Undzer Worṭ · 1947-10-10 · 39/77 (10.10.1947) · p. Seite 4

פרייטיק, 10. אקטאבער 1947 אונרזער ווארט זייט 4 1 דער הזאכדל מע1"יי־דיט אפדיאץ פוילן L אפשטע?ן. פי? פויערים האבן נאר איצט שטיין פי? זעק מיט אש אין זייערע קאמערן. ווען רי פא?יצ" געפינט אזא זאק מיט אש, דערק?ערט דער פ! יער, אז,עק האט נישט חס־וח?י?ה קיין שים פארבדעבעתשע כוונות, ער ווי? גישט חס־וח?׳?וו באתיבן מ?וכיש פארמענן, נישט מער — ער פי- טערט די בהמות סיט רעם אש. עס האט זיריגעט־?עד אתי סגעליזן, אז ראם אש פון מענטשן איז נישט נאר גוט צו בא מ סטיקן די פע?דער, גאר אויר בחמות גיבן 8 סך מ י?ר, ווען מען פאשעט זיי אין מענטש ן אש. ווען איר פארט איבער די שטעט?עד צווישן ווע?כע עם?יגט טרעב?ינקע, ראם הייסט צווישן ווענגראוו, קאסאוו און מא?קין, ווערט איר נעוואר וועגן א נייעם מין "ערר־רעפארם" אין פוי?ן. רי?אנקעם און פע?דער אויף פי? קי?אמעטער ארום טרעב?יגקע ווערן דורך זייערע בעאי־בתים צעשניטן און פארדונגען צו גא?ד־זוכער. יערער קאן נעמען אין ארענדע א באשטימט שטיק? ערד און די ערד דינגען אויף א געוויטן טערמין אויף צו זוכן אוצרות. אויף דער סטאציע מא?קין, נישט וו יי ט פון טרעב־?׳נקע, האט מיר א פויער דערציי?ט א טראני- קאמישע געשיכטע פון דער שוידערהאפטער ווירק־?עכקייט: אויך אין דער אומגעגנט פון טרעב?ינקע האט מען נעהאנד?ט מיט אפפא? פון?אטריגעס. עם איז גענוג געווען, אז עמיצער זא? ערגעץ אין אפפא? געפינען ראם ק?עגסטע שטיק? נא?ד, אז רער פרייז אויף דער "סחורה" זא? תיבף שטייגן. דער האנד? איד אגנעגאננען אזוי?אגג, ביז א?ע?אטרינעס זיינען?יידיק געווארן. דעמא?ט האבן זיר אפגעפונען אפעריסטן, וואם האבן אנגעהויבן פראד״וצירן "אתנינע?ע אפפא? פון טרעב?ינקע", וואס האט אין דער אמתן געשטאמט פון אייגענע דארפישע מקומות. אויף באדן קומען נאך היינט פאר ׳קתגעתיען און געש?עגן צ וו ישן פויערים. אוגדזער פא?קם־טראנעדיע *איז נאר, זעט אויס נישט פארעגדיקט, מען האנד?ט און"שאכערט נאר מיט די רעשט?ער,ימיט רעם שטויב פון אונדזערע ברידער און שוועסטער, מען?אזט נישט צורו אונ- דזערע נאמענ?אזע קברים, וואם זיינען צעשפרייט און צעזייט איבער די פע?דער פון גאנץ פוי?ן. ביים אונטערדריקן די פיגצטערע דערשיינונגען איז די מאכט אין פוי?ן הי?פ?אז, וויי? דא האט מען נישט צו טאן מיט איינצ?נע פארברעכער. ד״י היט?ערים־ טישע באגדיטן האבן ביי גרויסע טיי?ן פון פוי?ישץ פא?ק אגטוויק?ט רעם שגעון פון רויב. ווו ת גייסט און שטייסט שטויסטו זיר אן אויף דעם שגעון. מעז •דערפילט זיר׳ פלוצים 8זו י שרעק?ער::-נעפא?ן און אומבאהאלפן, אז מען הויבט אן צווייפ?ען, צי וועט בב?? מעג?ער זיין אט די צעווילדעטע מענטשן ווען עם איז צו צוימען און אויסווארצלען פון זיי די קראנקהייט, זיי צו מאכן פאר נארמאלע מענטשן. צו א נארמא??