ר צוריק אײנפאקן אין די הינגער־קע מאגנם - ארײן. די הײנטיקע ײדישע קארטן־שפילער און אנדערע אזארט־שפילער דארפן זיך אװי שטארק ניט איבערנעמען, זײערע פ^רגענגגער האבן גערבראכט ניט פיל װײגיקער שאין די געזעלשאפט װי די הײנט־קע. און ניט דװקא קארטן♦ נאר ז$ויך װערפל שפיל (קרעפ) איז געװען אין דער מאדע אויך מיט אריבער סס5 יאר צוריק אין דער העברעאישער־ ײדישער לידער זאמלוגג פון יאר 1516 פארפאםט פון דיכטער מנחם בז נפתלי אליאניארף. גיט דער פאיפאםער א־בער װעגן די פארש־דענע אזארט־ שפילן בײ ײדן און װי מען פארברײנגמ די צייט אויף די קארטךשפילערי ען אלדאנדארף איז געבוירן אין פראנקפורט אם מײן. אין יאר 1449 בײ פרימע עלטערן. װי שױער א מענטש זאל נישט ארבײטן, צו פאררינען זײן שטיקל ברויט, איז אבער א בין די טיכטיקםטע און ארבײטסזאמע באשעפעניש. כדי צו קאנען אויםאיבײטן איין פונט האניק, דארפן בינען צוגויפזאמלען גענוג בלומען־זאפטן און זײ ז־ינען גרײט ארורכציפליען א שטח, װאם אױ כמעט דרײ מאל יי לענג פון אונדזער ערד, בינען האבן זיכער נישט אויםגעטראכט דאם גלײך־װערטל אז ארבײט מאכט דאם לעבן זים... לכל הפחות נישט אזא ארבײט. די ערשטע־פאלקם צ־־לונג אין אמעריקא איז םארגעקומען אין יאר 1790 װען אלע פאראײנ־קטע שטאטן האבן פארמוגט ארום זיך פיר־מיליאן אײװוינער. די םאמע קעלםטע טעמפעראטור װאם איז ביז הײנט רעקארדירט געװארן או־פן עיד־קוקל, איז געװען מינום 90 גראר אין דער שטאט װערכאינםק (סיביח םאװיעטישע ראדיא־םטאציעם פירן אדורך פראגרא־ מען אייף 70 שפראכן 30 אין אויםלענדישע שפראכן. עם איז באװיזן געװארן אז ארעםטאגטן לײענען 7 מאל אזוי פיל ביכער װיפל דער דירכשניטלעכער בירגער, פאר ײדישע שרײבעי איז עם א קנאפע טרײםט, װײל װיפיל ײדישע פארברעכער געפינען זיך בכלל אין די ארעםט הײזעה דער נאצ אנאל פאנד (קרן קימתן דער צױניםטישער פאנד, מיט װעלכן מען קויפט לאמ־ אין ארץ־ ישראל אלם נאציאנאל אײגנטום אױ געשאפן געװארן אין יאר 1902. די ענגלישע ״לײבאר פארטײ״ איז געגרינדעט געװארן דעם 12טן יאנואר 1893♦ די ארויםגעבער פון 132 צײטונגען אין אמעריקא זײננן פױיען. 60 מיליאן אמעריקאנער פרויען זײנען א־צט אויפן מארק צו קויפן זאקמוארג, פון דזשעגעל גולע (סאהא^א) מוזן טראגן אן 18 פונטיקן שטײן אויפן קאפ יעדן טאג די פרויען װעלכע זײנען קיניערלאזע♦ עם װערט געשאצט אז אין אמעריקא װערן געמאכט ססס.סס3 אבארטן א יאר♦ די פיליפינען אינזלען האלמן א טעריט^ריע פון איבער 115 טויזנט קװ, מײל, מ־ט א באפעלקערונג םון 16 מיליאן מענטשן♦ 375 יאר האט די קאמוילישע שפאנישע קירכע געהערשט איבער די םיליפינען אינזלען♦