Mannheim
Compact Memory

Undzer Worṭ · 1947-04-04 · 14/15 (52/53) (4./11.4.1947) · p. Seite 8

Scan of the page
Image: UB Frankfurt, Visual Library (IIIF)
Journal
Undzer Worṭ
Volume
2 (1947)
Issue
14/15 (52/53) (4./11.4.1947)
Date
1947-04-04
Page
Seite 8 (sequence 8)
Language
Yiddish, English
Belongs to
journal issue
OCR quality
61% known words query
IRI
…/7242850-7243267-7243320--381-7242986
Visual Library
page viewer of the UB Frankfurt

Mentioned entities

OCR text

2 entity mentions

) FRAJTIK, 4./11'. APRIL 1947 *ונחער־ ZAJT 8 B. Orenstein. ^PejdacJ} in der ge<6<zid)ie iun der 6<zi0i ‘Kidziniew Der chojdesz April, der jomtew Pejsach, iz a tragisze date in der geszichte fun der hojptsztot fun Besarabie, Kisziniew. Paralei mit di tragisze geszeeniszn fun farnichtn dos Jidntum in Europe durch dem wandaliszn nacizm, iz ojch Kisziniew gefaln als korbn fun der brojner hidre. Di erszte grojse tragedie, wos di sztot Kisziniew hot adurchgemacht, iz gewen der lecter tog Pejsach dem 6-tn April 1903. In dem zelbn chojdesz un der zelber date iz in jor 1943 forgekumen di fulsztendike farnichtung fun Kisziniewer Jidntum, durch di nacistisze barbarn. Der pogrom in Kisziniew, wos iz forgekumen dem 6-tn un 7-tn April 1903 hot gehat a politisze unterläge. Cum sof fun 19-tn jorhundert zajnen antsztanen organizirte, politisze, umlegale bawegungen, welche hobn gehrt a kamf kegn absolutizm un monarchizm, wos hot geherszt in dem amolikn cariszn Busland. In di ale frajhajts-bawegungen hobn zieh batejlikt Jidn un gewen dort di wort-ürer Di politisze organizaejes hobn zieh niszt bagrenect mit programatiszer un kultureier ojfklerungs-arbet, nor hobn ojch ojsgeürt teror-aktn. In jor 1902 iz ojsgeürt geworn an atentat ojf dem inern-minister fun cariszn Busland, Sipiagin. In dem zelbn jor, 1902, iz forgekumen a demonstraeje fun jidisze arbeter dem ersztn maj in der sztot Wilne. Der cariszer gubernator von Wahl hot a grupe demonstrantn basztroft mit szmic. Der junger, jidiszer, wilner held, Hirsz Lekert, hot niszt gekent glajchgiltik cuzen di derniderung un als protest kegn der cariszer macht hot er geszosn ojf dem gubernator von Wahl. Baj aza zachcusztand iz durch dem car basztimt geworn, als inern-minister, der reakcjoner, monarchist Plewe. Der inern-minister Plewe, welndik ojsrajsn mitn worcl di politisze arbeter organizaejes hot untergesztict dem antisemitizm. In jener cajt iz derszinen an antisemitisze cajtung ״Nowoje Wremja“. Der finans-baamter, Kruszewan, hot redaktirt, zajt dem jor 1897, an antisemitisze cajtung ״Besarabez“. Der cenzor iz gewen der wicegubernator Ustrugow. Br a^ej^hcA MWjjM antisemitisze artiklen un derm^tuirt^sztict^ di antisemitisze tejtikajt fun fcruszewan. Kruszewan hot umgesztert gerufn cu pogromen un cu mord-tatn, farszprejtndik rechiles un blut-bilbulim. Der cufal hot gewolt, az in der sztot Dubosary iz farlojrn geworn an arisz jingl, wos iz dermordet geworn durch zajne ejgene krojwim culib a jerusze-konüikt. Kruszewan hot ojsgenuet di gelegnähajt un gehect di arisze bafelkerung cu