Literarishe bleter · 1933-08-25 · 34 (25.8.1933) · p. Seite 554

ליטערארישע ביעטעו׳ נום. 34 (485> זײס 554 פ*ן וו־אך 5י4 ןןאך סעאסעו און קונסם > די געש#םסן #ין דים ײדיען סנאסזר אין וו§רשע זענען גאנץ גוסע: אין ,נןײןשצי־ גיי־ם אלץ ,מאמע שװיגער- א־ן װנס בןך גיץ ניז אץ הינדערס מןל *רײן ן אין קאסינסקי׳סעאסער _ ,אױ אמעריקי־־׳, אין ״סקולא״-סנןטער _ ,״דנר אורסײל״ און אץ ,זעגסרןל״־כעןסער רןס ןנבע- הוינן נו שעילן רנחס רונין. ןנער תןס סוס זיך כױטן נײעם סיןסער־נעזןן, װילכע אויהזיכםן, ענר־ סיעקסײץ זענען דן? 1> דער סיןסיר־כנזןן א״יןל נױ־יןרקי״הוינס זיך ןן דעם 2־סן םןג ריס־השנה. אין גיי-יןרק גופא עפענען זיך 2! סעןכערן. ס׳װערן געמנכם גןר גרויכע רכנות. מ׳סיעם עי מיסן קנןק, מ׳לײגס ביויסע רןםנובנען. נענויער ־־־ די עװײטע װןך. > די .װילנער סרונע־ (ןגס. מ. מזאה) הןנן נעשעילם מים גיויס ערפן״ג אין ק־־ןקע• ט׳איז אינס ן ■לןן, ןז די םױנע זןל פןיין קײן קןװגע אויף גןפטעפילן. דןס װעס ױץ דןם ערשסע םןל, ןז ס׳זןל פןרן ן ײדישע סרײע סין ן 25 מןן אויף גןכטשפילן אין ןן ןנדער לןנד. — > מןריס שװןרץ הןס געגענן אין נוענןם־ אײרעם .ןנקעל מןזעס״. > פיכןל מיכולעסקן שיילס ןלץ איץ לןדזער *םילהןרמןניע- דעם ,״לננטן סןנץ״. אינגיכן װעם מיכןלעסקן ןנרוינן נר ססילן אין לןנדןן. > רןזע װןלערשסײן נוזןמען מים ימף גרין און ןכקןר ןסנרןף רןנן געענדיקס דעם 10 װן• כעדיקן גןסםשייל אין לנמנערג וײ # גרייכן ער־ פןלג. נילינ דעם קןנסרןקס םיס אמעריקנ, הןנן זײ נישס גנקענס קוםנן קײן ײןרשע, לןדז. סונ־ װןנעס זײ הןנן געהןם םןרשלןגן נו שסילן. די גןססשסילן הןגן זיך געענדיקס מיס דער נײער סיעםע סון א. ןםםרןף ״די סרוי, װןם לןכס״. > ס. נורשסײן זיזןמען מים נןרי קןרעני. א. רןםמןן, י. סישער שסילן אינס אין קרןקע־ װער *נןגןסעלן״־סעןסעד. > ״ןרןרןס״ (קינםסל. ןנפ. מ. נרןדערזןן) הןם גענננן איץ װילנע דעם נװײסן סרןגרןם ״אויסן חימל ן יןריד״. > .,לא תחמוד״ (רעזשי ז״ סירקןװ) הןס אין װילננ גרױס נרסןלג״ > דוד װןרדי אין הוה יןעלים הןנן געגענן קןנעערםן אין נעלגיען, און איעס זעבען זײ געקימען קײן יי־ןנ. ־ > אין רןלןנד־סעןסער (ביי-יןרק) װערם ןרנןניזירס אן ןסערעטךםרוסע םיס אהרן לעבע־ דעװ אין רןזן װןלערשםײך — > אין דרום־וסריקע איז אויסגעסירם געװןרן ן קןמעדיע סונם דיכסער דוד סרןם ,״סין םןרדס• בירג בח סןרקסאון/ — > די ײדישע קלײנקונסס-נינע אין סןריז הזיבס ןן ני שסילן ל. םרןנקס ,קןרל און וננא״. > אין קןװנע ש*ילס אינם דינה הןלסערין אין סעס נרןנפנקי. _ -יג ~ רעדאקםאר נחמז מײזיל װילנע. נאמת *ומפןרשםענדלעך ג םןי׳ ן ײדישע קהלה אין וױלגע גישם געבן קײן סינסידיע סןר אירץ ן קולסוױ״ןנשסןלס איץ דער זעלנער שסןס ן װןס הײםם עם ן אפשר