Bleṭer far idisher demografye, sṭaṭisṭik un eḳonomiḳ · 1923-01-01 · Nummer 2 (15. April) - נומער 2 · p. [Seite]

95 סנוןןטיסטימזע כראניק״ *6 2 זמרבות םאר דעד סטאםיסטיק, װעלבע װיל םארשטיץ דעם באי טײט םוץ די זעלנםםטןךדמיםער. םיד זאםלען איצם דעם נאנק טאטעױאל ננונע צו די אײעינע לענדער און װעלן אק איעעם פון די קוםענדינע נוםעק ארוםרײדן די דןזינע הרך״אינטעדעי סאנםע םעםע. דערװײל ברײננק םיר די ציםער םון די דעלנסם־ מאח־ן אין םרײםן םון 1912 ביז 1919. די זעלבסםפארד׳ן בא דער אלגעמײנעראק בא דער אידי־ שער מפעלקערדע אין פרײםן(1919—1912) ס^לססג&ן 0x1> <ו£)ס>סו*ס0 סל *6זסמז4מ0ס5 *וס ס>סוומ<1 ןןומו&גסס בײם עדשפן קוק װײזט דך ארױם, אז די ןןםטקײם םון די זעלבססם$רדן אנפװיקלט זיך בא אידן אויף אנ׳אוםניטױנערן אוםן, אײדעד בא דעד אלנעטײנער באפעלקעדוננ. װארום בעת עם האבן ױך אינם י$ר 1912 נןק־ זנװישן 1000 זעלבםטםעדדער נעםונק נזך 15 אידן, ה$ס זיך שױן די דזןזינע ציםער אינם יאר 1919 א הויב נעטאן ביז 24. באזונדער שםארק איז נעװען דער שםרוננ םון 1913 אױף 1914, װארום דאן אמ די אלנעםדנע צאל םון ױ ועלבםטם$רדן םארםינדעדם נעװזךן אויף 4,8%, בעת די צאל םון די זעלבםסארדן בא די אידן איז םארנדעסערם נעװ$רן אויף 14%. צום באדויעק, קןק םען נישם זזףן אױף נעװיס, אױב און אויף װיםיל דער אויסברוך םון דעו/װעלם־יםלחםה ה$ט דןן נעשםילט א ר*לע. אין די י$רן 1914, 1915 און 1916 איז דער םקףנענט םון די אידישע זעלבסםםארדן נעבליבן שטײן אוף איין $רם, אינם יאר 1917 האט עד זיך אםילו * ביםל ארתטערנעלאזך, און םון תמאלט וק מ$ט- ער בערך ^ננעהױבן שטארק צו װאקסן. פארנלײכם ־םק די צ^ל םון די זעלבסטכקךדן םיט דעד צ^ל םוןדער אלנעםײנער באםעלקערוננ, און םים דער זנ$ל םון דער אידישעד באפעלקערוע בארעכענענדינ די אםטקײם םון די זעלבםטי ט$רדן אויף איטלאבע 100,000 םעדזזק, װעט םען זעהן, אז באאידן איז די ציםער םון די זעלבםטמזןרדן א םך העכער אײדעד בא דער אלנעמײנעד באםעלקערוננ. םאר דער באםעלקעמננסיסםאטיסטיק איז עס שױן םון לאנג זק א באװאוםטעד םאקט, אז אין דעד מזךערנער צײם םאסירן םאלן םון זעלבסםארד בא די אידן םון די קולםוריםדינות א סך עםטער, אײדעד בא דעד אלנעםײנער באםעלקעדוננ םון די אײנענע מדינות. ד$ס װאם װארםט זיך אין די אױנן — לכל הםמת בנונע צו םרײםן — איז םער נישם דער אוםנעװײנםלאך נרױםער אונםעדשייד צװישן די בײדע צ$לן. דנם 1914 אמ די ציםער םון די זעלבסטמארדן בא די צןל אידן אין צורןאעשס זדן 1920 יןר• 1ו><ן>(>וו8 ■ו סס4■! 