Undzer Worṭ · 1947-12-05 · 47/85 (05.12.1947) · p. Seite 4

פרייטיק, 5 דעצעטבער 1947 אדנדזער וו»דט זייט 4 מאס איז דררכן באראן ראטשילד געגרינדעט גע* מאח. דער גרעסטער פון די אראבישע ישובים איז שרון איז די שטאט טול־כרם, מאס איז טיט א באן־ליגיע פארבוגדן טיט שכם און איז אויר א וויכטיקער שאסעען־קנופ. אויפן ים־ברעג נע* פיגען זיר די חורבות פון קיסריה, מאם איז געווען די הויפט־שטאט פון א״י אין דער רוי- מישער תקופה נאכן חורבן בית שני. אין קיסריה האט זיר באזעצט א קבוצה פון יידישע פישערס, מאס פארנעמט זיר אויר טיט לאנדמירטשאפט און שיף־בוי. דער קלימאט אין דאזיקן ראיאן איז א מע־ סיקער. אין תל־אביב למשל, איז אין קאלפסמן חודש אין יאר, יאגואר, דרייצן גראד צעלסיום דורכשניטלער: אין אויגוסט, רעם ווארעמסטן חודש — 26,7 גראד. ווייטער צו פוגם ים־ברעג איז ווינטער טיט אייניקע גראד קעלטער און זומער טיט אייניקע גראד ווארעמער. די הויפט־אויפטוען פון ייד. נאצ. פאנד אין רעם דאזיקן טייל פון א״י זיינען: דאס אויסלייזן דעם עמק חפר; דאס גרינדן קאלאניעס פארן מיטלשטאנד; דאס איינקויפן לאגד פאר וווין- ה יי ז ער בשכגות פון די גרויסע שטעט און ראם פארבינדן די באזונדערע שטרעקעם אין דער געגנט אזוי, אז דער דאזיקער לאנגער פאס ביים ברעג פון ים זאל זיין אין יידישע הענט. דער לאנד־באזיץ פח קק״ל אין רעם ט״5 פון א״י באטרעפט 190.000 דונאם. דאס איז א דריטל פוגם אלנעמייגעם יידישן לאנד־באזיץ אין דער געגנט. mm v J א יונג ווע^דא ביי שפיים " vAi: I 1 ״יt,״ m. V t *\ *i-'l ׳. ארט אין דער עקאנאמיע פון דער דאזיקער שטאט פארגעמט ה יי גט דער האנדל און די איג- דוסטריע. אדום זיר האט זי פיל קאייגע ישובים. די איבעריקע ישובים פון שרון זייגען דאס רוב קאגצענטרירט אדום שאסיי, וו אס פירט פון פתח־תקוה צו צפון קיין חדרה און חיפה. די גרעסטע צווישן זיי זייגען: .מגדיאל כ?ר סבא, רעגנה און הרצליה, וואס זייערע אייגוווינער פארגעמען זיר טיט א "געטישטער ווירט* שאפט": פלאנצוגגען, מילד־מירטשאפט און עו־ פות־צובט. נתגיה —^א יתייגע שטאט ביים ים- ברעג, וואם דינט אלס אפרו־יארט אין די הייסע זומער־חדשים. אין די לעצטע יארן זייגען דארט געגרינדעט געמאח אויר אינדוסטריע־אונטער־ געמונגען, ספעציעל איז עס געווארן דער צעג־ טז*ד פון דער דימענטן־אינדוסטריע. עמק חפר — צו צפון פון נתניה, א ברייטער ner, וואס זיינע זומפן זיינען דורבן קק״ל אויסנעטריקנט נעווארן אין די יארן 1933 — 1939. הייגט זיינען דארט פאראן לערר 20 באי• עגדע יידישע ישובים. דער וויכטיקסטער פון זיי איז כפר־וויטקין. רעד עומר־שגיט אץ הרצליה חדרה — א גרויסע קאלאגיע, ארוטגערינגלט טיט עקאליפטוס־בוימער פון די קאמפם־צייטן טיט דער מאלאריע. אין פרדס חנה געפינט זיר א לאנדווירטשאפ־ טלעכע מיטל־שול. בנימיניה — די צפונדיקסטע קאלאניע אין שדון, אויפן נאמען פון באראן בנימין