pogromirn di Jidn, wajl zej hobn dermordet dos arisze jingl, kedej cu banucn zajn blut cu maces. Dem leetn tog Pejsach, zuntik dem 6. april 1903, iz ojsgebrochn a pogrom in der sztot Kisziniew. Der ojfgeheeter hamojn hot zieh geworfn cu rabewen di jidisze geszeftn un hajzer, derbaj hobn zej geszlogn un gemordet Jidn. Ojf di interwenen fun di forsztejer fun der jidiszer kehile bajm gubernator hot er geentfert, az er wart ojf a telefon fun inernminister. Cwej teg hot gedojert der pogrom, dem 6-tn un\7-tn april 1903. Der rezultat fun pogrom iz gewen; 45 tojte, 86 szwer farwundete, baj■ 500 lajcht farwundete un baj 1500 ojsgerojbte wojnungen un geszeftn. Noch cwej teg fun pogromirn iz gekumen fun inern-minister Plewe der bafei ajncuszteln di ekscesn mit militer. Der pogrom hot arojsgerufn a grojse ojftrejslung in der weit kegn dem wilkir fun der cariszer macht un dem inern-minister Plewe. Ale cajtungen in der weit hobn mit farbiterung geszribn wegn pogrom. Di Jidisze dichter Frag un Chaim Nachmen Bialik hobn baszribn dem pogrom in poemen. Frag wendet zieh in zajn poeme wegn hilf far di Kisziniewer mit folgnde werter: ״Brider, szwester hot rachmones! grojs un szrekleeh iz di nojt. Git di tojte ojf tachrichim, git di lebedike brojt.“ Chaim Nachmen Bialik, hot zajn poeme a nomen gegebn ״Bejir-Hariga“, ״In szichte sztot“, wu er brengt cum ojsdruk zajn szarfstn protest kegn der, mit has fuler, weit un kegn di sziflesdike Jidn wos hobn kajn widersztand nit gekent gehn dem sojne: ״. . . Fun sztol un ajzn, kalt un hart un sztum, Szmid ojs a hatc far zieh, du mencz — un kum! Kum, gej in szchite-sztot, zolst zen mit daine ojgn, Zolst ontapn mit dajne ejgene hent, Ojf cojmen, slupes, tojern un went, Ojf sztejner fun der gas, ojf ale helcer, Dos szwarc fartriknt blut mit di gehirn, Fun dajne briders kep un heldzer. Un arumblondzen zolstu ewiszn churwes, Durch went cebrochene mit ojsgekrimte tirn, Farbaj cersztircte ojwns, halbe kojmens, Antblojzte szwarce sztejner, halb-farbrente cigl, Wu fajer, hak un ajzn hobn nechtn, Ojf der blut-chasene a ivildn tanc geszpilt; Un ktich durch bojdemer, durch lechetike decker Un kuk zieh ajn in ale szwarce lecher — Dos zajnen ofene szwarce sztitrne wundn, Wos wartn mer ojf kajn refue ojf der weit . . cajtn fun Amolak In 30 sztatn fun Amerika zajnen cunojfgezamlt geworn 12.000 unterszriftn fun Parlamentarier, biszofn un farszejdene andere grojse meluchisze perzenlechkejtn wos hobn, wi amszarfstn, protestirt kegn pogrom. Dos Jidisze gewisn hot niszt gekent ruen un iz gekumen cum ojsdruk durch Pinchos Daczewski. Er hot sztudirt in Kijewer Polltechnikum un gehert cu der cijonistiszsocjalistiszer frakeje. Er hot zieh derwust, az der hojptszuldiker in pogrom gehnt zieh in Petersburg in der antisemitiszer redakcje ״Znamja“. Dem 17. juni iz Pinches Daczewski awekgeforn kejn Petersburg un ojsgeürt an atentat ojf Kruszewan, farwundndik im in haldz. Er iz derfar farmiszpet geworn cu 5 jor ewangs-arbet. Di sztot Kisziniew dos iz di hojptsztot fun Besarabien. Zi hot damolst gecejlt 110.000 