10> 14*2 *!0 נים לאנג זײנק םארעטנםליכם נעװןןרן ױ םארלױםינע רעי זולםאםן םון דער גידאםעשטעד ם^לקסצײלתנ אינ׳ם 1920 יזןר, װעלכע ברײננק אײנינע קורצע ידיעות װענן דער םארטײלוננ םון דער באםעלקערוננ לויט ױ אםתות. אין 1920 י$ר זײנק נעװען אין בודאםעשט 212.736 אידן, ד. ד״ 22,9% םון דער זןלנעי םײנער באםעלקערוננ (930,247).1 אינטערעסאנם איז ױ אנטי װיקלתג םון דער אידישער באםעלקערונג אין בודאםעשט. אין 1787 קןר הזןנן אין בודאםעשט נעלעבם םךיהבל 114 אידן, אין 1833 זײנק נעװען 1346 םשםחות, װעלכע הןןבן נעצײלט *נ׳ערך 6730 נםשות, אין 1849 ה$ט די צ$ל אידן שוין דערנרײכט ביז 19148. די םןןלגנדינע טאבעלע וױיזט, וױ שנעל ס׳איז נעװאקסן ױ אידישע באםעלקעװננ אין נח־אםעשט: זדק 8לנעפ4 באםעלקערוננ י#י 16,6 44,890 270,686 1869 19,7 70,879 360,551 1880 21,6 103,317 491,938 1890 23,5 186,047 791,748 1906 23,1 203,687 880,371 1910 22,9 212,736 930,247 1920 במ 1900 אמ דער צואװאקס בא דער אידישער באםעלקערוננ נעװען נרעסער, אײדער בא דער *לנעמײנער באםעלקעדונג. םון דעםזןלט $ן איז שוק ניט$ קײן חילוק אינ׳ם װאקסן. י• ס• מ. מזןרןןל־םטאטיםםיק די סטאםיםסיק םון זעלבםםמארדץ בא די איז־ץ אין םרײק זממססז,[ ש ס6€ס[ סס6 1< 1x1>>סוווז><11>$ זז1> ױ אויסםארשתג בנונע צו דער אםטקײט םון ױ זעלבסטמארק בא ױ םארשײרענע םעלקער, זךער בא םארשײדענע דעליניעזע קיבוצים םון איטלאכן אײנצינן םזץלק באזונדער, נעהערט צו ױ פאםע אינטערעסאנםםטע םר$בלעםען. עם עקױסטירם באזתדער אין תם דזץזינן מחום א ױיכע ליטעראטור, און בםעט איטלאכם יזץ־ תרט נעמאכט תר םרוב צו קןןנםטאטירן. םיט דק• הילף םון מער זץדער װײנינער װיסנשאםםליכע מעטןץדן, םאר װ$ם אין א י י ן םדינה און בא א י י ן טײל םון תר באםעלקעי רתג אין תר זעלבער םדינה מעד ןך־ער װײנתער זעלבםטי םן^רדן, אײדער אין תר אנתתר מדינה און בא תם אנתק טייל פון תר באםעלקערום/ און םאר װ$ס עם װאקםט זך־ער עס פאלט ױ צץץל םון ױ זעלבסטםןךדן בכלל. טיט א קורצער צײט צוריק איז או־ױם א חיבור םון נערהארד םילקרת (םארלאנ םו־ידריך קזק, שװעױן): יתר זעלבסםםארד, א םאראליסטאטיסי ,טישע און םאלקסיטסיכאלאנישע אױסםזךשתג״, אין װעלכן עס װערן או־יםן יםוד םון א רײכן מאטעריאל או־וטנעתדט ױ םראנן אץ זײער נאנצן םארנעם. בנתע צו תר צאל םון ועלבםטםארדן גא אידן איז נאך לעת עהה נישטא א באטראכםת^ װאס זאל ארוםנעמק תם םראבלעם םון אלע זײטן און אתטעדםירן תם סךיהנל םון אים, ױ טניעות ליגן ד$ אץ תרץ, װאם עם םעלט לנםרי א נאנצע רײע םון נױטינע ידיעת אוױ, למשל, װײסן םיר אץ תם רוב םון ױ םאלן נאר נישם םבח תם, םימ װאם ױ איױשע זעלבסטםערדער האבן זיך באשעםטיגט, אױף װעלק אופן ױ זײנק נעשםאדבן, װי אלט זײ זײנק נעװען, און װאו זײ ה$בן ביז אהער נעלעבט, אץ שטאט צי אויםן זץף־ף — אלץ אזױנע זאכן, װאס האק א נרױסע