Literarishe bleter · 1934-02-09 · 6 (9.2.1934) · p. Seite 91

זײט 91 ריםערזןרישע בלעטער נום. 6 (509) י. גר$3#דד / ניז־יאדק פײזע קדיטילו נעדולדיקע טעכטער און װײב, די דענענערירטע ײדישע טרא־ דיציעס אין שטעטל און אויף דער קאנ־וע לןןזט ער שמעונם אמביציעם זיך פונאנדערשפילן. דויך שמעונען קריגן םיר אויך א בילד פונם שטעטל אין אן איבערגאננס צײט. מיר זעען מענטשן אין זײער נאקעםקײט. אמת, מיר טרעפן אײניקע בילדער שאטנדיק און נעבלהאפט גע־ מאלן. די געזעלן זענען נישט קײן מענטשן מיט קלארע פנימער, שלמה איז נישט קײן גןזנצער מענטש. דער אויסברוך פון די ןןרבעטער איז נישט גענוג קלאר מןןטיװירט. אבער מארקל, בא־ זשע, און די אלע אנדערע מיט אלע זײערע האנדלונגען זענען עקאנאמיש און פסיכאלאניש מאטיװירט. מיר זעען אלע העלדן טרייםטערם אין זײער טאג-םעגלעכן לעבן. הונגער און דער חלום פון א שטיקל ברויט קאנטראלירט זײערע האנדיונגען, מחלוקות, קאמפן, ליבע, פאמיליען־באצױננען, האסנונגען, אלץ װערט קאנ- טראלירט פון לעדער. און לעדער שטינקט און פארשפרײט זײן ריח אויף אלץ אינם שטעטל. און דערפאר קומען די האגדרונגען און די מענטשן ארויס אזוי ברוטאל־נאקעש, װעלכע לײדן און קעמםן שטייען נישט ביים שפיגל און מעסטן נישט די גרויס פון די טרערן. זײ סטיליזירן נישט זײער כעס און רעװאלט. די רעװאלםן פין די פעל עגלות, גארבער און געזעלן זענען םסאנטאנע אויסברוכן. איך װאלט זיך געקאנט גענויער אפשטעלן אויף די סאר־ שידענע העלדן אינם בוך יאון װײזן זייער פארבינדונג מיט דער גאנצער סכעמע םון טרײםטערם בילד. אבער איך האב בלויז גע־ װאלט װײזן, אז י. ב. איז אומגערעכט,' װען ער איגנארירט די סענטשן, האנדלונגען און ארכיטעקטאנישן בוי פונם בוך און וױדמעט זײן נאנצע אטאקע צו א פאר צופעליקע ציטאטן. טרײסטער האט גרזןד פײנע טרעםלעכע בילדער און כא־ ראקטעריזירונגען. *אן אפגעריסענער װילדער װינט האט געקא־ זעלקעװעט, געװאיעט, אויפגעהויבן געדיכטע טומאנען שנײ אין דער לופט און אראפגעיאגט צו די באזונדערע הײזלעך, און צע- שריען זיך מיט א יאמער ארום די קוימנם אויף די דעכער, אין די שמאלע מחיצות צװישן די הײזלעך, גלײך װי ער װאלט זיך נאך עמעצן געיאגט און געװאלט באין אוםן נאר כאפן און דער־ קװעטשן׳. אדערי״דער גרויםער לאםפ מיט דער אײזערנער נאםט• באניע איזיגעהאנגען אויף א דראט איבערן מײסטער־טיש און געםלאמט מיט א העליש פײער. יאין דער דאזיקער ליכטיקײט האט דער װארשטאט אויסגעזען וױ אן אוצר, וזאס מ׳שלעפט ארוים פון בלאטע.' אדער ,אינדערצװישן צײט גריזשעט עפעם שמעון א םעטין געשלים־בײן אין מויל. און