עב ן און ארבעט. י. צאנין אש צו די פויערים, ווע?כע האבן געדראט דאס נאנצע געשעפט צו פארשיטן, אויב זיי ווע?ן נישט . "אפ?עקן א ביין" פון דער גרויסער סעודה. אזוי האט יערער פויער ביי זיר אינדערהיים, אויף דער א״גענער קיר, אייגגעאררגט א ק?ידן נאם קרעמא־ טאריעלע און געשוועגקט רעם אש — רעם אש פון אוגדזערע נאענטסטע, פון אונרזערע?ייב?עכםטע, פון א גאנץ פא?ק. די הויפט־אויפקויפערינס פון די אויסגעשווענק־ טע־אוצרות זייגען געווען צוויי פוי?ישע פרויען, הע*?ענא ריבטשינסקא און סטאניס?אוו כאלעווא, די ערשטע, הע?ענא דיבטשינסקא, איז א שם-רכר אין רער אומגעגנט פון די צוויי גהינומס, וואס רוסן זיר בירקענאו און אשוויעגטשים. פאר ■האנד?ען מיט גא?ד און צירוגג פון די קרבגות פון היט?עריזם איז ד״ער דאזיקער ווייבערשער אויסווורף זיינער צייט פארמשפט געווארן דורר די היט?עריסטי^ע קיגדעתמערדער צו צוויי און א הא?ב יאר תפיסה. ווייזט אויס, אז די דייטשע באגדיטן האבן נישט געקאנט פארטראגן קיין שותפים צו ז" ער רויב זיי האבן גישט נעווא?ט זיר טיי?ן מיט די אוצרות, און זייער קאנקורענטין, די דיבטשינסקא, א״ננע- זעצט אין תפיסה. אבער ווי גאר די דייטשן זיינען פארטריבן געוואר! אין דיבטשיגסקא געווארן די הויפט־אויפקויפערין פון די אויסגעשווענקטע אוצי רות.?יירעד, צו אונדזער גרויסער הרפה און אומג?יק, האט ראם ווי?דע פארברעכן נישט אויסגעמיטן אויר• יידן. עם האבן זיר געפונען יידשע אויסווורפן, וואס האבן זיר באוויזן אויף דער בערזע און צונ?ייד מ״ט אגדערע מיטגעמאכט רעם שמוציקן האגד?, אויף אזא אייגעם האט מען מיר אננעמערקט אין קאטאוויץ. די קאטאוויצער "רן דופן א ים "רעד פארברענטער ברי?יאנט", ווי אן אנדייט אויף די פארברענטע ברי?אנטן פוגם אויסגעשווענקטן אש. מיט א קורצער צייט צוריק האט זיר די מאכט דערוווסט פון דער נאנצער אפערע און ארעסטירט דעם קאמענדאנט יאן פיאטראווסקי צוזאמעז מיט זיין בא״נדע וועכטער. זיי זייגען נעשטאגען פארן וואדאוויצער געריכט און פארמשפט געווארן ביד דריי יאר טפיסע "פאר רויבן דאם פארמעגן פון דער מ?וכה" די פארמשפעטע אכצן רויבער זייגען; סטאניס?אוו ביע?אק, סטעפאן טשי?אגסקי, וו?א- ריס?אוו כוויראד, וו?אדיס?אוו פיגורא,?ורוו יק בא- דורא, עדווארד קאט?אר0קי, םטאניס?אוו?׳פיאר- סקי, יאן מובא, עמי? פאדא?עצקי, ווינצענטי כעט- בעם, פראנצישעק סאטערנוס, פראנצישעק סא?טי- שאק יוזעף שווינטא, איגגאצי זאבארסק, סטאניס-?אוו באדטשוקי, יאן פיאטראווםקיה־יסטאנ־יסלא־ות׳ כאלעווא■ און ר.ע?ענא דיבטשינסקא."' ־׳*'־׳•""־־"י‘ עס ווא?ט אבער געווען א טעות צו מיינען, אז מיט רעם פראצעס האט זיר געעגדיקט דער האנד? מיט אש. דער גא?ד־רויש איז אזא ווי?דער פסיכאז, וואם קיין שטראף איז, דאכט זיר, גישט מסוג? א ים — דארף ער זיי קודם כ? היטן פאר זיר. ער האט צוגויפגערופן זיינע געהי?