ajnwojner fun dem 50.000 Jidn. Der pogrom fun jor 1903 hot ojf gerudert di weit un ojch arojsgerufn an antszprechnde reakcje fun rusiszn Jidntum. Der pogrom hot gegebn a sztarkn sztojs forojs der ansztanener cijonist. bawegung. Es hot derwacht der nacjonaler bawustsajn afile baj dem asimilirtn tejl rasiszn Jidntum. Ojch di socjalistisze bawegung in welcher es iz fartrotn gewen der jidiszer Proletariat hot zieh farsztarkt un gekreftikt cugrejtndik cu der rewolueje fun 1905. Di szrekleche tragedie fun di Kisziniewer Jidn in der nacLJberszafts-cajt, wos ir rezultat iz gewen cu fulsztendike farnichtung fun dem ganen dortikn jidiszn jiszuw iz farblibn on an echo. Ojch ejdes zajnen wejnik geblibn fun dem blut-bod, wos hot zieh dort opgeszpilt. Tragisz, jo, zejer tragisz iz der ״chag hachejrus“ gewen far dem Kisziniewer Jidntum mear umezlam. Un nochamol bawajzt es, az an echter chag-hachejrus ken nor zajn in an ejgenem land. Achtung Zamoscier! In forikn numer fun Undzer Wort iz alpi toes ongegebn geworn di date fun 4. 4. als der tog fun der Hazkore noch di Zamoscier kdojszim, wos wet faktisz forkumen in Pöcking dem 14. 4. 1947. Organizir komitet. Szolem Bergman €rao f^ejdad^ in *IVardze ׳ Jor* 1930׳. *Erew Pejsach י in Warsze. Erew Pejsach in jidiszn gegnt, in jidiszn harc fun der preehtiker hecher miljoniker Warsze — in dem Warsze, wu es hobn gelebt hecher 350.000 jqdisze nefaszes. Warsze, dos jidisze Warsze iz gewen rejsz w’ruba ajngetunken in der jidiszer tradieje. Jomim tojwim zajnen gefajert geworn mit grojs parad un pompe un specjel Pejsach iz opgehit geworn fun alt un jung. Erew Pejsach hot Warsze gekocht wi in a kesl. Di gasn szwarc fun lojfende hin un her Jidn, mamesz a grojser binsztok. Erew Pejsach 1939 . . . Di zun hot zieh aroj&gerukt fun ir tunkelen klejd — fun di farsznejte un farfincterte wolkns un iz arojs ojfn frajen, blojen un lichtikn himl. Zi hot zieh etwos ojfgehojbn hecher un genumen aropszikn ire wareme sztraln un derbaj derwaremt di glider fun dem fruchtbarn erd-kugl. Ale hot zieh genumen wekn fun dem winterdikn letargiszn szlof. Di farklebte szojfencter hobn zieh geefnt; menczn hobn ongehojbn aropwarfn fun zieh di szwere malbuszim — di zun, der onzoger fun liehtikn morgn hot cu alemen zieh brejt ceszmejchlt — un wi gezogt: ״friling tajere kinderlech, un far ajeh jidelech sztejt a frejlecher un szejner jom-tojw — Pesach, grejt ajeh cu sznel . . ." Un men hot zieh take gegrejt. A ganen chojdesz far Pesach hot zieh dos jidisze Warsze gegrejt — mit ale tradicjonele piczewkes fun ״A“ biz ״T“. Ich dermon /74nd<zere ojigejende ö<ziern ... Niszt emes, wos a tejl fun undz alejn, kumen ojf der jidiszer gas mit gewise lozungen lignaj wi: niszt afile ejn lajtiszer mencz iz cu gefinen baj der Szejris Haplejto, ale iz demoralizirt, farfojlt u.a.w. 8' iz efszer a trojeriker emes, az a tejl fun undz fargesn zieh oftmol un farkriplen zejer ejgenem mahus; lomir ober dakegn a kuk-ton ojf der richtiker zajt fun der matbeje — un wein gefinen dos gute baj undz, ich glojb, az lang darfn mir niszt