Undzer Worṭ · 1947-09-05 · 34/72 (5.9.1947) · p. Seite 5

) זייט 5 אונרזער ווארט פרייטיק, 5 סעפטעמבער 1947 טאאיוו און דיאננם האבן נעפר״דיהט, פצעגן זיר די" געסטאפא־צ״ט וו" ז ן "צופעציק" און אויפפא־ דערן: אויב איר וועט האצטן פראטעסט־רעדעם הענן "דן־דעפארטאציעס, רועאן מיר אויך דעפאר־ץ טירן די "נ״ע קריסטן". אויב אבער איר וועט זיך חאצטן צ״טיש, וועאן מיר זיי ניט טשעפען. \ 8 צווייטן מאצ זיינען די געסטאפא־צ״ט געקו־־ שען טיט 8 פארשצאג; מיר ווייס! ראך די אדרעסן פון די "נייע קריסטן". איז צו וואס זאצן זיי זיין צעשפרייט..כדי זיי צו באשיצן הענן די האצענדישע נאצים, וואצט ניט נעווען בעסער, זיי זאצן אצע זיר געפיגע! אין פייגעם צאגער פון וועסטערבאק? די צוו" ניצתים טאאיוו און דיאנגס האבן טיט ווייטאק אין הארצן נאכגעגעבן רעם באפעצ פון 1 די נאצים: ז" האבן קיין פראטעסט־רעדעם ניט געהאצטן אין די קירבן. ז" פצעגן יעדן טאג הוטען אין וועסטערבארק־צאגער, דורכפירן די גאט־דיגסטן טיט די זעקס הונדערט משומדים. ז" האבן דאס רורכנעפירט אויף דעם פארזיכטיקסטן אופן, כדי ניט צו פארצעצן די רעציגיעזע איבערציינוגנען פון די אצע צווישן די "ג״ע קריסטן", וואס זיינען פאר- ביציבן יידן אין נעהיים. טאאיוו און״דיאגגס זיינען גענאננען נאר ווייטער. ז" האבן נעזארנט דערפאר, אז די דאזיקע נעה" ט ע יידן זאיצן האבן ביי זיר באהאצט; זייערע רעיציגיעזע זאכן, כדי אפצוריכטן דערמיט זייערע יידישע תפייצות. דאס דעדצי״צט אונדז הייגט טאקע טאאיוו. ער ניט איבעד דערביי רירנדע פרטים ווי אזוי ער האט ארויםגעפירט 'אין וועסטערבארק*צאגער טיציתים, תפייצין און קצייגטשיקע סידורים. ביז צום סוף האבן די נאצים פון דיעם זיר ניט דערוווסט. איז נעקומען דער פינצטערער טאג פון צענטן סעפטעמבער 1943. מען האט דאן גערופן צום נא- צישן קאמיסאר טאאיוון און דיאגגסן. און פאר ז" האט דער קאמיסאד געהא^טן א רעדע: "די מצחמה פארציט זיר און זי ווערט פאר אצעמען שווערער.פון טאג צו טאנ. מיד, דייטשן, קעמפן טיט יצעבן און טויט. אזא צייט איז הארט און טע! מוז הארט זיין. די קריסטן וואס׳שטאמען פון יידן, בפרט דער ערשטער ידור, האבן מיד שוין יציקווידירט אויף אנדערע פיצעצער. מיד באטראכטן זיי פאר שונאים און ז" טארן זיר ניט נעפינען או*ף געפערצעכע פצעצער. מיד שיקן ז" נאד אויף מער פארווארפענע ערטער. דאס א ז אצץ. איז נע- הוטען אויר די רייע פאר האצאגד. האצאנד איז איינער פון די וויכטיהסטע סטראטעגישע פצעצער פאר אונדז. מוזן מיד עוואקואירן אייערע פרייגט, די "נייע קריסטן". ראם איז רעד געבאטיפון דער שעה. און ראם וועט געשען טאהע שוין, מארגן". ביי די ווערטער האט זיר אפגערופן דער אצטער טעאיצאג דיאנגס: ,."