Bleṭer far idisher demografye, sṭaṭisṭik un eḳonomiḳ · 1925-01-01 · Nummer 5 (15. Juni) - נומער 5 · p. [Seite]

23 צו דעד געשיכסע סון איד. קאלאניואציע *דן ק$מדעס*רלז 3 דער אידישער קאלאנמאציע אץ טױלן האם אױך נימזטערנו א אלנעמײנע קאםאםםו־אםע. אין י$ר 1847, דען די דאדגע קאלאניזאציע ה$ם דך אם םערםנון אנטװיקלט, איז נעקוםען א הונגער אויםן לאנד. אויםן פעלד ה$ם נארנישפ געװאקםן, או־ן די בהמות זײנק נעםאלן אין א פעסט, װאם הןם געהערשנג די א*דישע ק$ל$ניסםן זײנק נעבלינן?ן נהפית, $ן שםײז, תבואדי אױף זריעה םױערים דיאנן נאקומען שםיצע םון די גוטנאזיצער. רדיספליכע קאלאניםםן האט די דעגידוננ נענענן תבואה און נהמוה אידן האט ןןנער קײנער סך נישט נענענן. זײ האנן זץ נעווענדעפ צו די נונעתיאל־קאםיסיעם נאך שטיצע, האנן אנער די נונערניאל־ קאטיםיעס א*עשיקט די אידישע נקשות צו דער א־נערן־קאמי־ ס-ע, אק דעד אינעדן־קאבדסיע זײנק די נקשות א־נעדנעשיקט נעװ$רן פון אײן #םטײלונג צו דער אנדערער אץ ־עדע אםטײ־ לוננ דאמ נעטענדיט, אז די זאך נעד,ערפ נישט צו איד. אזױ זײנק םאױנער נאנצע 4 '$־, ניז ענדליך איז אויף אנ׳אלנעמײ־ נער זיצוננ פון דער קאטיםיע נענל־נן, אז דער זץךנעד ענץ גע־ הערט צו דער אדםיניםמדאציע־אםטײלוע. עדשט דאן, דעם 11־טן סעםטעפנער 1851, האט די ד$זינע אםטײלונג אינערנע־ נומען דעם ענץ אים צו עדלײדינן אץ האט םאנאנדערנעשיקט צו די נונעדניאל־קאפישיעם א צירקולאר, אץ וועלבן ד ה$ט פון זײ פארלאנגט, אז זײ ז$לן איר צושיקן ידיעות ווענן די אידישע קא־ ל$ניעם אץ ק$ל$ניסטן. ניני לניני זײנק םיל אידישע קאלא־ נןםטן־םאמיליעם אױסנעשטאדנן םץ הוננעד אץ אנדערע ד,אנן םארלזןזן די קאלאניעם אץ געױארן נעטלערפ * *י * אץ דאך זײנען םיל אידן נענלינן נא םעלז־־אדנעפ לױט די אםיציעלע ידיעות ה$נן ויך אץ ־אד 1859 נעםונען אין קענינרײך םוילן 27971 אידן, ,־ואם דאנן ױך נאשעםטינפ מ־ט םעלד־ארנעט * . ױ דזןזינע צ$ל איז אנעד יעדעס *אר קלענעד גע־ואק. די דענירונג האט די אידישע פעלד־ארנעמער נישמ נענענן די םאר־ שםראכענע הנחות, אן דעלכע די אידישע קאלאניסטן דאנן נישם נעקאנט עקזיסטידן. אם עדנסטן איז געלען דאפ ־־אם םיל אידישע קאלאניסטן זײנען נישמ נאפרײמ נעלארן פון םיליטעד־דינסמ. די רענירונג האמ דערמים אלײן אונטעתענראנן דעם קױם פץ די אידישע קאלאניעם, ,יזארום א־יעקנעמענדינ םון די קאלאניעם די געזונטע, ױנגע לײמ, כעדוננענע םא־אנקעם און ק פץ די קאלאניסטן, אמ שױן שלעד נעװען די אידן ױך צו האלטן אן דעד עדד־ארנעמ. קײן ק־ימטליכע פאראנקעם ה$נן זײ נישם געטארט דאלטן און אידישע, געניטע םעלד־ארנעטעד, אמ שלער געווק צו יאקומען. די אידן האבן אן אױםהעד אננענענן דעד דענידונג נקשות, זי זאל האלק איר הבמחה און נאמ־ײעץ פון מיליפעד־דינמם אלע אידן, ױאס >דנעק אױםן םעלד. ענדלץ־, ענדע *אר 1859, האט די אינערן־קאםיסיע זיך נענוםען צו עדלײדינן זײ נקשות, אנער :אד אױף איד שסײנער: ד ־אס םאנאנ־עדנעש־קם צו אלע צילילעונעדנאטארן אין לאנד א צידקולאד, זײ זאק א־ר צושיקן *דיעות װענן אלע אידישע קאלאנ־עס, י־אס נעפינק זץ אץ יעדער טנערניע יאזונדער, נדי די רענירוננ מןל ױיםן, .