zuchn. Ot lemoszl bin ich anumlt gewen als gast ojf a chasene baj ejnem fun undzere chawejrim in Ansbach. Beszas der sude, sztelt zieh ojf a jungerman un ojf alemens farlang un bite efnt er zajn mojl cum zingen. Ich bin niszt imsztand ibereugebn undzer frejd un sztolc mit dem dazikn jungnman. Un wer iz er ejgntlech? Hejsn hejst er Jehoszua Mine (men ruft im ״Szijele“, gebojrn in Krasznik, Pojln) zajn ״ajzerne“ sztime iz ojsgeglit geworn in di kalch-ojwns fun Dachau, wu er iz in 1945 bafrajt geworn. Baj nt iz er 26 jor alt, wojnt in Bamberg un sztudirt in Nümberger konserwatorje; in dem zelbn Nürnberg wu es iz arojsgegebn geworn iber ״im“ zajn tojt urtejl. Chuc alemen, chuc zajn szejner un geszulter sztime, hobn mir zieh anteikt mit zajn ejnfachkajt. ״Szijele“ iz a Jid fun di richtike Jidn, iz niszt fremd in di ״klejne“ pintelech un zingt niszt-blojz hebrejisze lider. Ojch jidisze un chazonisze nigunim zajnen im niszt fremd. A szod, wos mir hobn niszt do undzer altn mejwn ojf der ״schojre“ wi es iz gewen Kipnis in di gute cajtn. Er wolt szojn gewust wos cu ton mit aza ejnem. Un ot azoj zajnen zej bahaltn undzere szejne blimelech in gedichte szotns. M’ darf zej ober ojsgefinen. A. Klag. zieh, az damolt, d. h. far Pesach hot men szojn fun epes gemurmlt: di luft iz szojn geworn gedichter . . . a gewise szrek hot zieh szojn damolst bamerkt baj undzere Jidn — ober kejner hot niszt forojsgezen dem grojzamen un tragiszn sof . . . Ot iz Franciszkaner gas. A gepilder un a tuml ad lew haszomaim. Di ״chesedlech“ szrajen ojs mit di lecte kojehes: ״Jidelech Lekowed Pesach — epl, madanim, kojft, chapt awek, a drajsiker a . . .“ u. a. w. Ojf Franciszkaner 11, kegniber di Mlawska (15), fun der klejner eukernie rajst zieh arojs fun der szmoler tir der rejech fun pesachdik gebeks: lekech, makarondlech un nus-kichlech — iz take dort a szreklecher gedrang . . . In Szuldenrajns wajn geszeft ek Franciszkaner un Walowa iz niszt arajncukumen, ful ongesztopt mit Jidn alte, junge, 8' faln di kajlechdike chsidisze hitelech ojf der erd. — Wer 8' szrajt wajn! un wer med! un 8' tut zieh dort ojf tisz un benk wajl wi bakant hobn doch Jidelech lib cu tun ale in der lecter minut. In di hojfn rajbn di wajber di tep, pucn mit krajd di lajchter, men waszt mit asz di pejsachdike hecher. 8' wert szojn der chrejn ojch geribn, di trern rinen fun gezieht wi tropns waser — men darf doch moror . . . Plucim a geszraj: Jidn. Chomec farbrenen, chomec! — bald bawajzn zieh fil mejdlech un waj blech mit ajngewiklte in papir pekelech un men derlangt dem jingl, 8' kumt ojch a jom-tojwdiker ״speejalist“ cu kaszern ale un alemen. Di Nalewkes — der grester jidiszer center fun grojsn Warsze — der grester handlspunkt wu 8' hobn zieh gefunen di szenste geszeftn — iz ejn gojs harmider. Erew jom-tojw ojf di Nalewkes. Ir sztelt ajeh for maj ne libe lezer, wos es hot zieh dort geton? — di gas szwarc inganen fun menczleche gesztaltn. Es fern farbaj di lecte farszpetikte ״Broker“ maces-wegener cum ״zajazd“ Bonifratn 1.7 kedej zieh ojsculodenen. Di ferd