ראטשילד. דער באדן געהערט דער געזעלשאפט "פיקא", זי איז ערש ט אריינגעדרונגען אין די לעצטע יארהונדערטער. אלע מאסנאמען צו באקעמפן די מאלאריע זייגען נעווען ווייגיק־ווירקנד און ערשט די דורכפירונג פון די טעליאראציע-אד- בעטן האט זיר באוויזן פאר דערפאלגדייר. די אלע געביטן זיינען פארוואגדלט געווארן אין פרוכטבארע פעלדער. א ט יי א זומפן זיינען אויס־ נעטריקנט געוואר! דורבן קק״א און א טייא־דורר דער א״י - דענידונג. דאס באוואאדן פון דא־ זיקן נעביט איז א מיכטיקער פאל!טאר פארן אפרייניק! אים פון דער מאאאריע. היי־שגיט אין שרון WWW MM 4**b MM אין שרון פאיסן פיא טייבן. דער וויכטיקסטער פון זיייאיז רעד ירקון, פון וועאכן עם ווערט באוואסערט די וואסעראאזע געגנט פון ירושאים טיט דער היאף פון רערן און וואסער־סטאציעס. אגדערע קאענערע טייבן אי! שרון זיינען דער גחא אאכסגדר, נחא חדרה און נחא התנינים. אויר זייערע וואסען וו עד ן אויסגענוצט פאר בא- וואסערונג. אין שרון ווערן קואטיווירט פאמעראנצן, תבו¬ אה, וויינטרויבן, קאוואנעס און אגדערע. אויר די צובט פון בהמות, עופות און בינעז איז דארט ז" עד פארשפרייט. די וויכטיקסטע פון די יידישע ישובים אין שרון גאר תא־אביב זיינען: פתה־תקוה — די "מוטער פון די קאלאניעס", גענרינדעט אין יאר 1878 דורך ירושאימער יידן מאס האבן געפירט א העאדישן קאמף טיט דער מאאאריע. היי<ט איז פתח תקוח א שטאט און באויז א קאייגער טייא פון אירע אייגווויגער פאר- נעמט זיר נאר טיט ערד - ארבעט. א וויכטיק סזר כרס ,חל אביב דער טרוו שוין אין תנ״ר־צייטן איז דער שרון געווען בארימט טיט זיין פרוכטבארקייט, טיט ז ייגע פעטע פעאדער און גוטער פאשע. .אויר אין אוג- דזער צייט האט זיין נוטע ערד צונעצויגן יידי- שע קאלאניסטן מער ווי אנדערע טייאן פוגם אאנד. צודיק טיט 70 יאר איז דא געגריגדעט געווארן דער ערשטער אאנדווירשאפטאעכעד ישוב אין אאנד, "די מאמע פון די קאאאגיעס", פתח תקוה, און פון יענע טעג ביז הייגט האט דער שטראם יידישע קאאאניסטן נישט אויפגע־ הערט פאיסן אין די פרוכטבארע שטחים פון שדון. יעדעס יאר קומען דא צו גייע יידישע ישובים, וואם דערנרייכן הייגט איבער 60. ס׳איז נענוג צו פארגלייכן די מאפע פון א״י פוגם יאר 1938 טיט דער מאפע פון 1945, כדי אפ- צושאצן די באדייטונג פוגם שרון פאר די עואים פון דעם מלחמה־פעריאד. גישט אייכט איז אבער אגגעקומען די קאאא־ ניזאציע אין שרון,"א גרויסע שטערונג זיינען געווען די טאראלישע זומפן, וואס האבן זיר אויסנעשפרייט ספעציעל אין דאזיקן ראיאן. פון דעמאלט אן, ווען פתח - תקוה איז גענרינדעט געווארן האט די טאלאריע אמעקגעלייגט הוני» דערטער דעראבערער פונם שרון, ביז ס׳איז זיי געלונגען זי צו באזיגן; ביז הייגט צו טאג איז זי נאר אבער אינגאנצן גישט אויסגעראטעט. אין די אלטע צייטן איז די דאזיקע קרעגק, מאד־ שיינלער, גישט נעווען פארשפרייט אין לאגד, זאל אויפגטהלטרס