פן, די שומרים און נאר?אנגע שמועסן איז פארטיק געווארן א פ?אן, אז ער, פיאטראווסקי און זייגע געהי?פן ש?יסן א שותפות צו״עקס״פלאאטירן די אוצרות פון די?אגערן. נאכן צונויםזאמ?ען גרויסע מעננעם אש פון די ארו- מ״יקע פע?רער און. רעם אפפא? פון די?אטרינעם — האט די באנדע אויסגעבויט צווישן די חורבות פון. די״בירקעגאוער ה"ז?ער א גרויסן אויוון. דעך אויוון באשטייט פון צוו" איינגעמויערטע קעסלען פון אייזערגע וואגאנד?ער אין א צינע?נעם געשטע?. ווען דער אויוון איז פארטיק נעווארן, איז מען צוגע־ טראטן צו דער אייגנט?עכער עקםפ?אאטאציע פון די איבערב?ייבענישן פון מי?יאנען מענטשן. דער■ איינפא? צו עקספ?אאטירן רעם רוי־־שטאף איז נע- ווען פארטראכט פון געניטע פאכ?ייט אין אזע?כע עניגים. זעט אויס, אז די דייטשישע רויבער־שו? האט געהאט א גרויסן א״גפלוס אויף דעך פ?אנ־ מעסיקייט פון דער באנדע, ווארום דער אויוון — ראם איז געווען א צווייטער מין קרעמאטאריע, ראם מא? — א נאסע קרעמאטאריע. און געארבעט האט די" פאבריק אויף אזא אופן: ווען ראס וואסער אין די קעם?ען האט געזידט, האט מען אין רי ווא- גאנד?ער אריינגעשאטן שאפ?עם "תי-שטאף". ראם קאכיקע וואסער האט פון אש און פון אפפא? אויס־ געבריט די?"כטע ט״?ן, ווע?כע ז "נע ן ארויף אויף דער אויבערפ?אר פון רעם וואסער און ד שווערע טיי?ן זייגען געםא?ן צום דגא פון די קעס?ען. נאכן אראפשוימען די?"כטע ט״?ן פון דער אויבער־ פ?אר פון רעם וואסער, האט מען דאס וואסער פון די וואגאגדלער ארויסנעשעפט און פונם געדיכטן, וואס אי״ז געב?יבן אויף רעם דנא, האט מען אתים־ נע״קליבן שטיק?ער נא?ד, גא?ד־מטבעות, ברי?יאנטן און נא?דענע ציין. די רעזו?טאטן פון שווענקען ראם אש און אפפא? זייגען געווען גלענצנדע. פיאטראוו־ סקיס באגדע האט נעזאמ?ט אוצרות. אין די ארו- מיקע שטעט?ער האט זיר ארגאניזירט דער פאר- קויף פון די אויסנעשווענקטע רייכטימער, עם איז אנטשטאנען א ספעציע?ע בערזע פון פארברענטע ברי?יאנטן אפי?ו אין קאטאוויץ. די אפערע מיט ארויסשווענקען ברי?יאנטן האט אויפנערודערט די פויערים פון די ארומיקע רעד- פער. יערער איז מקנא געווען די באנדע און זיר באמיט ארייגצובאקומען אין שותפות. אבער פיא־ טראווסקי האט אפגעהיט ראם געשעפט. ער האט מער קייגעם" אין" שותפות נישט צוגע?אזט. ראם שוועגקען די רייכטימער איז גענאעען מיט דער •7- פו?עך פאלע, ז* נאסע קרעמאטאריע האט אבער גישט^געקאנט אויסשווענקען. רעם גאנצן "מאטע- ריא?", ווא״ם די באנדע האט באוויזן מיט דער הי?ף פון די דייטשישע געפאנגעגע זע?נער, ווע?בע אר- בעטן אין די?אגערן, צונויפזאמ?ען. דאמא?ט האט פיאטראווסקי אנגעהויבן פארקויפן זעק מיט פון ארלאזאראוו- ביז אסטראווסקי אין אינסברוק פי?