Undzer Worṭ · 1947-09-05 · 34/72 (5.9.1947) · p. Seite 4

פר״טיק, 5 סעפטעמבער 1947 אונתערווארט זייטז 4 IUU אלבערט אינשטיינס טעאריע ווענן וועלט־רוים באשטימונגען זיין נאר רעצאטיווע, ד. ה. איז באצי געשטיצט אויף די דאזיקע אויספירונגען איז א״נשט״ן דורך שווערע מאטעמאטישע אונטער־ זוכונגען געקומען צו איבערראשנדע מסקנות, ער׳ע־ טנס, אז א קערפער זעט אויס צו זיין פארקירצט אין דער באוועגונגס־־ריכטונג און געמצער אויף אזוי פי? מער אויף וויפי? מער עם איז זיין נעשווינדקייט און אז די צייט ציט זיר צענגער אין א באוועגנדן סיס־ טעם ווי אין א רוענדן. דערמיט ווערט אויר אוסגע* שטירצט דער באגריף פון נצ״כצ״טיק״ט. צוו" גע־ שעעגישן אין פארשיידענע ערטער, וואס דערשיינען איין באאבאכטער אצס גצייכצייטיקע, ווערן דורר אן אנדערש באוועגטן באאבאכטער נישט אויפגעגו* מען גצייכצייטיק. א״נשטיין האט געשאפן אין זיין רעצאטיוויטעטס־טעאריע פארגצ״כס־פארמוצן, 8! ארט שותפסדיקן ט״צוו״זער צום דערמענצעכן דאס בארעכעגען מאטעמאטישע גרויסן, וואס באשרייבן א פיזיקאצישן פראצעס פאר א באשטימטן באאב־י אכטער, פאר אן אגדערן, וואס געפיגט זיר אין 82- וועגונג?נפי רעם ערשטן. די ארויסזאנוננען פון א״נשט״נם רעצאטיווי* טעטס־טעאריע איז נאר דערפאר שוועד צו 82- גרייפן, וויי^ זיי 2אציען זיר צו דער,ווע?ט א?ס גאנצעס אין דער צ״ט, ווען פאר אוגדזערע דירעק־ טע באאבאכטונגען איז גאר צונענגצער א קצייגער געפיט פון איר. א2ער נישט נאר די?ענג און די צ״ט ווערן באא״גפצוסט פון דער באווענוגג, אויר די שווערק״ט רופט ארויס ענדערונגען. א?ס עקס־ פערימענטאצער באווייז דערפאר קענען דיגען די געבראכטע מעסטונגען פון דער אפצענקונג פונם ציכטשטרא? אין רעם ציציונגס־פעצר פון רער זון. די פארקירצוגגען און צייט־ענדערונגען דוהר די שטערן־מאסן פוגם וועצט־רוים "פארבויגן דעם רוים,׳ אויף אזא אופן, אז ער"צויפט זיר צונויף אין\ זיר אציין,,. מעז מוז זיר דעריבער פארשטעצן דעם אוניווערסום, אצס אומפאגרענצטן געקרימטן רוים, וואס האט אן ענדצעכן בארעכנבארן אינהאצט און א באשטימטן דיאמעטער. איינשטיין פאצייכנט דעם דיאמעטער פוגם וועצט־רוים מיט קרוב הונדערט מיציאן ציכט־יאר. דאס זייגען טויזגט טריציאגעז קיצאמעטער. דאס געוויכט פוגם ווע?ט-רוים בא* טרעפט צויט אים 7.1054 גראם. פון דער דאזיקער מאסע וואצט מען געקעגט אויפפויען 3460 טריציאן - . .׳ "(המשר אויף־ זייט 7) אונג צו א באשטימטן פונקט, וועצכן מיר נעסעז אז א?ס רועגדן, מיט רער שטעגדיקער פארבעסערוגג פון די טעצעסקאפן ווערט א?