דערפןר, װײל דער ײװ׳־א בןקומס אינערגעניג שסינע פין דער רעגירינג און סון װילנער מןגיססרןס, װיל מען נישם נןלעססיקן די ןיעםע ײדישע קהלה אין װילנעזו_ > ײדישע בײטינגען זװן זשורנןין גײען אינס ןרײם אין רןסנפןרנןנד 29, ןרײנגערעכנס די ײדי- שע זײסלעך״ װןס דערשײבען ■עריןדיש אין די סןגריק-גײסוגגען. װי אויך די *ײכינגען איץ די ײדישע אױסןנןמע רןיןגען(״סטןלינדןרסער עמעס״, .״הןלװירס שסערן״, ,״נױןבידלשןנער עסערן״). דלר ןלגפמײגער סירןזש סון ןלע ■עריןדישפ ײדישע אײכגןנן װערס ןבגעגענן 230.000. דעם נרעםסן סירןלש הןס דער מןסקװער *עמעס״ 30.000, ״כןו־ קןװער שסערן 20.000 אוץ מיגסקער ,ןקסיןבפר״ 15.000 עקז. די אינעריקע גײען ןרוים אין # עןל בװישן 10 און 2 םויזנס״ אױסער דעם קינדער־ ושורגןל ,ןקםיןנרל/ װעינער גײס ןרויס אין 30.000 עקזעמסלןרן. — > אהרן נײסלין הןט פןרענדיקס נװײ גײע דרןמןסישע װערק: 1) ,גןם אין ■*ריז״ (פןב־ סןססישע קןמעדיע אץ 15 נילדער), און 2) ,די ײדישע מלוכה״ (| חלום פין ן נןכס־רעדןקטןר — גרןסעםק). _ > קײן לןדז איז עוריקגעקומען נןך ןן #■־ װפזנהײם םון 10 יןר דער בןקןבסער ײדישער מןלער הענעך כןרסשיבכקי, װעלכער הןט שסודירם אין דרעזדען אין גענומען ןבימלםן דעם ערשסן ■ריז אויף ו אינסערנןניןנןלן ילןקןסן-קןנקורם. ה. נןרסשינכקי ד.#ס געהערס אץ לןדז עו דער גרוסע ,יינג ײדיש״. — > ס׳װערט געדרוקס ן בוך רעיןרסןזשן סון ש. ל. שנײדערמןן ,עװישן נןלעװקעס און אײםל־ טורם״. *ום בוך װערם *וגעגענן ן סןיעדע פון נןריםםן ײדיע-דײסשן שריפטשטעלער עגןן ערװין קיש, — > אין סןרלןג ס. *עשינכקי, שיקןגע) דרוקס זיך אי*ס ן זןמלוגג פון אויסדערװײלסע לידער סון רבקה גאלין אץ ן נוך-פןרם אוגסערן נןמעןץ ,סײנעלעך״, מיס 23 בילדער, כ*ע*יעל סןרן בוך גמײכגס סין נאסע קןזלןװסקי. דןס נוך װעס נן- שסײן סון 160 זײסן, איז *ינעעןסס סןר קינדעד םון 6 ביז 13 יןר. > דער ײדישער סעקסןר נײם ןדעהער אינ־ םסימוס פןר סןעיןליםטישער דערעױנג הןס הײ־ יןר ןרויסגעלןזען 177 נײע גרןדוירסע. דןס איז די גרעססע צןל געענדיקסע, זינט דער ײדישער סעקסןר עקזיפסירס. לוים דעם סןניולן נןשסןנד זעבען; 98 ןרנעםמר, 27 ■ויסרים״ 8 ןגגעשמעל־ טע, 37 לערער, 7 קוםםןרן (נעל׳םליכות). ןלע ןרױםגעלןזעגע זענען פןרסײלס געװןרן סןר ■רןק־ סישער ןרבעס אינער אוקרןיגע. אײגיקע װעלן ןרבעסן אין בירן־נידזשןן. דער סעקסןר לןזס אי*ט ןרויס פןרשידענע םןך־לײם; לערער אייף םןניןל־עקןבןמישע קעעשסןנדן, ליםערןסיר, נין״• לןגיע, סיזיק, סןטעמןסיק. דער ןדעסער םעקסןר איז יויך דער אײנניקער, װןס נילדעם אויס ײדי־ שע ןגרן־ניןלןגן. ליסעראםװ און קולטװ > אין עלסער סין 51 יןר איז אין לןס־ ןגזשעלןס געשסןרבן יער בןקןנטער ײדיש־רופישער שרײנער ןסקןר קןרכןזשינכקי. קןרםןזשינסקי