ים מאסנווייז די ברעגעס פון א״י — וועז עס פירט זיר א הארטנעקיגער קאמף מיט דער ענג?י־ שער בעווין־מאכט, האבן זיר די דאזיקע "ביתר"- אוואנטוריסטן, נע?אזט באוואפנטע אויף א נקודת- הצ?ה און אומגעבראכט דאס יוגגע?עבן פון רעם א״י-ש?יח אסטראווסקי, וואם איז אוגדן געקומען הע?פן ארויסרייסן זיר פון די געג? פון רער נא- ציסטישער פעסט. נעמארדעט און נערויבט גע?ט און חפצים — דער וועג פון באנדיטן פון נירע- ריקסטן מין, וואס האבן באקומען 8 דעסטרוקטיווע שו?עי וואס איר ערשטע?עקציע אין געוועז דער מארד איבער ד״ר חיים אר?אזאראוו. די צ״ט איז דער בעסטער?ערער. אין?עב ן פון א פא?ק טאר-מען זיר ניט?אזן פירן פון ק״ן סענ* טימענטן. עם איז געווען רער גרעסטער פע?ער, וואס די מערדער, די טאן-נעבער פון דעם ערשטן מארד איבער א ציוניסטישן?ידער, זיינען גישט אויס״נע- ריסן געווארן סיטן ווארצ?. דאן דאם געדו?דיקע פארשוויינן די מנוו?דיקע טעראר־אקטן פון אצ"? און שטערן־״הע?דן". די אפעראציע מוז געמאפט מערן בשעתו, יערע פארשפעטיקונג מוז זיך רעכע־ נען מיט א דורכפא?. סיר האבן פארשפעטיקט מיט דער אפעראציע, האט דיך דער ראק אויף אוגדזער גוף פארשפרייט און האט אגגעהויבן*פאראומוויר* דיקן דאס יידישע?עבן אויף דער גאנצער ווע?ט. מירי מוזן א?זא, איצטער אין דער שפעטער שעה מאכן א קייזער־שניט און ארויסרייסן די רעוויזיא־־ ניסטישע מכה פון אונדזער ארגאניזם, שטע?גדיק זיי מחוץ?מחנה. צו די סעזאן־רעוויזיאניסטן, וואס ווערן מיטגע־ ריסן 2ו?יבן נעדאגק פון א גרויס־ארץ־ישרא? און צו?יב רער יאושפו?ער און פארביטערטער?אנע אין די?אגערן מוז נעווענדעט ווערן אונדזער אוים* מערקזאסק״ט, עם מוז זיי אויפגעק?ערט ווערן די זיג?אזיקייט פון זייערע דרכים, ראם צביאות, אום* באהא?פנקייט און מאכט?אזיקייט פון אט די?ייט| וואס זייגען שטארק נאר אין היגטערפ?ייצע*קאמף מיט דעם שאפנדן כוח פון יידישן פא?ק. זיי מוזן עם פארשטיין, אז נאר מימן וועג פון ראציאנע?ן קאמף פאר א יידישער ה"ם, וואס בויט זיר און טראגט?יכט פאר רער ארוסיקער ווע?ט ווע?ן מיד קומען צו א שטארקן א״י. גרופירועען צוזאמען מיט השומר הצעיר, פ״צ, בונר און אנרערע האבן אנט"? גענומען אין נישט- נ?״כן באפר״אוגגם־קאמף, איז די דאזיקע מחנה, ארעד געווען טיף באהא?טן (אויסער ווייניקע אויס־ נאמען, זע?בםטפארשטענד?ער), ארעה... גאר צו וואס אויפדעקן די ווונדן, ווען אין קעננווערטיקן מאמעגט ר״סן ז" אונטער דעם נארמא?ן אנטוויק"?ונגס־גאנג פון א״י־ישוב, פארנעמען זיר מיט טע- ראר, וואס פארשווארצט דעם גוטן גאמען פון דעם ציווי?יזאציע־טראגנדן "דישן פא?ק. עם שפי?ט זיר אין א פ״ער - קאמעדיע א נרופע אוואנטוריסטן, פארדאמטע פון 90% ®ון ישוב אין א״י און פון רער איבעריקער "דישער ווע?ט. עם טראנט פאר- ניכטונג א ק?"נע נרופע פאנטאזיארן, וואס ווי?