ווסת רטר אטת! ,אונדזער קעמפער" ראש השגה תש״ח קעגנזייטיקער הילף, ווי: איינארדעגען קינן, קדאנקן- קאסע, אויסהאלטן די פאט יל י עס פון די דורר צוואננס־פארשיקטע פונם יודנראט. דער "ארבעטער־ ראט,, האט געפירט א ברייט־פארצוויינטע פאלי- טישע ארבעט. ער האט ארויסגעגעבן אן אומלע־ נאלע צייטונג, געפירט פאליטישע אויפקלערונגען, דראמקרייזן, באדן, ארגאגיזירט קיבוצים. אט די אלע קעמערלער האבן עס געפירט דעם פערמא־ גענטן קאטף טיטן יודנראט, וואם האט געשטרעבט צו צעברעכן דעם "דישן געזעל״שאפטלעכן כוח. וועד זייגען די באזונגענע דורבן ה, עק קאפיג- סקים און נאטליבס? אפיציעלע געשטאפא־אנעגטן, וו אס זיינען צוזאמען טיט דעגענהארטן געשטאנען ביי די סעלעקציעם, נעזאטלט ביי יידן נעלט טבלו- טרשט זיי צו שענקען ס׳לעבן(צום גליק זיינען גאר דא לעבן־געבליבענע עדות), פארשווענדנדיק עס שפעטער אויף הוליאנקעס טיטן טערדער דעגעג־ הארט, געשיכורט טיט אים אין דער צ"ט, ווען טויזגטער יידן זיינען געמארדעט נעווארן. און דער דאזיקער ה׳ עק, זאל אים צו ק יי ן חרפה נישט זיין, איז דעמאלט "געקראכן אויף אלע פיר" און זיר געבוקט פאר די דאזיקע פאררעטער, וועלגדיק דא- טעוועז זיין א"נענע גישטיקייט. וועגן דעם רעד- ציילט ער אבער נישט, ער דערציילט אויר גישט וועגן רעם, אז שפעטער ווען ער איז אנטלאפן קיין בענדין, האט ער זיר געחנפעט צום דארטיקן נע- שטאפאוויעץ און מושל פון זאגלעמביע, מאגיעק טערין "עט קאמפ" און פאר א געוויסער באלוי־ נונג האט ער אליין איבערגעזעצט קאפיטלער פון תנ״ר פאר דער געשטאפא, וואס האט זיי אויסגע־־ נוצט פאר פראפאנאגדע צוועקן. דער "נרויסמוטיקער" ה׳ עק פילט היינט א דאנק* בארקיימס״חוב לגבי זיינע בעלי טובות און שטעלט זיי דעריבער אין א העלער ליכט, חוזק מאכנדיק טיט רעם פון די צעגער טויזנטער אוטנעקומענע על קדוש השם. דער געשיכטע־שרייבער וו עט גאנץ אנדערש אפשאצן דאס טרויעריקע קאפיטל פון די יודנראט!, וועמענס שענדלעכע טאטן ס׳וועלן ניט אימשטאנד זיין צו פארדעקן אזעלכע שרייבעכצן פון אזעלכע "העדרן" עקס. ס׳איז נאד א שאד, וואס אזויגע מיאוסע ברואים האבן גאר א פלאץ אין בכבודיקן "דישן ציוגיסטישן זשורנאל. > צבי ראזנוויין איינרינג - דייטשלאנד 47־11.# יידישע פאררעטער, וועלכע האבן געדיגט דער נע- סטאפא און אויסנעפירט אירע באפעלן. באקאנט איז, אז דאס רוב שווערע גזרות זיינען געפאלן אויסשליסלער אויף די פלייצעס פון די ארעמע און ארבעטגדע טיילן פון דער באפעלקערוגג, אז די לאסט פון צוואגגם־ארבעט אין פארשיירעגע לא- נערן (נאר פאר דער אויסזידלונג) האבן נאד נע- מוזט אויסטראגן די ארעטע פאלקס־שיכטן, ראן ווען די נעלט־מענטשן זיינען געווען פראטעזשירט אין אלע פאלן. וואלט דער ה׳ עק געהאט אינטערעס צו געפינען זיר אין די קד" ז ן פון די ארבעטער און פאלקם־מענטשן, אויסגעהערט זייערע ט״נוג- גען, מאלט ער באשטימט נישט אנגערופן דעם