ץ געגויער פעסטגע־ שטעצט די באאבאכטונג פוגם אויסגעשטערגטן הים? און חשבוגארטיקע באגריפן פון די צוזאמעג־ האנגען אין וועצט־רויס. מען האט זיר אנגעהויבן באשעפטיקן מיט די קצענסטע אוגטערשיידן, וואס עס קען ארויסווייזן די ציכט־געשווינדק״ט,?וי® נאר רער באוועגוגג פון רעם?יכט-קווא? אין דער זעא־ בער ריכטונג פוגם ציכט־שטרא?, אדער אין איר קעגנזעצצעבער ריכטונג.?אמיר זיר פארשטעצן א וואגן, וואס באוועגט זיר פארויס מיט א געשווינד־ קייט פון 100 מעטער אין א סעקונדע. פון דעם דא־ זיקן וואגן שיסן מיר ארויס א נעשאם איינ^א? אין רער ריכטונג פוגם באוועגנדן זיר וואגן און דעם צווייטן סא? אין רער קעננזעצצעכער ריכטונג מיט רער דאפצטער געשווינדק״ט, נעמצער סיט צוו" , הונדערט מעטער׳ אין א סעקוגדע. פאר דעם סיט־ פארגדן באאבאכטער פציט אוועק יעדע פון די קויצן מיט דער געשווינדקייט פון 200 מ. א סעק. פוגם וואגן. א באאבאכטער אבער וואס געפיגט זיר אוי- סערן וואגן, זעט, אז רער סנאריאד באוועגט זיר אויף היגטן מיט א געשוויגדק״ט פון גאר 100 ס• 8 סעקוגדע, דאקעגן אויף פארויס מיט רער שנעצקייט פון 300 מ. א סעקוגדע, וויי? אין רעם ערשטן פא? ווערט זי םאר?אגגזאמערט דורר רער געשווינדקייט פוגם וואגן, אין אנדערן פא? קומט דאקעגן די וואגן* געשוויגדק״ט צו. אזיי אויר האפן מעז זיר פארגע- שטע?ט די ווירקונג פון רער בא^עגונג אויף רער גע- שווינדק״ט פוגם?יכט, וואס קומט ארויס פון 8 זיר באוועגנדיקן?יכטקווא?, פוגם שטערן. אבער די בארימט געווארעגע עקספערימעגטן פון די אמעהי- קאגער מ״קע?זאן און מאד?" האבן דערוויזן, אז ביי רעם?יכט האבן מיר מיט אזא פא? נישט צו טאן און אז דאס?יכט האט שטעגדיק די ג?ייכע גע- שווינדק״ט אין רוים און געסצער פון 300.000 קט. אין א סעקוגדע. & קט. א סעקונדע אין דער ריכטונג פון דעד?"ער שטערן־גתפע. אבער די גרעגעצן פון וועצט־רוים האבן סיר גאר מיט רער דאזיקער באטראכטוגג וו״ט גישט רער- גר״כט. די מי?יארדן פיקס־שטערן בי?דן צוזאסען איין נרויסן שטערן־הויפן, רעם א. ג. מיצר־וועג־סיס־ טעם אדער גא?אקטישן, א ווע?ט־איגדז? פון א?ינדזן פארסיקער געשטאצט. איר?עגג־אקס ווערט געשאצט אויף 100.000?יכט־יאר, איר קוועסאקם אויף 20.000 און אזע?כע וועצט־אינחצען, וואס ווערן דורבן טעצעסקאפאויפגענומען נאר ווי געפצען, עקזיסטירן אין א גרויסער צא?. איינער פון ז", וואס איז עג?ער סיט זיין בוי, אגטוויקצונגס־שטאגד און פארם צו אוגדזער מי?ר*ווענ־סיסטעם, איז רער אג- דראמעדא־געפ?, דערוו״טערט פון אונדז אויף קרוב 700.000?יכט־יאר.?ויט אפשאצוגגען איז דאס גאגצע אוגיווערסום (וועצט־רוים) ג?״כסעםיק פאר- ז״ט מיט א הוגדערט מי?יארד אזע?כע געפ?