ן זיין די צוקונפטיקע דיקטאטארן אין "דישן?עבן און האבן גענומען באאומרואיקז אויר רעם טאנ-טעג-?עכן א״י־בירגער, פרעסנריק גע?ט און גשמות. הע- כער 30 קרבנות ציי?ט רער ישוב אומגעקומענע, נישט צופע?יק, פון די ראזיקע באגדיטישע הענט. צענד?יקער טעראר־אקטן אויף יידיש פארמעגן מיט אונטערצינדוגנען און מארדן, דראאונגען אויפן אר. רעם פון יידישע פירער, און צום סוף האבן זיר אויר די ג?ות־עקספאזיטורן א נעם געטאן צו זייערע נא. רישע טעראר־אקטן, וואס האבן געבראכט שארן און פארשאפט איבעריקן אנטיסעמיטיזם און די קעגנער־ שאפט פון אונדזערע ריכטיקע פריינט. אין דער צ"ט, ווען עם שטורמען אונדזערע מע- זארגוגג פון די איבעריקע פארברויכער אין דער אמעריקאגער זאנע. בשיכות מיט די דאזיקע פארארדגוננען האט רער דערנערונגס־טיגיסטער ד״ר י. באומנארטגער נע- בעטן רעם מיג. פרעז. ד״ר עהארד אגצונעמען מיט־?עז, אז די ארבעטס־פעאיקע ד. פ.׳ס זא?ן אר״נ• געצויגן ווערן אין ארבעטס־פראצעס. באומנארמנער איז רער מ״נונג, אז אזא טריט קען די באזאצונגם. מאכט אונטערשטיצן, און די נ״ע בא?אסטונג פון רער אזוי אויר שוואכער רייטשער ווירטשאפט וועט ממי?א אויסזען םארשטעגר?עכער .. פון אר?אזאראוו ביז אסטראווסקי אין אינסברוק ציט זיר איין?אנגע קייט פון רעוויזיאניסטישן באג- דיטיזם. רער מארד איבער ד״ר חיים אר?אזאראוו א ז נעקומען ווי א תנער פון רייגעם הימ?. סטייטש, האבן זיר נעגומען חקרנען די סקארבאווע מ?יצי־ יושר — ווי איז עם מעג?ער, אז א "ד זא? אפטאן אזא רציחה? עם א ז אוממעג?ער, אז ס׳זא? זיין די ארבעט פון די רעוויזיאניסטן! כאטש די ווי?דע אינדיווידואומס א?א אבא אחי־מאירס און זיינם נ?״כן, טיפן פון משונהדיקער נאטור, הא?ב "ד, הא?ב־גוי, היינט םענטימענטא?-ווי?ר, מארנן בא- ש״דן־רואיק, נעפינען זיר אין סאמע צענטער פון בייזווי?יקן אינטריגע - שפי?. ראם געריבט האט פאראורט״?ט סטאווסקין צום טויט. און אט ראם געשפענסט פון טויט האט אפגעשראקן די יידישע פירער אין א״י, עם קומט אן אפע?אציע און סטאוו־ סקי ווערט באפר״ט צו?יב ״מאנג? אין באוו״זן״... פון דאן אן דאטירט זיר רער טעראר אין נ?ות מצד די קאנפידענטא?ע און אונטערווע?ט - הע?דן פון די ר״ען פון דער רעוויזיאניסטישער באוועגונג, וואם האט אננעהא?טן ביז צום מ?חמה־אויםברור א״ן יאר 1939. די עגערניע, וואם די דאזיקע יונ- גע?ייט האבן אויסגענוצט אין קאמף צום שארן פון דעם ציוגי״סטישן געדאנק, איז אפגעשטארבן, אדער איז געווען אפנעטעמפט, ווען עם איז אויסנעקומען צו שטיין א״ין קאמף מיטן ב?וטיקן היט?ער־שונא. אין דער צ״ט ווען די יונגט?עכע פון די?׳נקע מינכן. (דענא) ווי עם טיי?ט מיט דאם ב"- ערישע דערנערוננס־מיגיסטעריום מוזן די דייטשע מאכט־ארנאנען איבערגעמען די •פארפ?ענונג פון די ד. פ., ם. אגהויבנדיק פון 1־טן אקטאבער מוז די ד״טשע ווירטשאפט?