עם איז שוועד צו נצויבן, אז זעהס הונדערט 50 יאל (א קורצער איבערבליק) ב" די אומות העוצם. ראם פארוואנדצען אין משו פון אזא קורצעריצייט א מדבר'— אין א תצ■ אביב; ערד, וואס איז טיט 50 יאר צוריה גאר נע- ווען נאנץ וו ים ט אן א סימן פון צעבן — איז פאר- וואנדצט געווארן אין פראכטפוצע מאדערנע שטעט און היבוציס טיט די מאדערנסטע איינריכטונגען, אויף זומפיהער, פארפעסטעטער ערד פארפצאנצט פרדסים, פון פעצזן, פרוכטבארע פעצדער, באזארגט טיט די נייסטע כצי מכשירים — מוז ארויסרופן רעספעהט און כבוד, צו הוקז אויף אוגדז זוי א־ויף אן אינטעציגענט, פראדוקטיוו פאצה. דער 50 יאריהער ציוניזם האט געשאפן אן א״נ- הייטצעכע שפראך. די אצטע העברעאישע שפראר איז דודר אים באצעבט נעווארן, זי איז געווארן די מוטער־שפראר פון "דישן פאצק. העברעאיש רעדט שוין היינט א נרויסער ט״צ פון "דישן פאצק. דויר דער קורצער צ״ט איז אין דער שפראר נע- שאפן געווארן א רייכע ציטעראטור, א פארצווייגטע טעגצעכע און פעריאדישע פרעסע. א״׳י א ז דער מרכז רוחני פון "דישן פאצה, וווי־ הין ס׳האט איבערגעוואנדערט די גייסטיקע ירושה פון פויצישן יידנטום. זי שפינט ווייטער די הייט פון אונדזער רייכער הוצטור. זי איז שעפעריש אויף אצע געביטן פון נייסטיהן צעבן, זי פארגעמט אן אנגעזעענעם פצאץ אין דער וועצט. יערער יידישער הבוץ אין דער וועצט ווערט באוווסט ארעד אוטבא- וווסט משפיע פון דעם א״י־גייסט. אין פארצויף פון א הורצער צ״ט האט דער ציו- ניזם באוויזן צו שאפן א נ״עם טיפ ״ד — א שטאצצן, א פראדוהטיוון — א תצוץ, דער העדן פון "דישן פאצה, דער פראהטישעד בוועד פון ישוב. דער וואם הצאמערט זיר צו דער ערד טיט צ״ב און צעבן, רעד וואס שטעצט אויף ישובים אויף די סכגותדיהע ערטער, דער וואם טריקנט זומפן פארן פר״ז פון זיין א״גן צעבן, דער וואס וו" סט טיט כבוד צו פארטיידיהן זיין צעבנס־פאזיציע. דער תצוץ פארשאפט רעם נרעסטן כבוד זיין פאצה. דער ציוניזם האט באוויזן צו פארוואנדצען א גצותדיהן פחדן אין א נבור, א פראדוקטיוון ארבעמס־מענטש. א״י איז דער איינציהער וועג צו פראדוהטיווי־ זירן די יידישע מאסע, אוועהצושטעצן א געזונטן ארבעטס־עצעמענט אויף סאציאצע יסודות. מיד שט״ען יעצט אין א דעצידירניריהן מאטענט, ווען א״י ווענט זיר אויף דער אונא־וואגשאצ, מיד ווייס! נאר גישט איד אורטייצ. עננצאנד פראבירט טיט אצע מיטצע4*אפצוהאצטן דעם "ד פון עציה, זי ״ליאנוצ« זיז־ דלי« די ־י ומי^^לו ז• נ^זם, וואם איז מיט 50 יאר צוריה געווען אן אידעע פון יחידים, איז היינט צו טאג דאם פר^בצעם פון א גאנצן פאצה. די ארץ ישדאצ- פראגע א ז די א׳ און ת׳ פון "דישן פאצק. דאס פראקצאמירן דורכן עישטן ציוניסטישן