Literarishe bleter · 1934-02-09 · 6 (9.2.1934) · p. Seite 89

זײס 89 ייטערןרישע בלעםער נזם. 6 (509) םשה ׳שז>?יס / ן?י?דע באלזאמס דייזע הייל בערדיטשעװ (פון זז נײ עעפזנעגעס ם^בוסקריםם) באמערקט עס: דאם ערשטע מאל, װען איך האב דערזען דרעז דען, די פערל פון דער גרעפין טאדעאושאװא װאלעװםקא, בי איך געבליבן דערשטוינט, נישט דערובער, װאס איך האב דער זען פערל, איך האב דאך עפעם געזען פערל אין די שאצקא מערן םון דרעזדענער, װינער און פעטעו בורגער הויםן, — נאר װאס איך האב דערזען פערל פון אן ) ומבאגרײפלעכער רעגו״ לאריסעט, גרויס און גלאנץ, אויף א ברי ט, ײאס איז װײס װי ש:ײ, װאס געהערן צו א פערזאן. דע־ פארמעגן פון װעל• כער, הגם ער איז גאנץ באדײטנד, קאן זיך דאך נישט פאר• גלײכן מיט די בארימטע מאיאנטקעם פון די בראניצקעס, האנ• סקיס, פאטאצקעם, סאנגושקיס, טשארטארײםקיס א. א. איך האב זיך דאן דערװוםט, אז די גרעםין װאלעװםקא האט באקומען בירושה פון איר משפחה דרײ אזעלכע האלז-בענדער, אײנער םון זעכצן רײען פערל. אץ פוילן טראגט מען, אנב, שטענדיק פערל, אפילו בײ• נאכס, כדי זײ זאלן נישט שטארבן. פערל איז װי א םאדע, זי םאדערט, מען זאל איר נוט טראגן. נאר אין פוילן װײס מען, װאם דאס איז אזױנס םערל. די פערל פון דער גרעפין קוםע• ליאװ זענען ריזיקע. אין טאג, װען איך האב זײ דערזען אין דער עםטרײכישער אמבאסאדע, האט זיך איבערגעריסן א פא• דעם און זײ האבן זיך פאנאנדערגעשאטן אויםן דיװאן. איז דאם געװען א קאקעסעריעז איך װײם נישט. אלס א שלאס האבן זיי דעם בארימםן דימענט, װאס איז װערט א מיליאן און ײאס איז באװוםט אין דער האנדלס-װעלט אונטערן נאמען .דער די• מענט םון די פאטאצקעם״. — ייק — האט מיר געזאגט די גרעפין, מיט איר גע• װײנלעכער אומבאזארגטקײט, — לײען סיר אויף דעם םינף הונדערט טויזנט פראנק: די פערל םון סאגנושקים משפחה זענען אױך זײער בא׳ רימט, אבער מיר װעלן נאך האבן די מעגלעכקײט צו רעדן װעגן פערל, װען מיר װעלן רעדן װעגן קיעװער שאצקאמער. ם׳איז לײכט צו פזורשטײן, אז םארזארגט מיט זייערע קאליעס פערל און דימענטן און הײבלעך םון זײערע װײבער, װאנדערן די יידן, װו זײ ױילן און לאכן זיך אוים םון אלע אומגליקן. די קענטניש פון דימענטן און פערל, איז װי ס׳איז פון דעם צו זען, אן אײנגעבוירענע בײ אלע ײדן: זײ גײען דורך די שול בײ דער ברוסט פון זײערע מוטערס. פון דעם פריסטן עלטער װערן זײערע אויגן צוגעװוינט ארומצוקוקן טײערע שטײנער און פערל אץ אפצושאצן זײ. (סוף קומט) 3. יידן אוז פערל אין קײן אײן לאנד אין דער װעלט איז די ײדישע אומה נישט אויסגעװאקסן אזוי חוצפהדיק, װי םאך אין פעלד, װי אין פױלן. און איך פארשטײ דעם עקל, װעלכן, װי מען זאגט, ס׳האט געהאט דער צאר ניקאלאי צו דער דאזיקער או• זודפירסער מאכם. די ײדן האבן ױך נישט אפגעזאגט פון קײן אײן אײנעם םון זײערע מנהגים און האבן נישט ארויסגעװיזן קײן שום נאכגיביקײט פאר די זיטן פון לאנד, אין װעלכן זײער ראסע האט זיך אזױ פונאנדערגעװאקסן. ס׳איז זײ פאר• באטן צו באזיצן, און אין רוםלאנד אויך צו ארענדירן ערד, זײ מעגן נאר האנדלען און פארנעמען זיך מיט לײען געלט אויף פרןוצענט: נו, האנדלען זײ אץ ספעקולירן, אז גאט זאל שומר ומציל זיין! איך האב זײ געזען אין קלײנע שטעטלעך, װו זײ װיםלען װי םליגן, איך האב געזען װי זײ גײען אין שול ארײן אין םײערלעכע קלײדער, װעלכע האבן מיך געװײלט וױ א מאםקאראד, אבער, װעלכע האבן קײנעם נישט געװונ• דערט. דער פוילישער ײד האט תמיד מורא פאר געװאלדסאטן, ױעלכע זײנע אבות האבן געליטן אין מיטלאלטער. — און דע• ריבער הײםט אים דער באשיצונגס<אינססינקט פון זײן ראסע צו האלטן זײן פאדמעגן אין אזא פארס, װאם* זאל זײן קלײן און לײכט אריבערצוטראגן פון אײן ארט אויפן צװײטן. חוץ א פאר קאלאסאלע ײדישע משפחות — אײנע אין בערדיטשעװ און די צװײטע אץ ניקאלאיעװ — װעלכע שטרעבן אגב צו װערן אדעליגע (שליאכטע), צו באקומען טיטולן פץ באראנען,— לאקירן אלע איבעריקע ײדן זײערע רװחים אױפן פאלגנדן אופן: זײערע װײבער טראגן א כאראקטעריםטישן טשעפעק, א הײבל, װעלכע באשט״ט פון צװײ ריזיקע קרויט-בלעטער מיט צירונג, פארפעםטיקט פון בײדע זײטן איבערן שםערן און אויםגעהאפט ׳אונםן מיט פערל. דארם ליגט דער גאנצער סארסעגן םון יע• דער ײדישער משפחה. דער ײד טראכט נאר װעגן דעם, װי צו פארבייםן זײנע קלײנע פערל אויף נרױסע, די גרויסע אויף נאך גרעםערע, — די פערל םין ערגערן גלאנץ אויף אײדעלע- רע און צום םוף אויף פערל אן קײן שום פגימה, דאס זעלבע איז מיס ברילאנסן. איר װעט דאן פארשטײן, אז ס׳זענען פאר- אן ײדישע פרױען, װעלכע טראגן הײבלעך צו הונדיייט, צװײ הונדערט, דרײ הונדערט און אפילו זעקם הונדערט טױזנס סראנק, װאס אין פוילן איז דאם א מיליאן. ס׳איז אלזא א לאנד, אין װעלכן ם׳געפינען דך די גרעס• טע צאל פערל אױף דער װעלט און װו ס׳זענען פאראן די שענסטע סערל, די בארימטע האלזבענדער סון די װאלעװסקיס, נרעפץ קיסעלעװ, פירשטץ סאנגישקאװא. א בינטל האא-פערל פאר טויזנם דוקאטן איז אץ פױלן גארנישט, קוים װאס מען