יפערן 2014 קא?אריעם פרא טאג און פערזאן. די אמעריקאגישע מי?יטער־רע־ נירוגג האט פארארדגט, אז במשר פון א קורצער צייט זא?ן געשאפן ווערן?עבנםמיט?־רעזערוון ־אויף 45 טעג, בכדי אויסצומ״דן שטערוגגען אין דער פארם?עגוננ. ווייטער איז באשטימט נעווארן אן די ד. פ.־םארזארנוננ פון טראנספארט און קווא?יטעט זא? קומען אין רער ערשטער ר" פאר דער פאר- אמעריפאנישע מיל. רעגירונג נעמט איבער די פארפלענונג פה דפיס אין די געוועזענע טיפיש יידישע שטעט?ער, ווי קאסאוו, ^עננראוו, סאקא?אוו, טשיזשעוו, און צעג- ד?יקער אנדערע, וועט מען נישט באגעגעגען ק״ן יידיש פנים. נישטא דארט ק״ן איין "ר, אבער ראם יירישע נוטס און פראצע זעט איר ב" רער פו"י?ישער באפע?קערוננ, אין נאם און אין שענק און אין דער פויערישער שטוב. אט שטייט פאר מיר א מאן מיט א פרו׳, פון הינטן נעקוקט, ווא?ט איר נעשוווירן, אז ראם זיינען יידן, ז" ער ה?בשה איז יידיש?ער, אבער רועז איר קוק ז" אר״ן אין די אוינן, זע איר אז ראם זיינען קריסטן, ז" טראגן ב?ויז יידישע ק?יידער, "תשע ז״נער?ער אויף די הענט. יידישע ריננ?ער אויף די פיננער. די?ומפן קוקז מיר אן. ז" זעען, אז עפעס בין איר א פרעמדער, עפעם שטע? איר אפ צופי? מיעשטשאנעם אין נאם, עפעם דריי.איר זיר צופי? אין די שעגקען. זייערע רויבערישע 'פנימער צינדן זיר אן: אפשר איז ער געקומען זוכן אויסגעתיבטע זאכן? אפשר איז ער נעקומען זוכן די ירושה פון זייגע קרובים? אפשר ווי? ער דערקענעז זאכן פון זייגע גאענטע? עם ווערט קא?ט ארום הארץ, ווען איר בא״נענן זיר אין די שטעט?ער מיט אט אזע?כע מענטשן, וואם איר ווייסט פון פארויס, אז ראם העמד אויף״זייערע?"בער, אז. די וועגע?ער פון זייערע קינדער און אז אפי?ו די עמערס, מיט ווע?כע ז״ שעפן וואסער — איז יידיש. "תשע פראצע, "תשער שוויים. און. איר זאם זיר אין שטעט? נישט מער ווי איין מאג. עם איז ז׳כערער נישט צו געכטיקן אין די שטעט?ער.... צוו" "תשע פרויען, די איבערנעב?יבענע פון דער נתיסער סאסנאוויצער "תשער קה?ה, פירן סיר ארום א יבער רעם געוועזעגעם געטא היגטער סאסנאוויץ, אין דעם טא? פון טויט, וואס הייסט שראדו?א, און ז" ווייזן מיר, אז דא איז יערער פיצ? ערד צענראבן דורך די פויערים און שטאטישע קריסטן. ז" זוכן״אין רער ערד גא?ד און ברי?יאנטן. ז" נ?ויבן, די רויבער, אז די פארברענטע תדן האבן דא באנראבן זייערע פארמעגגם פאר רער אוים־ זיד?ונג. די פארב?יבע-גע יידן אין סאסנאוויץ פארן איצט אדום איבער די שכנותדיקע דערפער און קויפן אוים ביי די פויערים די מצבות פון סאסנאוויצער בית^עו?ם. ז" ווי?ן עם זא? כאטש ב?" בן א זכר פון זייערע ע?טערן. און צענד?יקער טויזגטער ני?דן באצא?ן די יידן פאר די צונעתיבטע מצבות. פאר די תיבער- און זייער שנעון איז ווייגיק ראם "דישע הויז, "רישע העש,און ־מעב?. "ת^ זי?