קאגגרעם, די "דן פראגע אצם וועצט פראגע, איז ה״גט נאר 50 יאר אהצעפטירט געווארן. דאס "דן פראבצעם איז געהומען אויפן טיש פאר די )פאר־ אייניהטע מצוכות. עם איז א זעצבסטפארשטענד־ צעכע זאר: אויב דעם ציוניזם וואצט נישט געצונגען אין משר פון דער תקופה, צו שאפן פאזיטיוועס — א ישוב אויף פעסטע יסודות אין ארץ ישראצ, וואצט די אוגא זיר צו אונדזער טענה נישט צו- געהערט. דאם יידן פראןצעם וואצט אצס גאנצעם גישט געהענט הוטען אין פראגע. די פארדינסטן פון ציוניזם פארן יידישן פאלק רעד ציוגיזם האט באוויזן אוועהצושטעצן ארץ- ישראצ אצס מיטצ־פונהט פארן וועצט יידנטום ווו- הין אצעמענס אויגן זיינען געווענדעט. געמאכט אי ׳ צוריה אצם ה יי ם פון "דישן פאצק, דארט אוזון צויפט יערער געפצאגטער "ד, פון אוהראיגע אין פ!עטצו־ רעם צייטן, פון.פויצן בעת די״אנטיסעמיטישע עהא־ נאמישע אונטערדריהוננען, פון תימן אין דער צ״ט פון אגטיסעמיטישע פארפאצגונגען, פון דייטש־ צאגד בימי היטצער און איצט די שארית הפציטה. א״י איז דער איינציהער מהוד, וואס צינדערט דעם יאוש ביי די אפנענארטע יידן דודר דער וועצט. דער הוואנטיטאטיוו־הציינער ישוב אין א׳7י שפיצט א באדייטגדיהע ראצ פאר די גרויסע יידישע צעג- מערן אין דער וועצט, רארט בויט זיר די צוהונפט פון א פאצה אויף נעזוגטע יסודות. צו באקעמפן רעם אנטיסעמיטיזם וועצן נישט העצפן היין שיינע רעדעם פון עטצעכע חסידי אומות עוצם און נישט היין שטיאף פאדאנראפן, נאד די פאזיטיווע מעשים אונדזערע אין א״י ז״נען בכוח אפצושוואכן דעם אנטיסעמיטיזם. דארט אין ארץ ישראצ ווו דער "ד גצייכט אוים זיין צעהרימטן רוקן פון גצות, דארטן ווו דער מנחם סענדצ צאזט איבער אין נצות זייגע ווינטמלצן און ווערט א פרא- דוהטיווער עצעמענט אין איי — שטארבט דער אג- טיסעמיטיזם טיטן נאטירצעכן טויט. דער ציוניזם האט אפנעראטעוועט א נרויסן פרא- צעגט־טייצ פון "דישן פאצה פון אסימיצאציע און שמד. מיר׳הענען זיר ניט פארשטעצן, וואס ס׳וואצט געשען טיט די יידן אין גצות ווען רעד ציוניזם וואצט ניט געווען און בפרט נאר היינט נאף דער-גרויםער פון אצעמען. מיד האבן געהאצטן ציהע זאר וואם ז" טוען אין צאגער א ז. ז" עסן כדי'אויפצוהאצטן רעם נפש און בעטן צו גאט, כדי צו צייטערן זייערע נשמות. איז וואם האן טען האבן צו די אומנציהצעכע? איר האט דאר אוגדז פארזיכערט, איר האט אוגדז צוגעזאגט. איר זייט דאר מענטשן טיט פונהן מעגטשצעכהייט אין הארצן. וואס האנען מיד, דינער פון גאט, טער אייר זאנן, ווי דערמאנען נאטם ווארט און נאטם אייבי־ הע מאכט?" , , רעד נאצישער האמיסאר איז דאן נעווארן נער- ו וועז: "הערט א\יף צו אפעצירן טיט פרומע דייד! יא צוגעזאנט, ניט צונעזאנט. דער