ען, פוגקט וויפי? שטערגס עם האט אן איינציקער נעפ?י איינשט״גס רע?אטיוויטעטם־טעאריע, וואס איז נישט מער ווי א פיזיקא?ישע טעאריע, דערמעג־?עבט אונדז צוזאמענצופאםן די קאפ־שווינד?דיקע פארשיידענארטיקייט פון די דערשיינונגען אין איין גרויסארטיקן בי?ד פוגם אוניווערסום. . וואס ה"סט רע?אטיוויטעט? ווען סיר קוקז זיר צו צ״ום וועג פון רער?בגה ארוס רער ערד, ראן דאכט זיר אוגרז, ווען מיר שטייען אויף רער ערד, אז זי האט א קר״ז*ענ?עכע באוועגוגג. געזען אבער פון אן אגדערן שטאנדפוגקט, נישט פון רער ערד, נאר ערגעצווו אין רער גאענט פון רעם ערד־וועג, בי?דעט דער?בגה־־וועג אן ארט כווא?יעארטיקע?יגיע, וויי? די ערד באוועגט זיר אויר. אבער גישט גאר די ערד, נאר אויר רן זון מיט א?ע פ?אגעטן און זייערע באג?ייטערס געפינען זיר אין באוועגוגג; סיר טרעפן נישט אין ווע?ט־רוים 8 פונקט, וואס איז אבםא?וט אין רו־צושטאגד. רע- ריבער קענען א?ע ארטס־אגגאבן און באוועגונגס־ א?בערט א״נשטיינס אגשויאונגעז ווענז ווע?מ* רוים האבן ארויסגערופן נישט קיין ק?ענערן אנזען, ווי אמא? קאפערניקם ווערק. ווע?גדיק ווייגיקסטנס האבן 8 פארשטע?ונג וועגן די דאזיקע רעזו?טאטן מוזן סיר פריער פאר א?ץ האבן א געוויסע רער- גענצוגג וועגן רעם אסטראנאמישן בי?ד, וועגן אויס־ בוי פוגם געשטערנטן הים?. אונדזער פ?אגעטן־סיסטעם, מיט רער זוז אין זיין צענמער, טיט די פ?אגעטן און זייערע סאטע?יטן, מיט די צא?רייכע ק?״ן־פ?אגעטן אדער פ?אגע- טאידן צווישן מארס און יופיטער און סיט 8?ע קא- מעטן, בי?דעט אין ווע?ט*רוים ב?ויז א גאנץ ק?" ן איגדזע?ע. אזע?כע סיסטעמעז טרעפן מיר אין רוים אוםצ"?יקע. יערער פיקם־שטערן (שטעגדיקער שטערן) וו א ס מיר זעען, איז א ג?יעגד*הייסער ווע?ט־קערפ^ער, ווי אוגדזער זון. פון דאס רוב פיקס- שטערנס ז"נעז מיר דערווייטערט אויר הונדערטער און טויזנטער?יכט־יארן. (?יכט־יאר איז רער סה?ר, וואס אנטשפרעכט רעם פראדוקט פון רער?יבט- געשווינדיקייט אין איין סעקונדע (300.000 קס.) אויף רער צא? סעקוגדן פון יאר). רער א?געסייגער סכום פון א?ע שטערנס, וואם זיינען םעםטגעשטע?מ געווארן מיט רער הי?ף פון פאטאגראפיעס, בא- טרעפט עט?עכע הונדערט מי?יאן, די ווארש״ג?עכע צא? פון עקזיסטירגדע שמערן איז אבער פי? גרעסער און דערגרייכט ב" עט?עכע הונדערט מי?- יארד. וואס מער עם וועד ן פארםו?קאמט די טע?עסי קאפן, א?ץ ם ער שטערגס קענען איבערגעצ״?ט ווערן. און יערער שטערן שטע?ט סיט זיר פאר א ג?יעגדע זון. ט"? פון ז" ז״גען אויר ווארשייג?ער ארומגערינג?ט מיט פ?אנעטן,?בנות און קאמעטן ווי אוגדזער זון. די פיקס־שטערגס האבן ז" ער איי- געגע באוועגונג, וואס?