Literarishe bleter · 1933-09-01 · 35 (1.9.1933) · p. Seite 568

ליםערארישע גלעםער נום. 35 (486> זײם 568 ^??דעדסיעעעד / 77י?גע צי דאדפן מיד האבי א ײדישי פדעבל־םעמינאד * שור׳ א-ז קר>>ר נעװןזרן, *י די בכורה םיז <פ;פ;סבן דערן דפר שיזלקםשול. און דאך איז די פ$רשול<ב'#־וננ, וועלכפ ה>)ם * נרויםע באדײטוננ םאר אונזפר שול־רסין, נ־שש אונםערגענאננען. ם איז א דפרפרײענדיקפר פאקס, װאם װארשע העם דןוך אײננעהאלטן 2 קינדעי־גערםנער. און אסילו אין דער שאװאריםשער, פאדהושכשער װילנער זענען זײ נישט סאישװונדן נעמא־ן אינגאנצן. צתײ גײװאש אװעקגעשטעלטע פרעבר־אנשטאלםן םאר קינװער םץ םער סאר־ טעגלסכע, אינטפלינענםע עלגערן םינקציאנירן נארםאל, אױםעדדעם םארםאגט װילנע 2 כאנ־הײםען, אײנפם םון אלנעט״נעם םדויען־ םארײן, דסם צװײטן סון א־בעטער םרויען־םאיײן ןיאף); זײ דארף םען אויך צורפכסנפן צו די םדעבל״אנשטאלטן. א םרעײל־ארבעט װע-ט נעפידט םיט די קינדער םון אנטשםרעכנדיקז עלםער סין 4 ביז 6 יאר אין די יתוטים־הײזסר אין אינםערנאםן. דער םעראגאנישער װפרט סון דעד פרעבל־ארבעט א-ן די םאנ-הײפען און אינסערנאםן איז אםשר נ־שט קײן נרו־םער, אבסר די איצטיקע סריזאשע קינדער- נערטנער װערן אנגסם־רט םין געניטס פסראנאנן, װי א. ם. װיגדאםקי און שסװפליאװיטש־קאץ אין קסנען ז־ן באלע־נדיק םון סעדאנאגישן שטאנדםונקט, אזוי־ארום האבן זיך םא־שיד־אנשםאלטן אײנגעהאלטן סון אײן זײט םאר א הססע־ן א־נםעלינפנטן שיכט עדיםערן, םון דער צװײםער ז״ם/ סאר האלב־און נאנין־הײםלאזע קינדער. דער ק־יזים און רי אדבעטםלאזיקײט דערלויבן נישט בױ א גסװיסע צײט אוים- צוהאלטן קינדער־גסדטנע־ םאר די ברײטערע נישטיםא־טסנלעכע ש־כטן םון דער ײדישעד באםעלקערוננ. אבער אויף דער םראװינס איז די לאגע בסםסר. אין אײניקע סארצױניסםעװסטע שבסטלעך, װו די השםעה םין ,תיבות׳ איז נעװען ביז דא נישט לאננ זײעד שטארק, האט זיך די לעצטע עטלעכס יאד א היפשן חק נעםאן אונזער ״דיש־װעלםלעבע שול״ בוױננ און צונעגאננען איז עם אזוי■ אז םען האט אננעהויבן םון קינדעד־גארם;, װעלכעד האט צונפ־ר״ט א באדן םאד דעד םאלקס־ שול. אזא פיאנעק־ראלע האט דע־ קינדער־נאיטן נעשם־לט די לעצטס יארן אין לידע, אין אשםענע און נאװארעדאק א. א. װ. די אלע אויבננעבדאכטע סאקטן באװ־זן אינז, אז די אלע װאס קלײבן זיך זאגן קדיש נאכן קינדער־גארם;, האבן זיך א ביםל צוגעאײלט. די םארשול־בילדינג םאכט דורך א שװערן