באפעצ מוז וועד! אויסנעפירט! און אויב איר וויצט פארמיידן שטראף אויף אייר אציין, וו עט בעסער זיין איר זאצט״אונדז ווייניהער דערמאנע! וואס רעד ארעד יענער פון אונדזערע באאמטע האט אייר צוגעזאגט". ב" די ווערטער האט זיר ריאננס שטארה פו- נאנדערגעוויינט. "ווייסט איר", האט ער אויסגע־ דופן, "אז מיד האבן פארזיכערט אונדזערע "נ״ע הדיסטן". אז אצץ וועט זיין נוט. וו״סט איר, אז ז" וועצן, חציצה, האגעז זאנן, אז מיד זייגען שוצדיה אין זייער טויט. ווייסט איר דעם צער וואס אט די. נאטם היגדער וועצן אויסטראגן און אויר וואס מיד וו עצן ציידן! האט רחמנות, דערקאנט זיר דאר /אין אייעד צוזאג!" דער דינער פון נאצישן האמיסאר האט זיר רעד- נענטערט צו ב" דע נצחים, כדי ז" פשוט אדוים- צוווארפן פון זאצ. ווען דער דינער האט זיר רעד- גענטערט צו דיאננסן, האט ער אויסנערופן נאטם י נאמען און איז האס^יה געפאצן אויף דער ערד. מען האט אים ארויסגעפירט א האצב-טויטן. פאר- גאכט איז ער געשטארבן. טאאיוון האבן די נאצים אייננעזעצט אין תפיסה. דר" טעג שפעטער האב! ז" אים פארשיהט אין א צאגער פון מערב־דייטשצאנד. רארט איז ער אויסגעשטאגען אצע פיינונגען. אים א ז געצונגען איבערצוצעבן אצע ציידן און ווי א הראנהער שוין זיר אומצוהערן אין זיין באפרייטן האצאנד. הייגט נעהערט ער צו רעד היסטארישער האטיסיע, וואס פארנעמט זיר טיט פארצ״כענען אצע פאהטן, צדו- רות, וואס נאצים האבן געמאן צו יידן אין האצאנד. רעם פופצנטן סעפטעמבער 1943 האבן די נאצים עוואהואירט די זעהס הונדערט "נ״ע הריסטן" פון וועסטערבארה־צאגער. אכט טעג שפע- טער זמנעז ז" מידע, הראגהע, צעבראכענע אננע- הוטען אין צאגער פון טערעזיענשטאט. ז" האבן געט״צט רעם גורצ פון אצע יידן; אצע זיינעז אום־ געקומען. דער אייגציהער, וואס האט באוויזן זיר צו געזענענען טיט זיי אויף האצעגדישער ערד, איז נעווען דער גצח טאאיוו. אצע מכשוצים און מיד נצויבן נאד סוף כצ סוף אין דעם סאציאציסטישן כוח פון דערץועצט, וואס וועט אוגדז העצפן צו פארווירהצעכן אין די צוו"- טע 50 יאד רעם ענדציצ פון ציוניזם: אויפצושטעצן א ציוגיסטיש־ סאציאציסטיש ארץ ישראצ. פישל ליבעךמאן אין גאט, וואם איז פון אים אוועה, אויר נמ*צ דאם גצויבן אין מענטש, וועצכער האט אים אנטוישט, וואם וואצט איבערנעבציבן? — א פאסיווע אסי־ טיצאציע, איינציהווייז זיר פארמישן צווישן די פעצ־ הער. ראם מייסטערווערה, וואס^יידן האבן געשאפן אין איי האט געהויבן רעם כבוד פון "דישן פאצה ווען.