Bleṭer far idisher demografye, sṭaṭisṭik un eḳonomiḳ · 1925-01-01 · Nummer 5 (15. Juni) - נומער 5 · p. [Seite]

25 צו דעד געשיג&ע *יז איד♦ ק$?¥כיז*ציע אץ *6 5 * * ״?ש א־ז:עוקךן פק די אלע א־ד־שע ק$ל$ניעש? $ט טאקי די מ־ײזדיפ, ױאש אידן אין קעניט־ײך שרלן ה$בן יאקומען אין ־א־ 1862, דאש נעש־־אנט דע־צו, אז די איד־שע קאלאנ־עש זאלן א״פדעדן צר עקזיםטיק. אידן איז עדלרבט נעווארן צו וואױנען און זיך עדרועדפן נחלאוה, .״א• זײ האבן נעדאלט. זײ דאבן אויך נעםענט האנדלען ײ־ט אלע טיניש שחורוה אן עיש באנרענצוננק. עש האבן זיך אלזא נעעפגט פאר אידן ם־ל שטעם, אין װעלכע זײ האבן בת דעמאלט ניט נעםאדפ .״אוינק, און םיל, זעהר םיל נאשן אין אלע ג־עשעדע ־טטעט אק שטעטלאך, װאש זײנען םריעד םאר זײ םא־מאבט נעדק״ זײ דאבן אויך יטו־ן נעטענם ד״אבן יטענקן םק אלעדלײ נעטדאנקן און אויך האלטן נודאלנעש און בדרערײק. באלד דעי־נאך (1864) איז אננעקוםען דער אוקאז פון קײ־ זעד, .דעלנעד ה$ט בטל נעטאנט די פאנשטיטינע אין פרלן און די ע.־ד, ױאש די פו־עייט אק קאלזךישטן ה$בן במדבעם״ איז נע״אדן זײעד אײננטוש. זײ ה$בן די ערד נעמענט פארקויםן, ״עטען ז״ ד.אבן נע.דאלט. יעדעד ת$ם ארך געטענט זין ער• ״עדבן אלע מיניט ערד. און װײל פױעריט זײנען נעױןץן םרײ און האפן נעמענט קױםן עדד, האט זיך אננעדד־נן א פרײער האנדל מ־ם דזנ־פי׳טעד ערד, ױעלנע איז א־בערנענאטען םץ ד.אנד צו האנד און ממ־לא א־ז זי או־ך םײעייעד נעױ^רן. האבן א־דן נישלעשױײז פארקױפט זײער ע־ד, הײלע־, בנינ־ש, בהמוה און מנשד־ם אק זיהק א־בערנד-אטק א־ן די שניענב ־־או זײ זײנען געױא־ן שענקעדש אק קרעםע־ש און די איז־ישע קאלאניעש ה$בן או־פנעהע־ם צו עקזישם־רן. באמערקונגען צו סאבעלע 11 1) בא 11 ק$לאניעש א־ז פון ־י אלןטן נ־־טש קל^־, ױ״ן לײ זײנען נענרינדעט נעװןךן; 2) םון אלע 57 ק^לןךיעם זײנען סץ 26 באםרײפ נע־וןךן פון מ־ליטער־ד־נשמ; 3) אין די צװײ קאלאניעש קאלעםי5 6נאין8א, ״עלכע זײנען נעג־־נדעט נעװאק אין *$ד 1840, אמ נעװען אק 1840־ק יאד 136 נפשות (77 מענער אק 59 פרויק); 4) אץ עטל־שע ראלא״ה^בן נעד־נט א־ק אלט״פאהאבקעש־־; 5) נאד אין א פאד ק^ל^ניעש אמ אננענעבן, אז די קא־ לא.נ־שמן ד.אבן זיך פארנומען אויך מיפ מלאבות; 6) אין צױײ ר^לאניעש איז זךנע״־זן, א: ־ א־ךן האײ ז־־ ־אניצט מ־ט ק־־טםליכער ארבעם; 7) אין דער קןןל^ניע םאלעסטינא אמ די ערד נעױען בא־ואקםן ׳םיט קשאקע^ א־דן האבן די ערד או־שנערײנ־גפ אק פאיאקערט. אױך די בנינים הןןבן זײ אלײן אױעעבױעכג פאר ע־לויבן פאשען בהטות אין,״אלד א־בעט *עדע־ א־ו״שעד קאלא־ נ־שט פאנטשינע 4 מאנ יאדליך; 8) די קאל^ניע טדוםקאלאסי (או־ף רענ־רוננ־ערד) האבן א־דן נעד-אלטן פק אלטע צײםן אן אױפן ג־ונם םון פאנ־ שטשינע, ור אלע אנדעדע פרער־ש םק רעגירוננ־ניטעד. אק יאי 1850 אמ די קאלאניע אפנענעבן נעױארן די א־דן ארף טשינש. 9) אין קאל^ניע אננאםאל צ$לן די אידן טשינש 25 קאפ. םק מאדנ יארליך, נ־בן דעש פדיץ יעדעדעד א טאפ פוטעד אין ארבעטן פאנשטשינע צוש שנים צו 15 ה$נ יעדעד ק^נישט. 10) די ק^ניע אשתד׳קא איז נענדינדעש נעדקךן דודי ידעות. אזוי זײנען פןךאיבער בערך 2 ־>ך און עדשט אין דער צװײטער העלםם םוץ י>ך 1861 האבן אכנעהויבן ןךצוקוםען אק דער אינעדן־קאמיסיע רשיםות פון ד אידישע קאלאניםטן, ר$ם נעפינען יז אין לאנד. אץ םאבעלע 11 נעבן מיר די.