blajbn sztejn in mitn der gas, chocz hak-un-brok — zej wiln mer niszt gejn. Bald szaft zieh a ״krencl“. Der balagole tut zajns szmajst dos oreme ferd, wos iz szojn farmatert fun azoj fil lastwegener mit hundeter pudn maces — ״wio, szkape“ — szrajt er — ״zolst zajn majn kapore — szlep zieh szojn cu noch a por trit“ . . . Nalewkes 28 — in lombard. Ojch dort iz lebedik un lustik. Men lejzt ojs cu jomtew di farzecte drang un goldene becher — s’ iz doch epes Pesach — men brojeht noch dos ale . . . un noch Pejsach wet men es wider ״farzecn . . Der rogower cajtungs-farszprejter (ek Nalewkes un Franciszkaner) mitn ojsgekrimtn mojl ״macht kep“: Grojse baszlusn, wichtike zicung, extra telegram — kojft, lejent un hot hanoe — kojft dem pesachdikn numer fun, ״Hajnt“, — Szolem Asz hot ongehojbn a najem roman, mamesz a mechaje cu lejenen“. Kojft, chapt awek: ״Moment“, ״Togblat“, ״Folkscajtung“, ״Undzer Expres“, ״Nasz Przeglad“, 5״-ta Rano“, ״Badio“, ״Hajntike Najes“ — a najer roman ״jidisze cigajnerin“ fun B. Kuczer, specjel lekowed Pesach — di flnger mamesz cu lekn . . . Bajm ״ajzernem“ tojer, ojf Ptasia gas tut zieh mamesz ojf kep. Di balebostes kojfn ajn di lebedike karpn, hindikes un genz — men dingt zieh kimat niszt, men chapt sznel di szenste epl, barn, pomeranen, citrinen, nis — szneler, szneler, erew Pesach — men ken noch farszpetikn . . . Ojf Chlodna 8. Di redakcje fun ״Hajnt“. Di zeceraj un drukeraj iz szojn geszlosn. In der administraeje iz ful mit mitarbeter fun ale optejlungen. Baj der käse an ״ogonek“ — men colt ojs di doplte wochnpensje, in a cwejtn cimer wert getejlt di mitarbeter Maniszewiczes maces un Karml-wajn, dos iz a ״matone“ fun di ojbndermonte firmes fam ״Hajnt“-personal lekowed Pesach. In redakcje — sztil. Di szrajber zien bajm tisz un smuesn gemitlech, arop der ojl, der pesachdiker numer — szojn fertik . . . Der tog hojbt on bislechwajz cu farszwindn. Der erew-Pesach rukt zieh cu cum kulminacjons-punkt. Di zun, di frilings-zun hojbt zieh on pawolie aropeurakn nideriker un nideriker. Der helblojer himl hojbt zieh on bislechwajz cu fartunklen. Der tog iz farbaj. Fun di gasn kern zieh noch um di lecte farszpetikte menczn. Der grojser Sambatjen iz ajngesztilt geworn. A fejerliche sztimung hot ajngehilt ale, un alemen. Men hot zieh szojn opgeewogn. Men tut zieh iber in di jom-tojwdike klejder specjel lekowed Pesach. 8' bawajzn zieh szojn chsidisze Jidn ongetoene in jomtojwdike sztrajmlen un zajdene kapotes, gejn in di ״sztiblech“ cu minche-majrew. Junge bocherim un mejdlech, ojsgerpucte mit na je klejder gejen in zejere cijonistisze un arbeter organizaejes — kedej derwajl cu farbrengen biz der täte wet curikkumen fun dawenen. Gelasn un benimes kert men zieh um a hejm. Di lewone warft ire zilberne sztraln — di luft iz rejn, un sejdesful flistert der arum ... Dos iz ge^en der lecter un szenster erew Pejsach in <^er cojberfuler jidiszer Warsze.

Text as recognised by OCR (ABBYY FineReader), without corrections. Entity mentions: TagMe (2021); their positions were matched to this text again.