קריזים,אבער אפזאנן איר דסם לעבן דתאבן טיר קײן נרונט נישט. דעריבעד טוזן פיי האבן א סרפבל־םעםינאר. דעריבער דארםן םיר באנריםן די איניציאטיװ םון װילנפר בילדוננם־נעזעלשאפט (װילביג/ װעלכע האט אויםנעפועלם א קאנצעםיפ אויף א םװסבל-םעםינאר און לאםיר האםן, אז נישט לאננ װעט אונז אויםקוםען אויך צו װארטן אויף דער באנײוננ סון געשלאםענעם ײדישן לערע־־סעםינאר. פאנד פאד די ״דיט. בלעטער־" ז. װײנפער (נױ-יארק) — גיט 10 דאלאר און רופט ארוים. י. גויכבערג, אליעזר גרינבערג (ניו׳יארקו און שלמה שװארץ (שיקאגא). ױילנער פ&רל&ג פין 3.קלעצקין - ןן נײ בוך - ש. מילונד די שמאלץ־ גדופ נאװעלן - 16^ זײטן * י נ ה * ל ס: גןניו-פעפיר; *ויםן יײסער; <וז יעיר; *פעסינו; דער םערק; *ין םזוםנם פיםסריד; א סטוןנגיע; *װיםן *ײנענע; דער םײערםפנץ 9רײז 10.40 ז-י?די/ כ די דאזיקס סראנע שטסלן זיך איצם א םך םרײנט םון דעד ײדישער קילטור און װונדערן זיך, װאם אין אזא ביטפרער צײם הויבט םען אן צו בויען אזא ״לוקםוס-אינםטיטוציע׳, װי א סװסבל- סעם־נאר. נאר טען דארף זאנן דסם אםת: דער ליקװידאםארישער נײכם האט שוין אזוי צעברעדן אונזער נעזעלשאםט, אז װאם םען זאל נישט טא;, דיכט זיך זײ אלץ אוים םאר איבעריק. םרוװט, לםשל, אװעקשטעלן די םראנע װענן עםענען םונדאםנײ דעם ײדיש; לערער-םעםינאר, װעט איד נלײך דערהערן כקעפםישע שםיםען: צי װאם דארף םפן דאם? שולן שליםן זיך, לפדער אנםל־־םן סון זײערע פאכמנם, צוװאם דען דארף םען װידער א םעטינאר? אנדערע ״חכםים* האלטן בכלל, אז דער םעטינאי האט זיך נעשלאכן צו דער רעכמער צײט, װ־ל קײן ארבסטם־סלעצער םא־ די םעםינא־יכטן װאלט םײ װי םײ נישט געקלפקט. אין פונדעככװעגן זענען אינזערע ליקװידאטארן נ־שט גערסכם. םינדעכװענן אויף ־אם םארא בא־אטונג םזן שול-טוער םפן קופט זיך נישט צזנויף צי סזן שטאט, צ• סין דסד ס־אװינץ, הערם זיך טפש אװ״-נעשדײ: נ־שטא קײן לפרסד! םען פיז עפענען דעם םעםינאר! און כ׳איז א פארשטענדלעכע זאך: בײ דעם הזהז״וכזהו, װאם הערשט אין קולטוריגעיפלשאםםלעכן לעבן, װו די װירקוננ סון די אנםירנריקע ארנאנפן לאזן זיך לחלוט־ן נישט םילן, קען נרײלעך נעכאלט?