איז נעװען ן מיטןרנעסער סון פןרשידענע ײדישע *״־ סונגען און דןס *תישן ןגדערע לעעםנס אין ,פןר־ װערסס״ געשר*נן די אינסערעסןנכע סעריע ןרסיקלען פון רוסלןנד אונסערן נןמען ןלעקםןנדער זילנער־ שסאדס. אשי• קןרםןזשױסקי איז געבױרן אין לױ־ איםש, סינסקער גונערניע. שסעסער ןריבער םיט זײגע עלסערן קײן רןסםן־ד, װו ער הןם געענדיקס די גימגןזיע. זײן ליסערןרישע קןריערע ןנגעהויבן אין 1903. פריער געשרינן בלויז אין ריסיש אינ־ סעי־ן ■סײדןניס ןכקןר נןרװעזשסקי. ער איז געװען # קןרעססןנדעגס סין ריסישע *ײסונגען, און ןגגע־ שרינן םיל נןװעלן און ליסערןרישע ןיהןנדלוגגען. אין 1911 הןש ער גענומען שרײנן אין ײדיש. ער הןם מיסגעןרבעס אין ,פרײנד״, ,הײנס״, ,פןר־ װע־סס״, ,גוקונםפ״ און ןבדערע גײסובגען און זשורנןלן. ער הןס אייך אינפרגעזענס * רײ נן* רימסע ■יעכן פון אײרןנעישע שסרןכן אויף ײדיש. לעגסנס פןרעפנםלעכס רןמןנען אין די ןמעריקן־ נער ײדישע *ײסונגען. — > ן רײ ציםערן װעגן דער ןנסװיקלונג םון ײדישן שול־װעזן און ײדישע קולסור״ און גיל־ דונגס־ןנשסןלטן אין רןסבפןינןנד: פןר דער רע־ װןלוגיע זענען אין ריכלןנד געװען 429 ײדישע שולן, דערםון מליכהשע ײדישע ןבפןנגס־שולן 211, •ריװןסע שילן 218, די *ןל שילער אין נײדע סיבים שילן הןס דערגרײכס ניז 30 כויזגס (םון 400.000 קינדעד אץ שול״עלטער). חדריס איז גע־ װען 2000 מיס אימגעםער 40.000 תלמידים. דער אונסערריכס אין די רעגירונגכ-שולץ איז געפױס געװןרן אױף רוסיש, אין די ■ריװןס־שולן — אויף רוסיש ןדער הענרעיש, נלויז ן קלײנער •רןצענס שולן הןס געפירט דעס אונסערריכס אויף ײדיש. ד,ײנס *י סןג *ײלס רןסנפןרבןנד?146 ײדישע יערגןנשסןלסן מים 160.000 שייער, דערפץ 266 םןרשול־ןנשסןלסן, 837 שולן פון דער ערשםער סדרבה און 316 שולן סון דער *װײסער. מיסעלע און הויכע ײדישע לערבןנשסןלםן זענען םןרןן ביז 20^ ײד. ■עדןג. סעכביקימס 9 ריט 1900 *והע־ רער. נײ די ןלגעפײנע מלוכהשע איגככיסוסן און איניװערסיסעסן זענען סעביק 10 ײדישע #■סײלינ־ גען, װו עס לערנען זיך 1600 ײדישע ססודענסן. ײדישע אינדוססריעלע יון לןנדװירכשןכםלעכע םעכגיקומס זענען סןרןן 50, םיס 10.000 סםודעבכן. *ין די ןלגעסײבע הויכשולן, אינכסיכוסן און סעכ־ גיקוםס לערנען זיך 57.430 ײדישע ססודענםן. סןר דער רעװןלוציע הןס די ײדישע ױבנס מערסטנס שםודירס אויף דעם מעדיצינישן און ױרידישן סן״ קילסעט, איצט איז די גרעככע *ןל ײרישע סםו־ דענסן אין די סעכגישע אין ןנדעי־ע ססעציעלע הייכשולן. ןזוי־ *״ב איז די *ןל ײדישע ססודעבםן אךיף די מעדיציגישע הויכשולן נסך־הבל 2427, דן־ קעגן אייף די סעכנישע הײכשולן 11.565. _ > * י װילנער װןיעװןדשןםם הןס געשסרןכן אינם נודזשעם אץ דער װילנער קהלה די ■ןזיציע םןר דעם ײדישן וױסגשןפטלעבן איבסםיטוס אין