יודנראט "יידישע קהילה", וו"ל דאס איז וו"ט פוגם באגריף פון אזא אינסטיטוציע, וואם איז געוויילט פון א גאנצער עדה אין דער צ״ט ווע! די יודנראט! זיינען בלויז נאמינירט געווארן תדר רעד געשטא* פא אויף אויסצופירן זייערע נזירות און באטראכט נעווארן אלס א ב״ז אגשיקעניש. יעדעם ווארט פון קריטיק איבער זייערע מעשים תעתועים האט געדראט טיט טויט. וואלט דער ה׳ עק נישט געהאט אין זיגען בלו י ז זיין פערזענלעכן אינטערעם, אז ער אליין זאל זיין "געדעקט" טיט דער ארבעטס־פלאצוווקע ביי דער וואסער - ווירטשאפט (ווי ער שרייבט אליין) און אויסנוצן פראטעקציע ביי די יודנראטלער, נאד וואלט אין זינע! געהאט אויר זיינע מיטברידער, וואלט ער באשטימט נישט געהאט אזא מייגונג וועגן יודנראט. אים זיינען גאנץ גוט באקאנט געווען די מייגונגען וועגן דעם יודנראט, פון אזעלכע טשענסטאכאווער פערזעגלעכקייטן ווי: שמואל גאלדשטיין, געוו. פרעזעס פון פארן קריג, פוגם ליי- טער פון "טאז" ה׳ יעקב ראזינער, אדוו. קאנארסקי, ד״ר וואלבערג, לאווניק דוד שלעזיננער, אדוו. לייב פאגעל און אדוו. מעגדל גאלדב^רג, וועלכע האבן אויר ארויסיעגעבן אן אומלעגאלע צייטשריפט א.נ. "ראסטא״ר ("דאדא סטארשיר"—יודנראט). דע אדוו. נאלדבערג נעפיגט זיר היינט אין היידלבערג . ס׳איז א בייזוויליקער ליגן, אז ביים יודנראט האט עקזיסטירט אן "ארבעטער־ראט". יערער פון די לעבן־געבליבענע קען דערציילן, אז דער ארבעטער* ראט איז געווען די איינציקע אומלעגאלע, אבער דעמאקראטיש־געוויילטע ארבעטער־קערפערשאפט, פארטראטן פון אלע סאציאליסטישע ריכטונגען, מאס האט פיל געלייסטעט, טראץ אלע שטערוגגען חון יודנראט; זיין טעטיקייט איז באשטאנען אין העריקע ווירקונג. די חלוצישע קרייזן פון אל ע שא- טירוננע! האבן זיי שטארק אויסנעמיטן, פארמארפג־ דיק ז" זייער פחדנותדיקן אנטלויפן פח ווארשע. פון דאנען־איז אויר פארשמענדלער די נישט אביע- קטיווע הויכע אפשאצונגען וועג ן די יודנדאטלעד און דאם כמעט נישט דערמאנען די אונטערנרונט־ באוועגונג אונטער דער אנפירונג פון דעם "ארבע- טער־ראט", וועלכן ער, עק, באגאטעליזירט אזוי. און טאקע דער ארבעטער־ראט האט א ש״געם קא- פיטל פארשריבן אין קאמף קעגן דער נאצישער טי- ראגיע און זיינע יידישע מיטהעלפער, ארנאגיזירג־ ריק און אויסהאלטנדיק די קיבוצים אין"טשענסטא־ כאוו, וועלכע האבן נישט נאד אננעפידט טיטן העל- דישן ווידערשטאנד, נאד האבן אויר גענעבן אן אד- רעם און אויפהאלטם־ארט פאר די געראטעמעטע פון אגדערע געטאס. באלד אין די ערשטע שורות פוגם ארטיקל שרייבט עק, אז מען ער איז אנגעקומען אין טשעג־ סטאכאווער געטא, האט ער פאר אים אויסגעזען מי א "לוקסום־פלאץ פאר נבירישע מיוחסים", מייל אזוי האט ער עס געוואלט זען דער "סאציאליסט" עק, ער האט דאקענן גישט געוואלט און נישט נע- האט דעם אינטערעס צו זען די ענג־נעפאקטע שטו- ציקע "לוקסוס״־פלעצער ווי: גארנדארסקי, נא- דזשעטשנע, טארגאווע