מיר מאכן א חשבון פון 50 יאר פאציטישן ציוניזם זעען מיד, אז דער ציוניזם, וו א ם איז פאר- שרינן געווארן ביי דער אנטשט״ונג, אצס א נישט^ געוווגטשעגע שטרעבונג אויף דער יידישער נאם צו פראפאגאנדירן נאציאנאציזם, אע א צ״ט ווען די וועצט סאציאציזירט זיר — די נאציאנאצע נע- פיצן וועד! ב" יעדן פאצה פון טאג צו טאג שווא- כעד, האט אבער רעד פראצעס, וואס די וועצט האט / אדורכגעטאכט אין די צעצטע 50 יאר באוויזן דאס פארהערטע־ נאר מער איז די מענטשהייט פאר- דרעגקט געווארן אין נאציאנאציזם. אין יעדן פאצה פארשטארהט זיר דער נאציאנאצער באוווסטזיין׳ סיט א געמיש פון שנאה צו״אגדערע און במיצא ווערט דער "ד, כמעט אין אצע צעגדער, באטראכט אצס פרעטדער אומגעווונטשעגער עצעמענט. אזוי ארוס שאפן זיר פאר יידן, וואס א מאצ ערגערע עקזיסטענץ מענצעכה״טן אין גצות. דער"פועצ יוצא איז, אז אין משר פון 50 יאר האט דער אנטיסע- מיטיזם זיר פארשטארהט און ער פארשפר״ט זיר אין צעגדער, ווו ער איז, ווי כמעט גישט געווען. עס איז כמעט נישטא היין ווינהצ אויף דער ערד, וואס זאצ נישט זיין פארסמט פון "דן־שנאה. עס איז שוין היינט פאר יעדן הצאר, אז דער היטצעריזם איז נישט געווען ׳היין צופאצ, ער איז .נעווען דער אויסדרוה פון א פאצהס־וויצן, ארעד בעסער געזאגט, רעד אויסדרוה פון רעד גרעסטער ט״צ וועצט. היטצער איז נעווע^ רעד נביא פון זיין צ״ט, גישט ער האט דעם אנטיסעמיטיזם אד״ג- געבראכט צווישן די פעצהער. ער איז דא גענוגנד אפן אדער פארדעהט. היטצער האט רעם אנטיסע- מיטיזם דערהצערט פאר'צעגאצ."'אין יעדן צאנד כמעט איז אויפגעשטאגען א "פירער" (דע־צא־ דאה, סאסצעי א. דגצ.). הצאר איז, דער נאציזם איז נישט פארניכטעט געוו^רן צוציב זיין אנטי- סעמיטיזם, גישט דאם אומברענגען 6 מיציאן האט געטריבן די וועצט צו מצחמה טיט היטצערן, נאד דער דייטשער מיציטאריזם, וואס האט באדראט די וועצט, איז געווען די סיבה פון איר פארניכטונג און הענן דעם גרויסן ט״צ אין היטצעריזם וואס הייסט אנטיסעמיטיזם, איז גישט געווארן — און ווערט גישט געהעמפט. רעד סר הכצ איז, אז ה״נט איז דער אגטיסעמיטיזם פאראן נישט בצויז אין דייטשצאגד, נאד אויף דער גאנצער וועצט — אין א גרעסערער מאס ווי פריער. א פאהט איז, אז 8 סר עסיגראציע־צענדער ז״נען פאר יידן פאר- מאכט. בקיצור, רעד אנטיסעמיטיזם,. וואס איז נאר טיט 50 יא ד צוריה געווען שעטעוודיה, געצעגן אונטעד. א דעהמאנטצ — ווערט היינט אפן טיט חוצפה געפריידיקט. אט ראם האט הערצצ מיט 50 יאר צוריה פארויםגעזען: ראם "דן פראבצעם הען אין גצות גישט געצייזט ווערן. * * * נאד א תקופה פון 50 יאר, האט די צעצטע מצחמה אגטגיצטיק צעשמעטערט די אצע איצו- זיעס פון פארש״דענע גרופירוגנען, צו צייזן די "דן- פראנע נישט טיט רעד היצף פון ציוניזם. רעד ציו- ל״פרוידאציע'75 אמסטערדאמער נעטא ־רעכענונג; ראטעווען כאטש די צאצ^יירן וואס עם איז מענצער. ז" האבן אין געהיים זיר