לעלכע אידן עם דארםן נאםרײט לערן. די צילילנונערנאםארן האנן זיך םץ זײער זײט געלענדעט סיפ צידקולארן צו ױ קדימ־קאבדסארן אץ םארלאננמ םץ זײ װל*דיםל*װ גר#נסהי: ״די גע*יכמ. סון *קזרבוײתברה 1855-51״ (•ױלי״) ז׳ ז*• דאך שזיץ געהאט םתחײב נעווען ארײנמ־אנן ױ נאשטיכמע םו־מע געלט, רעכענענדיג דעם אפצאל צו געמען םץ אלע אידישע אײנ־ װאױנער אן אױסנאפ ױ אידישע קאלאניסטן דאנן אלזא ױך געטחט משתדל זײן בא תר םינאנפקאמיםיע, אז נײם שליםן נײע כ^נטראקטן מיט די םאכמערס, זאלן אױסנעשלאםן װעדן די אידישע קאלאניעס, דאן האט ױ םינאנץ־קאמיםיע םאגאנדעתע־ שיקט צו ױ טבערניאל־קאמיסיעם א צירקולאר מיק פארלאנג, זײ זאלן חוקו־ ודורש זײן, װיםיל איױשע קאלאניעם עם געפינען זיך אץ יעדער נונעתמג אױנ ױ איױשע קאלאניםטן םארנעמען ױך טאקי מיט ערד־ארבעט, וױםל יעדער ד,אט ערד, םץ ודםל נםשות עס נאשטײט יעדע םאמיליע םון יעדן אידישן קאלאניםט או־ן דאס אלץ איר מודיע זײן. אײדער ױ גונעתיאל־קאמיסיעם האנן דאס אלץ אױםנעפארשט און אײדער זײ האנן אםנעענטםעדט דער פינאנץ״קאמיסיע, זײנק דערמײל םאױבער יאו־־ן און עפ זײנען נעשלאםן נעװארן נײע קאנטדאקטן מיט ױ פאנטערס, ניט אױם־ שליסנױנ די איױשע קאלאניעם. װען א קאלאניע האט שױן יא זוכה נעװק אױםנעשלאסן צו װעק םון דעם אםצאל, האט זיך ארױסנעוױזן, אז לויטן נעזעץ טאר קײן שום שוחט גיט קיילן קײן נהמה אן אנ׳ערלױבעניש פונם פאכטער םון אפצאל םאר כשר םלײש, און מײל ױ םאבטערם האנן נישט נעוואלט גענן קײן ערלױבענישן ױ שוחפים םו־ן ױ אידישע קאלאניעס, זײנען ױ אידישע קאלאניםטן נעצלאוננען נעװען צו קױםן םלײש אין ױ שטעט, װאו־ דער אםצאל איז נענומען נעלארן םץ יע.דער נהמה אץ פו־ן יעדער עוף. םי^דער נרױםער באװענונג םון םעלד־ארבעט צלישן אידן האנן זיך באנוצט עטליכע םריצים, ד^קא די רײכםטע, װעלכע האנן אידן שרעקלץ עקספלואטידט און םאראו־סנליקט. אין זאמאשץ האט א נרוםע פון 14 אידן גענומען פץ דעד ארױנאציע פונם נראף זאמױסקי אינם יאר 1846 א שטח םון 592 מאתעם װיםטע ערד אין טשינש אויף 30 יאר. אויף אײנענע הוצאות ד-אבן זײ ױך אױםנענױט שײנע, נאקלעמע הײזער, שטאלן, שײערן און םארקאנעס ארום די הײזער און ננינים. ױ ערד, לאם איז יארנלאננ נישט נעלען נאארבעננ איז נאלאקםן נעלארן מיט וױלד־קרױט או־ן דעתער. די נײע קאלאניםטן האנן אלזא נעמוזט זעהר שױער ארבעטן, ניז זײ האנן די ערד צזנענרײט צום אקערן. דאם אקערן איז אבער דערנאך אױך אנגעקומען זעהו־ שלער. מען האט נעםוזט אײגשםאנען צו יעדן אקער־לאנן 4 נעזונטע אקסן. הארעװק בהמו־ת ד,אנן זײ דארט נישמ געקאנט. זײ זײגען נעװען נישט נענים און בײם פאכטן די ערד דאנן זײ אין קאנטראקט נישט ארײננעשטעלט א םונקט, אז ױ ארױנאציע דארף זײ נעבן א לאנקע אויף םאשען נהמות. האט זײ מאקי ױ ארױנאציע קײן לאנקע נישט נענעבן. אױסערן טשינש, װאם ױ קאלאניסנק האנן נעצאלט, האט ױ ארדינאציע זײ נעצוואונגק צו ארנעטן פא איר אין שניט־צײפג םונדעםטװענן האבן ױך די איױשע קאלאניםטן דארט נעהאלטן 4 יאר, ניז זײ האבן ױך אינערצײנגנ אז זײ האנן אומזיםם ארײנגעלײגט אזױ םיל נחות און נעלט אין דעד ערד, װאס טױג נאר נישם צו קײן זריעד- נמעט דאםזעלנע האנן געמאכט מיט אידן אץ יאו־ 1844 דעד שטאטם־ראט אפשקין (אײנער םץ ױ דדײ, וועלכע דער נא־ מיעםטניק האט אין יאר 1843 נאשטיםט אלם קאמיםעט אױם־ צוארנעםן תקנות םאר פעלד־ארנעט נא אידן) אץ א רום אקא־ לאוױטש ,װעלכע ד,אנן נאקו־מען םו־ן דער רענירמג נרױסע ניטער אץ געודפע שטהים היסמע ערד און ד,אנן זײ אפנענעבן איזץ אין ארענדע. אידן ד-אבן ארײננעבראקט א םך כחות או־ן נעלט אץ דער ערד, װעלבע אמ צו־ דעד זױעה נישט םײהינ נעװען.