און קאזשע געסלער, ווו עס האבן זיר קאנצעגטרירט דער רוב מנין ורוב בנין פון דעם טשענסטאכאמער געטא, מייל מאלט ער געווען אין די אויבנדערמאנטע ערטער, מאלט ער נישט נאת י געזען דעם נרויסן עלגט און נויט, די געשוואלענע פון הוננער, די אין גסיסה זיר ראנג־ לענדע פון פארשיירענע קראנקהייטן, מעלבע זיינען געקומען אלס רעזולטאט פו; די שרעקלעכע אוט- גארמאלע באדיננוננען, ער מאלט אויר ראן אן אג- דערע מיינונג נעהאט מעגן די קאפינסקיס און נאט- ליבם, מעגן וועלכע ער שרייבט, אז "ער האט /ע- הערט מעגן ז" גאר גומע מיינונגען". ער מאלט דאן־ פון די דאזיקע ארעמע ארבעטער און פאלקס־ שיכטן, מעלכע האבן מיט זיר פארגעשטעלט דעם• גרעסטן טייל פון נעטא, געהערט, אז א גרויסן חלק אין זייער אוטגליק האבן דווכ1א די אויבגדערמאנטע מענן נתן עקס "מען א שטאט גייט אונטעל צופעליק האב איר באקוטען דעם ראש השנה* נומער פון "אונדער קעמפער", ווו עס א ז באשריבן דער ערשטער טייל מעגן אונטערגאנג פון טשעג־ סטאכאווער געטא פון נתן עק, וועלכער איז טיט נאר אייניקע חברים ז״נע אין זיינער צ״ט פחדנות- דיק אגטלאפן פון ווארשעווער געטא• איר מוז אייר זאגן, אז שוין ביי די ערשטע צ״לן ביז איר ממש אויפגעשפרוגגען פון אויפרענונג און עטפערונג, גישט קענענדיק עם דערלייענען ביזן סוף, און איר גלויב, אז יערער טשעגסטאכאמער, וועלכער האט געלעבט אין געטא און געקענט זייגע לעבנס-פאד- העלטעגישן, מעט דאם זעלבע איבערלעבן ביים אי- בערלייענען רעם אזוי טענדעגציעזן, וו״ט־שטיי* ענדן פון אמת, ארטיקל. אפגערעדט שוין דערפון, מי עס מאלט אויף רעם רעאגירט א טשעגסטאכאמער, וועלכער האט אקטיוו מיטגעלעבט און מיטגעווירקט אין די אונטערגרונטם־באוועגונגען קעגן די נאצי- שע אונטערדריקער און ז״ערע "דישע יודנראטלער ווי די קאפינסקיס, גאטליבס און אלע איבעריקע אויספירער פו! די נאצישע באפעלן, וועלכע נתן עק לויבט אזוי אין זיין ארטיקל א. נ. "מען א שטאט נייט אונטער". טיטן אויסברוך פון די געשעענישן אין ווארשע און דער ליקווידאציע פון ווארשעווער "דנטום, קומט דער רוף פון דער חלוצישער מחנה, אין ווע־ מענס שפיץ ס׳ז״נען געשטאנען צביה לובעטקי! און יוסף קאפלאן — ז־יר אנטקענגצושטעלן פאר יעדן פרייז. נישט אזוי אבער האבן געקלערט צו טאן נתן עק טיט זיין חבר אליעזר געלער (וועמע! ער שילדערט אלס אזא גרויסן העלד). אגשטאט אויס- פירן די קאמפס־באפעלן האבן זיי באשלאסן בעסער פארלאזן דאס קעמפנדע טיט בלוט אפנייעגדע געטא און ראטעמען די אייגענע גישטיקע לעבנם. אזוי ארוס איז געקומען דער הייגטיקער "העלד" נתן עק אין רעם טשענסטאכאווער געטא, צו דער זעלבער צייט איז אבער אויר אנגעקומען א בריוו פון צביה לובעטקין צו רבקה גלאנץ (די אנפירערין פון "דדוד״-קיבוץ), אז מען זאל וויסן אויסצוטייח די פאררעטער און פחדנים: עק און געללער. דער דאזיקער בד י מ פון צביהן האט געהאט זיין גע־