בעת ער גריזשעט אזוי קוקט ער מיט אויםגעריםענע גרויםע אויגן אויף דודלען און טראכט און גריזשעט. ער טראכט, אז דער ממזרניק האט זיך גיך ארויפגעארבעט. א רעטעניש. ער ארבעט נישט און האט. זאל עס זײן א חכמה?' איך האב די ציטאםן נישט פיל נאכגעזוכט. אז כאטש דא און דארט שלײפט ער נישט און פוצט נישט זײן פרא־ זע, האטי ער א יחוש פאר װערטער און זאצן. ימען װאלט געקאנט באטראנטן יעדן העלד באזונדער, אנאליזירן די'סיטואציעם, אבער איך בין בלויז אויסן צו בא־ װײזן, אז ,אין די שטילע טעג׳ איז א װיכטיקער ראמאן, ער דעקט אויף אן אײגנארטיק, ביז איצט אומבאקאנט וױנקי םון ײדישן לעבן. זײן צוגאנג צום שטעטל איז א םאציאל־עקאנאמי־ שער. אויף א קאנװע םון עקאנאמישע קאמפן װערן קינסטלעריש געמאלן מענטשן און סיטואציעס' די פראזע א גלאטע און לאקא־ לע. יכאטש אפטמאל צוגעדיבט. י. ב.ס װידעדאיןזײן פארניכטנ־ דיקער קריםיק םונם בוך האם אדער נישט פארשמאנען אדער בכױון מיט א באשטימטן םאיר מיר אומבאקאנטן מאטיױ, אויס־ געזוכט אפגעריםענע זאצן און איבער זײ זיך פאסמאקעװעט. געװיס מעג מען זיך דערלויבן צו קריטיקירן און שארף אנגרײםן אויב נויםיק. איך קאן אבער נישט םארשטײן, װאס אין טרײסטערם בוך האם אזוי אויםגעבראכט י. ב.סן, װאם ער איז ארויס מיט אזא בײזער, אומבאנרינדעטער קריטיק קעגן א ױנגן בלי־ ספק טאלענםפולן שרייבער. עם זענען דא םארשידענע מעםאדן םון קריטיק• מען קאן אפשאצן א װערק פון א קולטור-היםטארישן שטאנדפונקט. מען קאן באנוצן א מארקםיסטישן, סאציאליסטישן, אדער א ביאגרא- פישן םעםאד. מען קאן צונײן מיט א רײן-עססעטישן מעיטאד. רען קאן אבער נישט צעקריפלען א אינהאלט פון א בוך 'און :־יסברויכן מיט ארױסגעכ>.פטע ציםאטן. דער צוגאנג פון י. ב. אין ,גלאבוס׳ נומ. 15 צו ל. טרײם־ שערס ,אין די שטילע טעג׳ איז אומקיינםטלעריש און נישט-לי־ שעראריש. עם מאכט דעם איינדרוק םון א רעצענזיע פון א קלײנשטעטלדיקן אינטעליגענט, װאס האט זיך אױסגעלערנט גרא־ מאטיק און מײנס, אז אויף דעם י שטײם די װעלט. עם זענען נישםא קײן פסיכאלאגישע, סאציאלע, אדער קינםטלערישע װערטן אין א בוך, מײנט אזא אינטיעליגענט,' נאר בלויז שפראכלעכע. י. ב. דערםאנם אין די געשנעבלטע באלעבאסטעס, װאם נײען נאך דעם דינסטמײדל םיט א נאסן פינגער איון גיבן א ישמיר די שאפע, דעם םיש, אדער א גלאז און װײזן, ם׳איז שטויביק. י. ב: איז געוװינם צו נעמען אן אלגעמײנע אידעע און זי גענעראליזירן, אנװענךן זי אין א גענעבענער ליטערארישער םיטואציע און ציען אויסםירן םרײסםער מאלט ספעציסישע בילדער, קאנ־ קרעטע נישמ-אינטעלעקטואליזירטע, נאר