Literarishe bleter · 1934-02-02 · 5 (2.2.1934) · p. [Seite]

1 םעברואר 1934 ״1€8״1 1 י־עדיז פרייה דםההאו \ו־?וסגלדידטגי װאסשדיפמ פאד ־יפלעדאביור ■■ טעאפווןראץקונםגצ רזדױיד פארילאג כ.קקעצק*ןיװארשגצ ד כ ט ע ד?ײבוש?עד׳דעד / נ,*י,#רק ד■ מאניסטישע ל״דנשאפט סוף אײן אײנציקער באשטימטער שטאף, װאס איז אין ײך אלץ כולל און לאזט קיין זאך נישט ארוים! א־ן זשיטלאװםקים .פילא־ ואפיע״ ובאנד 2> װערט אנגעגעבן א רשימה םון פילאזאפן און די פרינציפן, װאס זיי האבן ארײנגעאיבעט אין זײערע סיסטעמען. פון 32 פילאואםן האבןי20 קלאר אנגעװעגדם דעם מאניסטישן פרינציפ, 4יהאבן זיך מיט אים באנוצט אויף א טונקעין אופן, און 8 האבן זיך פון אים אינגאנצן אפגעזאגט. װען מיר דערמאנען זיך, אז ימיר האבן דא צו טאן מיט דיישארפסטע מענטשלעכע קעפ, מיט מענטישן, װאס צײכיענען זיך אוים מיט געניאלע פעי- קײטן צו קאנטראלירןי זײערע געדאנקען און געם־לן, מענטשן, װאם יעדער פון יזיי איז װי בארוםן צו געםינען דאס אייננארטיקע, נייע און אנדערשדיקע, װען מיר האבן דאס איין זינען - לאזט זיך נישט אזוי לייכט גלויבן, אז מאניזם איז בלויז א רײן לאנישער פועל־ייצא, צו װעלכן עס פארשפיצן זיך צופעליק 24 פוין 32 אריגינעלסטע פ־לאזאפישע סיסטעמען. עם לײגט זיך גיכער אויפן שכל, אז דא שפילט״ א הויפט-ראלע דער רײץ סון דער מאניסטישער לײד״נשאפט, אן עמאציאנעל נעװעב, אין װעלכן מיר זעינען אלע פארשפינען. אין ײדישן דענקען אױ דער עמאציאנעלער כאראקטער פון דער סאניסטישער ליידנשאפט ממש א ליכטיק פייער, װאם ברענט מיט' שטענדיק פלאמיקן עקסטאז. פארשטײט זיך, אז אין יידישער געשיכמע איז דער ענין גאר אן אנדערער, און טןר נישט רעדוצירט װערן צו אזא בלאסיער פןרמולע װי מאניסטישע לײדנשאפט. דאך איז אינטערעסאנט דעם פאקט דא צו באיירן. װארעם נישט יבלויז איז דאס א םונדאמענסאלערי שטריך אין אוינזער רעליגיעז-םילאזאפישןי ספעקולירן, נישט בלויז איז דאס די קרוין פון אלע ליניעם אינם בנין פון דער קבלה-םיכטעם. רעליגיעז-םילאזאםישער מאניזם האט בײ אונז דערגרײכט די מערקװירדיקע מדרגה פוןי דער רירנדיקסטער םאלקםטימלעכער דערקענוגג, װאס מען הויכט אײס צוזאםען מיטן לעצטן אטעם: .ה׳ אחר׳. עסי אױ גאר נישט נײטיק צו האבן פאר זיך אזא פסיכיש-אויםטוײסלנדיקןי מאמענט. כדי אײנצוזעין, אז מאניזם קען נישם באטראכט װערן, אפיילו אין העכערן, לויטערן דענקען, װי א פועל-ױצא סון א הוילער שפיל פון לאגישע הנחװז. פאראן עפעס קילנדיקם, עפעס גלעטנדיקס, עפעם איינשטילנדיקם אין דעם דאזיקן פרינציפ אפילו װען ער זעט אוים צו זײן א רײן אינטעלעקטועלע דערגרייכונג. אבעו אינטערעםאנטער איז םאר אונז די דאזיקע שװאך־ רעקלאמירטע ליידנשאםכ, װי זי װיױט זיך ארוים אין דורכ־ שניטלעכן רענקען