אזט זיר אבער צו?יב דעם ריזיקן טה?ר שוועד אונטערשיידן. ט"? פון די שטערגס באוועגן זיר אין א?ע מעג?עכע ריכמונג־ גען און דערווייטערן זיר פון אונדז, אגדערע ווידער דערנעגטערן זיר צו אונדז. אונדזער זונען־סיסטעם א?יין באוועגט זיר מיט רער געשווינדקייט פון 20 מיר גנבנען די גרענעץ שלום עליכם א?ע שטייען אז?שון און ציטערן, ווי?עמע?ער. רופט זיר אפ די מאמע צו מיין ברודער א?יהו, ער זא? אויפביגדן די קעשענע און אפגעבן דאס גע?ט (דאס איז דאס גע?ט, וואס מיר האבן אפ- גע?ייזט פאר אונדזער הא?בע דירה). אין דער מי- גוט געפע?ט מיין שוועגערין ברכה צו פא?ן ח?שות. דערזען, אז ברכה איז געפ8?ז, שרייט די סאסע: גווא?ד! אויף איר קוקנדיק, שרייט טייב? אויר: גווא?ר! פ?וצים --- טה8ר-טארעה8ר!!!... דאס האט מעז אויסגעשאסן. דער שאם צעטראגט זיר מיט א ווידער־קו? איבערן גאנצן ווא?ד. די ער?ים ז״גען אויסגעטריקגט געווארן. ברכה האט זיר אויפגעכאפט. די מאמע כאפט סיר טיט איין האנט און מיין ברודער א?יהו מיט דער אנדערער האגט: — קינדער!?אמיר?ויפן!... רער שומר ישרא? איז מיט אונדז!... איר ווייס ניט, ווו עס געמט זיר צו איר אזוי . פי? כוח אויף צו?ויפן? א?ע סא? פארטשעפען מיר זיר אן 8 בוים און פא?ן. מיר שטייען אויף או!?ויפן ווייטער. א?ע מא? דר"ט אוים די מאמע דעם קאפ צוריק און טוט א פרעג שטי?ערה״ט: — פיגי, דו?ויפסט? ברכה, דו?ויפסט? טייב?, דו?ויפסט??ויפט, דער שומר ישרא? איז סיט אוגדז! וויפי? מיר זייגען אזוי גע?אפן — קאן איר אייר ניט זאגן. פוגם ווא?ד זיינען מיר שוין?אגג ארויס. עס הויבט אן ווערן ווי טאג?ער. עס ב?אזט א קי? ווינט?. נאר אוגדז איז הייס סכנות. מיר דערזעען פאר זיר א גאס, און גאר א נאס. א ווייסן קצויס" מער, גערטנער, הויפן שטיבצער. אפנים, דאס איז דאס שטעט?, וו אס די יידיגע האט אוגדז געזאגט נביאות. וויבא?ד אזוי, זיינען מיה האר שויז פון "יענער ז"ט". סיר באגעגענען א יידן, מיט אזע?- בע פאות, וואם איר האב אויף מיין?עבן גיט געזען. א קאפאטע טראגט ער א?אנגע, א צעפציקטע. אויפן הא?דז א גרינעם שא?. ער טרייבט א צ ג. מיה שטע?ן אים אפ מיט דעה צ ג און גיבן אים "ש?ום". דער "ד פון דעה ציג באטראכט אונדז פון קאפ ביז פיס. פיני פארביגדט מיט אים א שמועס. רער "ר פון דעה ציג רעדט עפעס טארגע. טאקע אונדזער?שון, נאה טיט פתחן. פיני פרעגט אים, צי ס׳איז נאר עפעס וו״ט צו דעה גרענעץ? דעה "ד פון ציגקוקט אים אן: "וואסער גרענעץ?,/.. עס?אזט זיר אויס א מעשה, אז מיה זיינעז שוין?אנג אויף דעה זייט, מיה ז״נען שוין ווייט פון דעה רוסישער. גרעגעץ. — וויבאצד אזוי, היינט וואס זשע?ויפן סיר, ווי די משוגעים? עס םא?