Bleṭer far idisher demografye, sṭaṭisṭik un eḳonomiḳ · 1923-01-01 · Nummer 3 (15. August) - נומער 3 · p. Seite 192

<ג ג♦ £רעגק 192 >6 3 נישמ װאנדלק, נישס שםײק, נישם נײק, שכוײעה ה$נו ער נע״ םחמ צאלן זעהר םיל. איד חורסס ױך ן*לז$ נישם מאונדעק אױף דער קלײנער צאל םוחרים און קרעםער, •שמג אידן זײנק נעװק ן*וױ #רים״ % זײ האבן נישם געהאט םיט װןןם צד האפרלען. עס איז אויך װארשײנליך, % די ארימערע הענדלער, װ$ם זײ און זײערע ביםלאך םחודות האנן דך נישט געװ$חםן אין די אוינן, ה$ק דץ אנגענעבן אלם טאג־אתיעטער, כױ זײ זאלן נישט דארםן אױסקױםן קיק האגרלסיטסטירן. נישט װײנינ אמ־ן הןןק נעלענט םק איבערשםװלק סחודות. די דןךינע זײנק אק אמתק נעװקיטןןנימחבעםער (נישם הענדלער םון שםונליסחודות, סןר שםונלער םון םרעמרע סחורות) און רי הןןבן, םענליך, אויםנענעבן ״םאנ־ארבעטער״ ןןלס זײעד םראםעםיע, נישט צו• נעבגדיג ״בא שמונל״♦ לשם דידױק״ ערקלעד איך אײך, אז איך האב איבערזעצט ״טאנ־או־בעטער״ פון דעם םוילישן װארם ״װיראבניק״ (־ןעע *םםסז). קײן בעםערע איבערזעצוננ ה$ג איך נישט געםונען. דער ״װיראפניק״ נאך הײנט ארבעט גא װ$ם עם לןןוט דך. אק יענע צײק ה$בן זעדר םיל אידישע *װיראבגיקעם״ נעהאקט קיזעלישטײנער בא ױ שןןםײען, װןןם דינק דעכס^לט נעבויט נעיו^וק אק םויק, בא םיק, ברױערײען, בנינים״ איר םרענט: ,בא װןןם האנן די נעקאנט דין פאשעםטינט״? נאט אײך א תשובה: איד װ״סט אודאי, אז אק װארשע רוםם מען די, װ$ם נײען איבער ױ הײזער טיט שניט־םחודות — ,נײער״ און װק אײנער א ״נײער״ ר,>)ט נעבאך נישט קײן םחורד״ אדער ער איז קראגק און קןןן נישט נײן, ז$נט מען.: ״ער איז א נײער, נןןר ער לינט״, ד$ם זעלבע איז אויך מיט ױ ״װי־ ר^בניקעם״. דיער פרןןםעסיע איז ״װיה^יניק״; ה$ט ער קײן ארבעט נישמ — לינט ער, אק דאם טאקי איז נעװען ױ אירישע עלענדקײט, דאדורך דינק כםעט אלע אידן נעװען בעטלערם — װי ראזען האם נעשריבן. די דינק נעװען *־ןןםעםיןןניסכק אק קײן באשעםטינונג האבן זײ נישט נעהאט*, ה$בן זײ נעםוזט בעט־ לק פגלוי, בםחר, וױ אײנעם דאט נעםאסט. ױ רשיםות םון ױ באשעםטינונגק םון נישםיאידן ר,אב איך, לײדער, נישט. איך האב נאר ארויםנענריבלט םון אײנ־ צלנע אקטן עטליכע ציםעק װעגן נעװיםע באשעםטינתנען, בםרט ױ, םיט װעלכע אידן זײנק נישט באשעםטינט נעװען. אץ באשעםטינ מיך ראך נאר םיט דער נ ע ש י כ ט ע םון איק אין םוילן, נישט מים םטאטיסטיק און נישט םים אלנעטײנע נעשיכטע. איך האב םיך נעמוזמ צוריקהאלק םון זוכן אין אלנעמײנע אקטן ױ צאל םון ױ ניט־אידישע םראםעםיאניםטן, כאטש איך האב דאס געהאלטן םאר נױםיב װק איך האב דאם נעםונק װענן אידן, װארום האס זוכן װאלט נעקאנט דױערן יארן און אתרי ככלות הכל װאלט אםשד ראם נאנצע זוכן נע־ װק אדטויםט. אזעלכ מאטעריאלן נעםינם מען אין ארכיװ נאר צוםעלינ, װק מען זוכס נאר עםעם אנדערש. א אדכיװ איז דאך נישט קײן ביבליאטעק, װאו יעדער ענק באזונדער קאן קאטא־ לאנידט װעק. איך ענטםער אײך כסרר לוים אײער בריװ על ראשק ראשק ועל אחרק אחרק: ו 1) בארײטער. בארײטער װערט נערוםן דער, װ#ם מאכט איבונגק םיט אינגע םעדד, ם$רבאדײטעט םערד צום רײטן. ק