נעמאלענע מיטן מאדיעל פאר די אויגן, דערםאר האבן זײנע בילדער קנײטשן און 'ברא• דעװקעס. נאענםע בילדערימוז מען פארטרעטירן, װײטע מענטשן קאן מען ארומװאשן, באנוצן שמוק,' ארומשערן די בערדלעך און זײ קומען ארויס הײליקע און זײ דיסקוטירן הײכע זאכן און רעדן קלוגע אבסטראקטע רײד. איך האב איבערגעלײענט ל. םרײסםערם ראמאן ,אין די שטילע םעג׳, און בײ מיר איז געװען דער זעלבער אײנדרוק װי בײ י• אפאטאשו, אז אין דער ײדישער ליטעראטור ,איז צו• נעקוםען נאך א שרײבער׳. איך בין געװען צופרידן, װאס מײן אײנדרוק שםיםט מיט דער םײנונג פון אונזער סאמעי בעםטן פראזע-מײםטער, מײן אײנדרוק איז געװען, אז ס׳איז צוגעקומען א נײער שרײבער, װאם זעט, און שרײבם װעגן דעם װאם ער זעט מים סרישקײט, אןיםטיליזאציעם. אן חכמות, ער טינקט נישט זײן םעדער אין פארפומע, כדי ס׳זאלי בעםער שמעקן און דורך דעם שאפן א פאםא-מארגאנא פון בלוט-ריחות. ער וױל נישט סטיליזירן אפאטאשון און אשן. ער דארף אויך נישט מאכן קײן עקספעדיצייעם אין מרחקים כדי צו שעפן מאטעריאל, סיםבאליק און פלפול, פון דעם ארום, ״סון טינוף און שבת׳ האט ער געשאסן א געזונט, פשוט בי״לד פונם לעבן פון גארבער אין א קלײן פויליש־יידיש שטעטל. שמעון דער הויפט־ העלד, איז א םײנער פארט־עם םון א ײד אן אכזר, א רשע, װאם צוליב זײנע קאפיטאליסטישע אמביציעם איו ער גרײט צו טרעםן אויף זײנע נאענטםטע קרובים און אויף די אננענומענע טראדיציעס. שמעון איז אן אינטערעםאנטער פםיכאלאגישעד און סאציא• לער טיפ. ער װערט באהערשט םון אײן אמביציע. צו זײן דער היויפט־ רימער םון שטעטל. די אמביציע זײנע איז אן אינטואיטױוע. זי קומט םון• בלוט, אן אינטעלעננץ, און דערפאר אן אסן ברוטאלע. עס םעלן איר דיי אלע אידעאלאגיעס, מיט װעלכע'דער קאפיטא־ ליזם באפוצט געװײנטלעך יזײינע .פארכאפנדיקע׳ אינםטינקטן. אויםערלעך האבן זײנע אספיראציעס קלײנע שטערונגען. די כוחות סון שטעטל זענען קאנצענטרירט ״אויף אײן ראג-די מקװה, אויםן צװײטן ראג-די בארימטע זײםן-פאבריק ״העלםאנט׳ אויסן דריטן ראג-דאס פאליצײסקע הויז׳. םון דארט פירם אלץ צו דער לעדער גאס און צו שמעונען. און שמעיון שילט אלץ, װאם שטערט אים ״ס׳נעסט שוין בלאען און די יונגען פאפן וױ די פלעץ. אז א דבר זאל אין זײיארײן׳, ,אז א סגפה, אז א כא• ליערע זאל אײך׳ דיאס צו די געזעלן. צו זײנע טעכםער װידער ״א װאס זיצט עץ מכשיםות, אײער בריט עץ׳ און קללות און חרמות אן א שיעור. םרײסםער מאלט אים גאנץ און רונדיק אין אלערלײ סיטואציעס און געםיט־צושטאנדן. טרײםטער האט אים אװעקגעשטעלם צוױשן זײנע אומבאװוםטױניקע ארבעטעיר, זײנע