ײן, אז סון אײן ארם אנםלויסן לפ־ער, און אין א צװ״טן זיכט טען זײ װי טים ל־כט. די ם־אגע װי א־נצוהאלטן די לפרפר אױף ז־ערע םאכטנס, איז נעװים אײנע פון די ברענענדיקכםע, אבעד ד■ נאבםראגע אויף לערער װעט זיך שטענריק ם־לן, װײל נישט נעקיקט אויף אלע ז־נע םאטעדנישען, װיל אינזער שול-װעין נישט אונטפרנ״ן. אט בזיט םען דאך אין אזא ביטערער צ־ט אין די שטעםלעך םון װילנער ם־אװינץ אײגענע שיל־בנינים, װי לטשל אין דוקשט, װו ם׳איז שבת דעם 12-טן אזיניםט ה. י. סארנעקיטען א סײע־לעכער םױם-הבית סון דע־ ײדיש׳װסלפלעכע־ שזל; אט קיםט זיך צונזיף הײנטיקן ס־יליננ א כא־אטינג ם־ פ־אװינצ עלע שיל• םוע־ אין װילנע אץ נפםם אן א ־עיאלוציע װעגן עםענסן םונדאכנײ דסם לפרער־כעםינאד. םען דארף נעםען אין באםראכט, אז די םאקכיכאלע צאל לע־סר, װאם א כעםינאד קען יע־לעך א־ו־םלאזן, דערנ־״כט ביז 20- 25, >.ון אזא צאל קען נאנץ שנעל םאינוצט װערי אין סוילן, אפילו בײ דפי גאנצעד א״ננעשרוטפנקײט סון ײדישן שזל־װעץ. נאר נישם נא־ םא־ דער סאלקכשזל, א־יך סאר די קינדער• נערטנעד םעלן אוים נעניטס צוגעםאםטע סיעבסליםטינם. עכ טאר אונז נישט אסשרעקן די נ־ויםפ קאטאםט־אםע, װאם אינזעד םארשול- בילדזננ האט אי־ערנללפבט םאר די לעצטע יארן• צום פרשטן שול־ציזאטענסאר אין יא־ 1921 האבן םיד פא־םאנט 60 גרוםעם םיט 2217 ק־נדפר אין די קינדער־גערטנער. צום צװײטן שזל־צוזא־ םסנסאר האבן םיר סארלוירן 72 ס־אצ. סון די דאי־קס אנשםאלטן. דער צ. ב. ק. אץ װילנע האט אין יאר 1921 פארםאנט 7 קינדע־■ נערטנפר, װעלכע ער האם אייםנעבױט בײ דעי שטארקער אונטער• שטיצונג םון דער ערשםסר דעםאקראטיש־װפלטלעכער קהלה. םץ די אלע קינדער־נערםנער האט זיך הײנט צו טאנ קײן אײנער נישט אײנגעהאלטן. םען םוז אבסד נפדענקען, אז בעת טיר האבן נעבויט אונזערע סאר־שול־אנשטאלט;, זפנען םיר געװען ױכער, אז נישט הײנט, איז םארנן װעלן אזנזערע םאלקכשולן שוין אויםגעהאלטן װעדן םון דער םלוכה. װאלט דאם אזו■ נעשען, װאילט אונזער געזעלשאסט נעקאנט אװעקנעבן נענונ בוחות אױף אײנצוהאלםן די קינדער• נערטנער. אזוי װי םי־ זעען דאם אין לעםלאנד, װו די שול-אדנא- נייאציע האט א םעגלסכק״ט צו זארנן פאר די קינדער־געדטנער, װײל סאר די םאלקםשזלן אץ אײך טיםלישולן זארגט די רפנירונג אץ די שטאט-םארװאלטיננע; םיט דער נ־עםטער אנשטרעננונג האט זיךדער צ■ ב. ק. נע• קלאסערט אן די קינדעדינערטנער און נישט נעשלאםן זײ םיטאםאל. די לעצםע 2 קינדער־גערטנער האבן זיך נעהאלטן איבפר 10 יאר, ביז װאנען ם־איז אויםנעבראכן דער נרויזאטעד קריזיס, און אז ם׳האט זיך נסשטעלם די אלטערנאטיװ, װאם איז בײ דסם םארביסענעם קאםף םאר רעכט װיכטיקער — צי א קינדסר-נארטן, צי א סאלקס•