צענויפנע- רעדט טיט יידישע פארשטייער און ז" פארנעצייגט אט וואס: "מיד האבן א פוצע פארזיכערונג מצר הויכע נאצים, אז משומדים, ראם הייסט די "נ״ע קריסטן", וו עצן ניט געטשעפעט וו ער ן. האבן מיד אזא צאצ שוין פון דיעצטערע "נ״ע קריסטן". איצט קאנען מיד פאר א סר יידן צושטעצן אזעצכע אצטע שמד־ציינענישן. זאצ ניט אויסקומען, אז זיי זיינען קריסטן געוואר! ערש ט אויף רעד הייסער מיניוט. און מיד שוועד! ביי גאט, אז אט די יידן וו עצן שפעטער קאנען ווערן פריי צוריה יידן. מיד וועצן ניט דורכפירן היין שום שמד־צערעמאגיעס איבער זיי. מיד וויצן ראטעווען "דן". די "הישע פארשטייער האבן זיי געפרעגט דאן: "מיד וועצן טאן אייעד פארצאנג. אבער זייט איר זיכער טיט דער פארזיכערונג? נצויבט איר די נא¬ צים אויפן ווארט?" די צוו" נייסטצעכע זיינען באשטאנען אויף זיי- ערם. נו, איז וואס האט זיר אךויסגעוויזן אין אט ) דער נורצדיקער שעה פאר רעם האצעגדישן "דג- טום? פון די איבער הוגדערט טויזגט יידן האבן זיר געפונען ניט מער ווי דר" און פופציק יידן בעצינים זיר אייגצוהאנדצען שמד־ציינענישן. צוזאמען טיט דער פריערדיקער צאצ האבן ז" אויסנעמאכט זעקס הונדערט נפשות. אצץ איז צוגענאננען כשורה. ז" זייגען אצע שנעצ געווארן אצטע "נ" ע קריסטן" די נאצים האבן געהאצטן רעם פארשפרעכןיביז — ביז ז" האבן דעפארטירט דעם צעצטן "דן פון האצאנד. ראן, ווען האצענדער האבן שוין גוט נע- הונגערט, רעד עוצם איז געווען גידערגעשצאנן און פאר היין דעמאנסטראציעס צטובת די יידן האט מעז זיר אויר ניט געהאט וואס צו שרעקן, האבן די נאצים באשצאסן זיר צו געמען צו די משומדים.. ז" האבן דאם דורכגעפירט אויף רעם ראפינירסטן נזצנישן אופן. געת די נאט-רינסטן אין הירכעס, ווו די נצחים צום 5יטן יארטאג פון ר. נעלנין דאזיקער מנהג ווערט איצט אפגעשאפט. און דאס איז צוציב צוו" טעמים: ערשטנס, האבן אצע קירכעס אין האצאנד, די פראטעסטאנישע ווי די קאטויצישע, צונצייר זיר קעגנגעשטעצט די בארבארישע מעשים פון די נא- ציס אויף די יידן. צווייטנס,. די שחיטה אויף הוגענאטן, טיט פיר הוגדערט יאר צוריה אין פראנקרייר, איז מורא־דיק /"פארבצאסט געווארן אין אנגעזיכט פון די שוידערצעכע מעשים פון די נאצים איבער די יידן. די דייטשןץאין צוואנציקסטן יארהונדערט האבן זיר ארויסגעוויזן פאר פיצ: גרעסערע בארבארן פון אצע צייטן. האבן הונענאטן אין האצאנד בא- שצאסן צו דערצייצן זייערע קינדער וואס נאצים האבן נעטאן מיט אומשוצדיקע "דן אין ־האצאנד. רעד פארשטארבענער נצח האט זיר גערופן דיאנגם. ער איז אויר געווען א פראטעסטאגט, שוין אן עצטערער מאן, א נעאכטעטער טעאצאג אין הא- צאנד. די צוו" גייסטצעכע, טאאיוו און דיאנגס, האבן ■געפירט די פארהאנדצונגען טיט די נאצים אויף .