ט*אז אויף אונדז אצעמען א מוראדיק געצעכטער. די וו "ב ער פא?ן אזש צו רער ערד?אכגדיק. נאר די מאמע הויבט אויף די הענט ארגיח: ״איר דאגק דיר, גאטעגיו!,, — און צע- ווייגט זיר. געגעסן וועטשערע, האבן מיה אפגעווארט ביז עס וועט ווערן רעכט פינצטער. פונקט צווע?ף א ז "גער האבן מיה זיר א?ע, זאצבע־זעקס, געצאזט אין וועג יאר״ן. פריער זיינען געגאנגען מיה, מאגםבי?ן; נאר אונדז זייגען נאכגעגאנגען די וו״בער, ווי געוו״ג-?ער. אזוי ווי די יידיגע האט נביאות געזאגט, אזוי א ז טא$ע געווען. ארויסגעגאנגען פון שטאט, האבן מיד דערזען א בערג?. האבן מיר דורכגעצאזט ראם בערג? און זיר גענומען?יגקס, פון דארטן זיינען מיר געגאנגען און געגאנגען און דערזען נאר א בערג?. פון רעם בערג? האבן מיר זיר גענומען, ווי זי האט אונדז אנגעזאגט, רעכטס און זייגען געגאנגען אזוי?אנג, ביז" מיר האבן דערזען א שענק?. אין שענק? איז אריין איינער פון אוגדז. וועד? געווייגצער, פיני. מיר ווארטן א האצבע שעה, א שעה, צוו״ שעה — נישטא פיני. הויבן אן די ווייבער זאגן, ט׳זא? ג״ן זען, ווו איז פיני? ווער זא? ג״ן? מיין ברורער אציהו. זאגט די מאמע: זי ווי? ניט. זאג איר: "אט־א ג" איר,/ זאגט די מאסע: זי האט מורא. שאט! אט איז פיני. ״ווו ביסטו געווען אזוי?אנ4?" — "אין שענק?,,. — ״ווו זייגען די ערצים?,, — ״ז״ שצאפן,,. — ״פאר וואס האסטו ז״ נישט געוועקט?,, — "פון וואנען ווייסט איר, אז איר האב ז" נישט געוועקט?,, — "פאר וואם האסטו ז" גיט געזאגט "חיימאווא?,, — "פון!זאנען «"סט איר, אז איר האב ז" ניט געזאגט?,, ״נו?^ — ״נו־גו!,, — "איז דאר ש?עבט!,, — "וועד זאגט רען, אז ס׳איז גוט?,,... * / ־ מיין ברורער אציהו איז טאקע א חכם. ער זאגט, ז" זאצן ביידע ג״ן אין שענק? אריין, פרווון זיר נאד א מא? אויפוועקן די ערצים. כר הוה. עס האט ניט גענומען קיין האצבע שעה, סיר טוען א קוק, ז" ג״ען מיט צוו" ערצים. די ערצים ז״גען גאר פארשצאפן, א בים? שכוהצער און שפייען און שעצטן זיר — סכנת נפשות. דאס ווארט "טשארט׳, ווערט איבערגעחזרט אפשר הונדערט מא?. די וויי־ בער הויבן אן, דאכט זיר, מורא האבן. איר רער- קען גאר ז"ער זיפצן און ז"ער קרעכצן און נאר רעם "רבונו־ש?־עו?ם,,, וואם די מאמע דערמאגט א?ע מיגוט שטיצערהייט. הויר האט זי מורא. מען הערט ניט פון אונדז ק״ן פיפס. מיר ג״ען און גייען, און מער ק״ן גויים זעען מיר ניט. ווו זיינען די איבעריקע פיר? פצוצים שטעצן זיר אפ אונדזערע צוו" ערצים און דופן זיר אפ צו אונדז, סיר זאצן ז״ זאגן וויפי? געצט סיר האבן. עס פאצט אן אויף 1 אונדז אזא פחד, אז מיר קאגען ניט רעדן ק" ן ווארט. שטעצט זיר ארויס די מאמע און זאגט, אז סיר האבן נישט ק״ן גע?