םונם דורכשניטלעכן מענטשן. דאס טאג־טעג־ לעכע לעבן צינדט אן איבער יעדן םון אונז דאס נױיע' פון א לעצטן ענדגילטיקן אמת. מיר קענען געהערן צו ״אינז׳ אדער לײדנשאפטן- דאס זענען די אויפרײםנדיקע און מיטרײםנ־ דיקע בוחות פון אונזער פסיכיש לעבן; דאם זענען די ברענענ־ דיקע דארשטן. װאס מיזן מער אדער װײניקער געשטילט װערן, איידער *מען קען זײ קאנטראלירן. און פונקט װי אפילו א םפר־ תורה שבהיכל דארף האבן מזל, אזוי איז אויך מיט מענטשלעכע נעםילן. סעקס און הינגער וענען געבוי-ן געװארן אין זײדענע העמדעלעך, אין א לינמיק מזל איז זיי באשעימיאין דער װעלט: פאפולער, בארימט, אנערקענט. עפעס א קלײניקײט, סעקס און הונגער: דאם איז דאך, זאגט מען, אלץ מיט אנאנדער. מעןיקען נישט זאנן, אז אלע אנדערע מפנטשלעכע לײדנ- שאפטן װערן אינגאנצן *איגנארירט. הס־ושלום. װער װעט דאם װאגן אפצולײקענען, אז מיר האבן ליב, טאקע זײער שטארק ליב, אזעלכע זאכן װי שײנקײם,' אדער װיסןי אבער עפעס לײגט זיך בעםער אויפן שכל, װען די *דאזיקע זאכן עקזיסםירן נישט אויפן אײגענעם חױבון, נאר זײ ווערן רעדוצירט, אדער צו םעקס, אדער צו הונגער, - די צװײ יחםנים םון דער מענטשלעכער פסיכיק. אין ערשטן םאל, װען סעקס װערם דער םונדאמענט סון לעבן, װערן די אנדערע לײדנשאסטן באצײכנט מיטן נאםען ,םובלימירט׳, דאם הײםט-אינדעראמתן זענען זײ םעקם נאר אביסל אנדערש פארשלײערט. אין צװײטן סאל, ווען הונגער װערט בא־ טראכט פארן סטאר פון דער דראמע, דעמאלט װערט יעדער אנדער אינטערעס אנגערוםן ,אויבערשטיבל', אמין אויבערשטער שטאק פון א געבײדע, װאם איז ערשט שפעטער צוגעשטעלט געװארן בעת דעד םונדאמענט איז שוין געלעגן אין זײן םולער פראכם און גלאנץ. חאם מען זאל נישט דענקען װעגן דעם ענין, סוז מען אבער מודה זײן, אז םעקם און הונגער זענען לכתחילה איבער־ געגעבן געװארן אין די הענט פון די םעיקםטע רעקלאמע־אגענטן, װאם די ביאלאגישע װעלט סאיםאגט. זײ קומען אריין אין אונ־ זער עםאציאנעלער און אינטעלעקטועלער װעלט מיט אזעלכע שרײענדיקע קאלירן און הײבן אויף ארום זיך אזא גרילצנדיקן טומל, אז םען קען שוין אינגאנצן נישט זען און מיטהערן די שטילערע און באשײדענערע בירגער אין דער מדינה םון לײדנ־ שאםסן. אט אזא שטילן, םארזעענעם בירגער װיל זיך םיר איצט ברענגען צום םראנט סון דער פלאטסארם. עלעמענטארע גערעכ־ טיקײט סאדערט, מען זאל זיך אננעמען םארן שװאכן און באלײ־ דיקטן, און דאם איז בלי־ספק די םארזעענע, םארהערטע און סארגעסענע םאניםטישע לײדנשאםט. םילאזאםן האבן םון תמיד אן זיך באמיט צו דערקלערן די װעלט דורך אײן און אײנציקן ענדלעכן פרינציפ. עפעם איז זײ אױםגעקומען בעסער, קלארער, םארשטענדלעכער סארצושטעלן די װעלט אזוי, אז די אבםאלוטע וױרקלעכקײט זאל זײן םוף־כל-