בער און טעפיכער.קומט,מאכט מיט מיד א רייזע איבער די פ?יינען פון פוי?ן און איר ווע? פאר אייר אויפדעקן אייגס פון די פינצטערסטע קאפיט?ער פון אונדזער צעווי?דעוועטער תקופה. עס איז ראם שרעק?עכסטע בי?ד, וואם עם קאן זיר קוים פארשטע?ן א מענטש?עכער מוח.ראם איז דער האגד? מיטן אש פון פארברענטן יידן און. דער האגד? סיט ק?אזעטן, ווו יידן האבן צום?עצטן מא? נעטאן זייער מענטש?ער נעברויך. פאר א זאק סיט אש פון די אשוויעגטשימער, ארעד בירקעג- - אוער קרעמאטאריעס צא?ט מען איצט אין פוי?ן 15 טויזגט ז?אטעם. פי? ט׳ייערער צא?ט מען פאר א קאסטן אפפא? פון אשוויעגטשימער אדער טרע- ב?יגקער ק?אזעטן. ראם איז די זיכערסטע "סחורה" אויפן תיבער־מארק אין פוי?ן. אויף אנדערע סחו- .רות?יגט די שווערע האנט פון די מ?וכה שט״ער- א מט ן. דער אש און אפפא? איז פר". ס׳הייסט, אינגאנצן פריי איז ער גישט, וו"? ער ׳ווערט געהיט דורך מ?וכה שומרים אין די פארניכטוננם־?אגערן, ווי פארמעגנס, וואס נעהערן צום מ?ובה־שאץ, אבער ווי נאר דאס אש און אפפא? קומט אתים אויסער די נרענעצ״ן פון די נעוועזענע פארגיכטוננם־?אנערן, — הויבט זיר אן דער פרייער פיגצטערער האנד?, און וואם שטרעננערע מיט?ען די מאכט נעמט אן קעגן די אש־רויבער, א?ץ טייערער ווערט די "סחו¬ רה׳, א?ץ מער ווערט אויפנעהעצט דער חיה׳שער נ?וסט פון די "שאבראוויניקעם" זיר איינצוהאג־ ד?ען זעק סיט אש און אפפא?. און די זאכן זיינען גישט אזוי פשוט, ווי עם דאכט זיר אויבנאויף. ווען א פויער האנד?ט איין די "סחורה" איז ראם ניט מער ווי תישטאף, פון ווע?כן מען דארף ארויסבאקומען גא?ד און ברי?יאנטן, דאם הייסט, אז רער רוישטאף דארף תרכניין א שווענק־פראצעם. אבער?אמיר?אזן ר״דן פאקטן. צום בעסטן האט רעם האגד? און די מאביגא־ ציעם מיט אש און אפפא? פון מי?יאנען "רן און נישט יידן אויפנעדעקט רער פראצעם, וואס איז?עצטגס פארגעקומען אין רער שטאט וואדאוויצע. אויף דער באשו?תקוגגס־ באנק זייגען נעזעסן 18 פא?יאקן. די מעשה ווי אזוי ז" זייגען געקומען אויף רער באשו?דיקונגס־באנק, איז אזא: ארום די נעוועזענע פארניכטוגגס־?אגערן אשוויעג- טשים, בירקענאו, בע?זשעץ, טרעב?יגקע און אג- דערע, האט די פוי?ישע מאכט אוועקגעשטע?ט שומרים, וועכטער, וואם האבן געהאט די אויפגא־ בע צו היטן, אז ק״ן ז״טיקער מענטש זא? נישט אריינקומען אין די?אגערן און גישט ארויספירן ק״ן אש. א?ס י*אמענדאגט איבער די וועכטער איז געווארן א געוויסער יאן פיאטראווסקי. רער קא- מעגדאנט האט טאקע שטרענג געהא?טן דעם צו- טריט צו די אוצרות פון די?אגערן. עם פ?עגט אפטמא? אויסקוסען די וועכטער מיט כוח צו פאר- טרייבן די ארומיקע פויערים, ווע?כע זיינען נע- קומען גנבנען אש. אבער דעתו"? האט זית פיאטראווסקי מישב געוועז, אז אויב היטן אוצרות