ט, זאגן ז": ס׳א?יגן. א?ע "דן האבן געצט. און נעמען ארוים צוו" צאנגע מעסערס און טראגן אונדז צו גצייר צום פנים און זאגן: "וועט איר אונדז נישט אפגעבן באצד איג* נאנצן וואם איר האט, זייט איר געקויצעט!,,.., ז" זאגן: אן עק, מיר פארן ניט קייז אמעריקע און גגבגען ניט די גרענעץ! מיר ר״סט זיר אפ אין הארצז. איד מיין, ס׳איז טאקע אן אמת. צום סוף, איז דאס נאר א מאגיפארגע. פינים קאפ! דאס האבן ז" אומיסטגע אזוי געזאגט, בכדי זיר אפטשעפען פון די אגעגטן. און מיר האבן געגומעז האנדצען טיט רער ".הינע. די יידינע האט געגוסען אן אויפנאב און האט אונדז געזאנט, מיר זאצן זיין נרייט אויף היינט ארוס האצב נאכט. די נעכט זייגען פינצטערע נעכט. סוף חודש. אויסנעצייכגט גוט אויף צו גנבנען די גרענעץ. איר וואצט שוין געוואצט דערצעבן זעז, וואס הייסט ראס "גרענעץ,, און ווי אזוי וועצן מיר דאס נגבנען? * * א נאנצן טאג זייגען סיר געווען באשעפטיקט מיט די זאכן. מיר האבן אצצדינג באדארפט א״ג- פאקן און אוועקנעבן דאם דער יידינע. די זאכן וועט זי אוגדז איבערפעקצען נאכדעם. דער עיקר איז ביי איר, זאגט זי, די נפשות. און זי זאגט אונדז אן, ווי אזוי מיר זא?ן זיר פירן. אז ס׳וועט ווערן, זאגט זי, האצב־נאכט, זאצן מיר ארויסג״ן הינטער דער שטאט. דארט איז פאראז, זאגט זי, א פערג?. זאצן מיר, זאגט זי, ראם בערג? דורב־?אזן. און נעמען זיר ציגקס, און גיין און ג״ן, ביז מיר וועצן דערזען נאד א בערג?. פון רעם בערג? זאצן מיר זיר נעמען. זאנט זי, רעכטס, און גיין אזוי?אנג, ביז מיר וועצן קומעז צו א שענק?. אין שענק? זא? אריינגיין נאר איינער פון אונדז, ניט א?ע. אין שענק? וועצן סיר טרעפן, זאגט זי, צוו" ערצים טריגקען בראנפן פ" איין טיש?, זאצן סיר צוגיין, זאנט זי, צו די ערצים און א זאג טאז ״חיימאווא,, — איז שוין גענוג. וויבאצד ז" ווע?ן .דערהערן, זאנט זי, דאס ווארט "חיימאווא" (ס׳איז איר נאמעז), אזוי וועצן ז" אויפשט״ן און גיין טיט א״ד ביזן וועצד?. אין וועצד? ווע?ז אויף אייר ווארטן נאר פיר גויים. טאמער ווע?ן ז" שצאפן, זאצט איר ז" אויפוועקן. אין וועצד?, אז איר וועט ג״ן, זאצט איר, זאגט זי, זיין שטי?, ק״ן פיפס ניט ארויסצאזן, מ׳זא? חציצה גישט דערהערן און אויס- שיסן. אויף יעדן טריט, זאגט זי, איז דא א סא?־ דאט מיט א ביקס און שיסט... פון וועצד?, זאגט זי,וועצן אייר שוין די ערצים ארויספירן אויפן רעכטן וועג, בארג אראפ, און אט זייט איר שוין אויף יעגעה זייט... סיר איז די מעשה סיטן בערג?, סימן שענק?, מימן וועצד? שמארק געפעצן. די סאסע האט א ביס? מורא. ברכה און טייב? — אויר. מיר?