אזא ם$רמרײטוננ איז אומםענליך אױף א נוט םעדד צו ױינק, װ$דום עס װארםט אדץם םק דך דעם ױיטער, םון דער רעדאקגיע: *זױ וױ אײנמע ציםעק איג׳ם *רטיקל םון ח. םרענק חןןבן *רױםנערוםן םםקות און חוץ דעם דיגק נעוזק א םער נים קלןןרע םערםיגק, הןןס ױ רעדאקציע דך נעװענדעט גו ד״ םרענק םים א בקשה װענן דער• קלערועק. צוליב דער װיכטינקײם םון ענק ניבן םיר דןן ױ תשובה_םק ד״ םרענק אן שום ענדערוננק. זײער נןנעדטער ד• לעשצינםקי! ׳ ױ מינום ה$ב איך ערהאלטן אײער נריף און איך בין מיך תינף םודש םון םײן ארבעט, אום אײך צו ענטםערן. איד קןט דכער רעכט רערמיס^ װ$ם איר קןגנ^ או נןןר קיין אמת בילד םון דעםןןלטינק איױשן עק$נ$םישן לעבן ניק םײנע טא־ טעריאלן נישגב זײ זײנעןידןןך, װי איך ה(ןב באט#נט, .אםי־ ציעלע״,—אק #םיציעלע סטאטיסטיק, בםרט עקאנאשישע, איז קיק מ$ל נישט זעהר נענוי, נישט אין נאנק ױכטיכ ןןבער קרונ לאםת זיינקך די ציםערן זיכער. נױ איר ז$לט קןןגען םארשטײסײכטינ ױ אידישע עק$נ$מישע לאנע אין^םױלץ אץ יענע צײטן, םוז איך אײך דן) ציטירן עםליכע שפןעלן םון רעם, װ>ןם עם ה$ם נעשריבן אץ יאר 1845 אײנער םון ױ נרעסטע באנקיק"-אץ װארשיב םאטיאס רןןוען, װעלכן מק האט אויך נעהאלוק םאר דעם נרעסטן אינטעלינענט םק צװישן ױ פוילישע אידן־און דאדורך ה$ט ױ רעגירוננ געהאם צו אים מער צוזטרױ, װי צויאנדערע. עפעם א איד םק חיאלןישיץ, טסשקןןװםקי, קענטיג ^אינטעלינענט (ער ה$ט זעהר טם נע־ שריבן פויליש), האטנ^עםןץלט איבערנענעבן דער רענירונג א םלאן, װי צו רעםןךמיק אירן. ױ רענירוננ האמ זץ נעװענדט צו דעם דאזאר בתשרןזש (קהל) םיט א םארשלאנ צו בא־ טראכטן דעם םלאן םקבמאשקאװסקי און ארױסזאץ וײן מיינונג אויסעד דעם הןןט זי םארלאגנט, אז רער דאזאר זן)ל איר צו־ שטעלן ױ םײנוע םו^מאטיאם ר$זק (איך נעם דעם ד$זינן מאטעריאל םון ״ארכיזד אלטע מקטן״ אין װארשא און םון ױ אקםן םק דער אץערן־קן^טיםיע — םיניסטעױום). צװישן ױ םונקםךםק רעד רעםארם, וחאש טאשקאװסקי האט םארלאענב נעודנט זיך אײנעד װעגן םארקלענעדן ױ בעטלערײ, װ$ם ה$ם בץ־ אזױ שטארק םארברײט צװישן אידן. און ןןס װאם ראזען שו^ם אין זײן ענטםער: ״ױ בעטלעױי בא׳יאידן שטאםט נישט םון רער עלענדקײט םון איץ טײל ןץיםע ^אםעלקערונע ד איז, לײדעד, א רעזולטאט םון דעם אמעםײנעם ןנלענר םון א׳דן; ױ אלע, מיט א קלײנעם אויםנעע זײנק םער&לײנינער נענויט צו בעםלק, נאו־ םיט דער קװאליםיקאציע, ו^ם עס יײנק םאראנק אוױנע, ומןם בעם־ לק אםן אץ ױ נ^סן אק אױף ױ װענן, נישמ ױ זײנען ױ אוטנליקליכםטע, -7םיל מעד םק זײ בעטלען אידן אין זײדענע מלבושים מיט א םארבלוסינם האױן און מיט ררםקײט םק בושה באנ$ק םנים^אין ױ הײזער םק זײעדע גלויבנםנענאסן, נא װעלכע זײ זוכן אץ-נעהײם * רעטונג םון הונגעו־ און חרםר״ װןןו־ום אםן אויסצושגןדעקן ױ האנט װןןלט םאר זײ נעװק די נרעסטע חרםה״. ך איך האב איץ־ זמרטלץ־ אינעתעצט ױ װערטער םון מא־ מיאס ראוען. איך £ח אײך נאר צונעק, אז ראזען ערקלערט נאנץ דרײםנב װעדלי^יענע צײטן, אז ױ פפה םק דער איז־ישער עלענדקײט זיינק ױ ןאזעדע און שרעקלץ־ שוידעו־האםטע נזרות: דןן האט א איד ני#ט נעטןץם װאױנק, ד$ נישט האנדלען, י 1 1