זייעראייגענער אחריות. אין וואס זיינען באשטאנען די צאנגע פארהאנדצונגען? בעת די צעצטע חדשים פון יאר 1942 האבן די נאצים דעפארטירט פו; האצאנד די גרעסטע צאצ יידן. ראן האבן די פארשטייער פון די קירכעס אין האצאגד דורכנעפירט די פראטעסטן איבערן צאנד. די העכסטע גייסטצעכע פון צאנד האבן אפעצירט צו די גאצישע קאמיסארן און נעבעטן רחמים פאר די יידן. אין אצע קירכעס זייגען פון די אצטארן נעצ״ענט געווארן שארפע פראטעסט־ רעדעס הענן רעם נאצישן אקופאנט. דעמאנסטרא־ ציעם זיינעך פארגעקומען אין אצע גרעסערע שטעט. עם האט אבער ווייניק געהאצפן. האבן זיר ראן די צוו". "גייסטצעכע, טאאיוו און דיאנגם, צענויפגע־ רעדט און באשצאסן צו האנדצען אויף א״נענער די גאנצע האצענדישע פרעסע ניט איצט אפ א סר פצאץ פאר א טרויעריקן געדענה־טאג; עם ווערט פינף יאר זינט די נאצים האבן דורכגעפירט די שוידערצעכע ציקווידאציע פון דעם אמםטערדאמער 1געטא. דערביי ווערן פארעפנטצעכט נ״ע ראהו- סענטן, וואס די ספעציעצע היסטארישע קאמיסיע האט צעצטנס אויסגעפונען אין דייטשצאנד און אין. האצאגד גופא. האצענדער ווערן אזוי אדום 'באקאנט טיט גייע אומבאקאנטע פרטים פון דער גרויסער טראגעדיע, ווי נאצים האבן געפירט צו די טויט- האמערן אין מזרח־אייראפע איבער הוגדערט טויזנט האצענדישע יידן. צום ערשטן מאצ ווערט דערביי אויר באקאנט א קאפיטצ נעשיכטע פון זעקס הוג־ דערט משומדים אין האצאנד. און אויף אט דער געשיכטע איז כדאי היינט זיר אפצושטעצן. מיט דער נעשיכטע זיינען פארבוגדן צוו" הא- *צענדישע נצחים. איינער צעבט נאר און ער איז טא- קע דער אייגציקער צעבעדיקער עדות, וואס איז נענו׳ באקאנט מיט אצעם. ער דערצייצט עם הייגט די געשיכטע ז"נע "פארטרויערטע און אויף דודות פאראומערטע האצענדער". דער צווייטער נצח איז נעפאצן א קרבן פון רעם טייווצאנישן שפיצ, וואם די נאצים האבן געפירט מיט אים, וועגן דעם צעבן פון די זעקס הונדערט משומדים. דער צעבעדיקער עדות א ז דער נצח טאאיוו. ער געהערט צו דער פראטעסטאנעשער סעקטע, די הוגענאטז, וואם די סאמע צעצטע רעשטצער פון איר געפינט מעז נאר ביז איצט אין האצאנד. פא- נאטישע קאטאציקן אין פראנקרייר האבן אויף זיי דורכגעפירט א שחיטה מיט א פיר הונדערט יאר צוריה. טייצן פון ז" האבן זיר כעראטעוועט דורר אגמצויפן פון פראנקדייר. הוגענאטן רעכעגען זיר פאר די טרייסטע אגהעגגער פון קאצווין. דערצייצט אוגדז ה״נט טאאיוו, אז ביי אט די קאצוויניסטן־הוגעגאטן אין האצאגד איז א מנהג, אז צום יאר־טאג פון דער שחיטה, דעם 23־טן אוי- צוסט, דערצייצט מען פאר די קינדער וואם קאטא־ יציקן האב! געטאן צו ז״יערע עצטער־ז״דעס. דער. 5146