אכן פון ז". נקבות ציטערן פאר א קאץ אויר!... קוים דערצעבט גאכט. אפגעדאווגט מערב,אפ- "די גרענעץ", האב איר געסיינט, איז סיט הער- נער. צום סוף — גארנישט: די אייגעגע הייזער, די אייגענע יידן מיט די גויים, וואס ביי אונדז. אפיצו א מארק סיט קצייטן מיט שטעצעכצער — אצצרינג אזוי ווי ביי אונדז. מיין שוועגערין ברכה און אוג- דזער חבר פינים ווייב טייב? זייגען נעגאנגע! אין מארק איינקויפן. איר ווי? אויר מיט ז״ גיין — צאזט מיד די מאמע ניט אפ פון זיר אויף איין מינוט. זי האט מורא, מ׳זא? סיר ניט אוועקגנבנען סאמע ביי רער גרענעץ. מיין ברודער אציהו און אונדזער חבר פיני ז "נע ן גישטא. ז" דרייען זיר ארום סיט פרעסרע יידן, וואס איר קען ז" גישט. די סאסע זאגט, אז דאס זיינען אנענטן. די אנעגטן וועצן טיט אונדז גנבנען די גרענעין. איינער זעט טאקע אויס ווי א גנב. א גרינע .קאפאטע, א וויי־ סער שידעם, און אויגן גנבהשע. רער אנדערער איז דוקא א פיינער מענטש מיט א קאפעצוש. און א "דינע דרייט זיר אויר ארוס אין קאן. די יידינע ווייזט אויס א פרומע, אן ערצעכע. זי טראנט א שייט? אויפן קאפ און רערט מיט נאט. זי פרעגט די מאמע, ווו וועט זי בענטשן ציבט, אויב יסיר האצטן דא שבת? די מאמע זאגט, אז סיר האצטן דא ניט קיין שבת. שבת וועצן מיר שוין, זאגט זי, טיט נאטם היצף זיין אויף יעגער ז"ט. די יידינע מאכט א פרום פנים און זאגט: אמן, רבונו-ש?- עוצם! זי האט אבער מורא, זאגט זי, אז מען פירט אוגדז אין באד אריין. די אגעגטן, זאגט זי, וואס מיר האגדצען מיט ז", זיינען פראסטע גנבים. ז" נועצן אויסגארן ביי אונדז דאס נעצט, זאגט זי, און וועצן אונדז אריינפירן אין א בצאטע אריין. אויב פיר וויצן, זאנט זי, גנבנען די גרענעץ, זא?ז מיר ננבגען סיט איר, וועט אוגדז זיין, זאגט זי, אז וווי? און גוט!... אזוי? איז זי, הייסט עס, אויר א גגבטע? חיינט וואס טראגט זי א שייט? און רעדט מיט נאט?... שוין נעקוסען מיין ברודער אציהו מיט אוגדזער חבר פיני. ב״דע •זייגען עפעס שטארק צעטראגן. אפנים, ז" האבן זיר צעקרינט? אייגער זאגט אויפן אגדערן, אז איבער אים וועצן סיר דא מוזן שבת האצטן. שבת האצטן אציין איז נאר גארנישט. מיר ווערן געוואר, אז ביידע אגענטן האבן זיר בארימט, אז מען וועט אונדז מסרן, אז סיר וויצן ננבנען די גרענעץ. ביז עפעם וואס — די סאמע ווייגט דערוו"?. מיין ברודער אציהו בייזערט 1זיר אויף איר, וואס זי מאכט א ת? פון די אויגן. איבער אירע אויגן, זאגט ער, וועט מען אוגדז אצעמען גישט אר״גצאזן קיין אמעריקע! מיין ברודער א?והו און פיני העדן י%ויף צו האגדצען מיט די אגעגטן.