־שימה פון די עלע ק$ל$ניםמן, לוימ ד באדיבמן פק די ציװיל<ובערנאנפךן. אץ דעד ד^זיגער טאבעלע בדײעען טיד נא־ ד אלנעמײנע סך־הבלש פאד יעדעד דאלאניע, נישט ה^בנדיק קײן מענליכקײט ב־ײננען :ענױעדע ידיעות ,ױענן אײנצלנע משפחוח לויט דער דןןזינער רשימה קומט או־ס, אז אק ־אד 1861 האבן זץ־ אק פױלן געםוגען 57 אידישע קאלאניעם, פון.דעלכע אײנע, און דוקא אן אלטע, נרױסע, ה$ט אויםנעד,ערט צו עקזיםמירן דורך דער שולד םק דער רעגידננ, װ$ם ה$פ די ק$ל$ניםםן נישם גע־ מאכט ד םארשםר$כענע הנדוות ־און ה$ט זײ גישט געשטיצט אין מך םון שרעקליכן אוםנערעשעניש. אין עטל־כע אנדערע קא־ לאניעם אױ ד אידישע בעםעלקערונג באדײטנדינ קלענע־ נע־ דןךן. םאמיל־עש האבן דך נעםונען אין רי קאלזךיעם 374 און צוױשן זײ א ג$ר קלײנע צ$ל מאנשלײמ — 913. אש מײשטן ה$ין זיך באזעצט אױםץ פעלד ױננע לײפ, נײע פ^ד־פאלקן. פון א סך םאמיליעס זײנק ד ױנגע לײט גענומען נע־וןךן אין מ־־ ליטער־דינסט. אין די אלטע קאלאניעס האבן זיך נעפונען 383 הײזעד און 678 רירמשאפטליכע בנינים און זײער שטת ערד א־ז באשטאנען פון 5727% מארנעש זדעה־עדד; 788% לאנקעש און 221 מאר־ נעס אומניצליכע ערד־. םון ד 57 קאלןךיעס זייגען ג>ך 20 באםרײש נעוטךן לויט דעד דעצמיע םון דער רענירונג. 6 קאלןךיעש האנן זיך יעדעש ־וך נעמוזט משתדל זײן םאר דער :ארטינער מאבט, מען זאל זײ באםרײען. םשוש נערעדמ הײםט דאש: זײ האבן יעדעס יא־ נעםתט נעבן כאבאר, מען ז$ל זײ באפרײען, דכם קײן בםירושע דעצמיע םון דער רענידונג איז נישט $ננעקוםען. די דעציזיע םון דער רעגירוננ איז, ,ױי ס׳װימט אויש, געװען ^פהײננ־נ פק דעם, דורך װעמען און מיט ױ$ש ד השתדלות איז נעמאכש געוהךן. ה$ט זיך משתדל געװען װעגן דער דעצמיע א חשוכע פערזענליכקײט, ױאס ה$ט נענעבן אױך א נופן כאכא־, איז ד דעציזיע באלד אנגעקוםען. אויב נישט, זײנען גאנצע צענדלינע־ יארן פןךיבערנעגאעען און די דעציױע אמ נישט א־וישנענעבן געװארן, אםילו םאד די קאלןךעס, ױאס זײנען נעג־ינדעט געױא־ן אויף דער ,־ענירועס־עדד, ד רענירונג ה$ט אױף זײ נענעבן א־י ערלױבעניש און די טבערגיאל־ק^מיםיעס ה$בן עדות נעז^גט, אל זײ םארדינען באפדײט צו װערן. אזעלכע קאלןךיעס, ױאש זײנען נישט באםרײט נעומךן, זײנען נעװען גאנצע 31. אין דער טאבעלע 11 ד$בן מיר אױפגענעבן די צ־םערן און די אנמערקמנק אזױ, די זײ זײנק אויםנעגעבן נעױארן דורך די צױױלע טבערנאטארן. מען קאן זיך אבער משער זײן, אז עש זײנק נעװען אק םוילן מער, בםרט קלענערע אידישע קאל^ניעם. ד נובערנאט^רן האבן צונעשיקט זײערע ידיעות נישט מיט אמ$ל, ג$ר אײנצוגװײז, אין דער מ$ם, װי זײ ה$בן דערד,אלטן ד ד^ז־נע ידעות פק ד נךמ־ק^מיסארן. ביני לביני אמ #עעקומק דאס י$ר 1862, װען אידףאין קענינרײך פױלן ה$בן באקומען בירנער־ ליכע נלײכבארעכטיגונט און ממילא זײנק שוק ד ידיעות נישט נױטיג געװק דער רענירונט צי האבן די נובערנאטןךן צונעשיקט אלע ידיעות — קאן מען נישט װיסן. אין ד רענירוננם־>>קטן נעםינט זיך װעגן דעם קיק זכר נישם.