Literarishe bleter · 1933-06-16 · 24 (16.6.1933) · p. Seite 392

ליטערארישע גלעטער נומ. 24 (475, זײט 392 3״ד״,- וו/בלט־ליט/בראט^ר באראן אלפרעד ראזענבערגם ליטערארישע טעטיקײט מיט 12 י$ר צוריק דיט־ערט רעעטע ױאנש, דער נוט־באקאנםעױ א־צס ד׳ױ באי ױ>>; *רם־עד ױ>):נעעױ:, ־ערכער ױ))ט נעױ*ט דעט ם־נעט ,קגל־.־ סנ־ם״ אק דאנדאן, — דעױ טחבױ ם:; רעם ,*'ר>ןט>ןםיש;• װע־ק ,דעױ ט'ט>ןט םרן 20־טן 'ןן־ױונדערט״ ױאש א-ן '>ןױ 1921 אױױסנע־ לאזט א בױאשור אונטעױן נ>ןםען ,ד• טויטננרעבער םון רוםדאנד״. א־ן דעױ בױאשו־ זענען נעדרוקט װילדע סזזגרןזם״ארט־קדע;, אין װעלסע עט איו ,דע־ד-זן*, אז אלע םירע־ םק דעם קאטוניםטיט; ־וטלאנד זענען יױן, אין אז ב־ לענ־נען א'ן שטדזנ װעױם םעױ נע־ ־עדט ״ד״ש, א־דער רום'ס. צװ־שן די קאם־םא־ן, װעלבע םיױן אן טיט װוםלאנד סט״ען אין דעװ שסיץ 30 די=ן, 34 לעטן אק... 447 ײדן. אץ דעם ב-בל זענען או־ך נעבראבט קאריקאטוק אק שאװזשן אויף די ײריםע ױענירעױ םון דעם באלשעװיםט־שן רוםלאנױ. נאך די אלע נוװ־לטאשן םון די ,״דישע״ קאט־סארן אין ױוסלאנד, װעל־ בע עױ באשד״בט, קופט דעױ בא־אן ראזנבערנ טיט א םױײסט־ ױא־ט, אז דאט א־ז נישט א־־ף א־ב־ק, אץ אז די צײט םין נקםױ איז גא־ נאענט... א־צט א־ז אש דע־ באױאן דעױ ױויסם־טעא־עש־. קער םון נקטױ־נעםען אן די ״דן ב־ ױיטלעױן. ױ־טלער ױאט געםינען ױלם-דים און ם־טױעלםער, װעלבע פאםן זיך נוט צו צו אים! — דער אמעריקאנער פ־עזידענט רוזװעלט פארעפנטלעכט א בוך דעױ אםעױיקאנער סדעדדענט םדענקלין רוזװעלט האם םאר־ םאםם א ב־ך, װאם ױ״בט ,לוקיננ םאױװארד״ וא בליק םא־וים). ױאס בוך באשם״ט םון רעדעם, װאם ער האט געהאלטן אין דע־ צ״ם םון די װאלן און ב״ םא־שידענע אנדעױע נעלעננה״םן• ע־ ױערט דא־ט א־־ם ז״ן טעאר־ע אדע־ םילאבאםיע, װי צו ם־רן די דעגירוננ םון לאנד און עױ רעבנט אױם די סלענעױ, װעלבע על האט בדעה אדוױבצ־ם־ױן אין לעבן. ער זאגט אדוים א םך נעדאנקכן װעגן דעױ א־צט־קער לאגע אין די םאד״ניקטע שטאטן. קודפ־בל נעסינט פד, אז איצט א־ז שוין םפ־ נישכא אי אםפױיקפ דער צושטאנד, אז יפדעױ א־נפר האט די נלײבע נעלע־ ננה״ט ט־םן צװ״טן א״נצוארדנפן זיך און אױנאניזידן ז״ן לפבן. ע־ רעכנט װ״םער א"ם אץ זײן דערק א ר״ סױאבלעםען, װאם דאױםן װאס־ם־יעד נעלעזט װער;. עד שטעלט זיך אס אױף דעם םאקם, אז צװ״ דריטל סון די אונטע־נעכוננפן געםונען זיך א'צט אין ד־ הענט סין אן ע־ך זעקם הונדערט קפרסעױשאםט;. םשוט נעױעדם, םיױ נײען צו אן עקאנאט־שעד אל־נאױביע, אױב םיר האבן עם שױן א־צט נישט! די או־סנאבע סין דער דענידוננ איז ־ אויםצושטעלן א קאנםט־םוציאנעלע דפםאקראטיע אין דעד אינדוםטדיע אין א־ן םםחױ. דוזװעלט זאנט צו, אז פ־ איז גד״ט צו א־בעטן א־ן דע־ ױיבטונ;, אבעױ עױ דעױקלעױט נישט קלאױ, װאם ער גײם דא טץ, אז די לאנע זאל זיך ענדערן לטובת דפם םאלק. םיר זענען או־םן שװעל - זאגט עד װײםפױ ~ סץ א נרינטלעבעױ ענדעױוננ אץ דעם עצם־באנריף סץ ם'ל עקאנאםישע סױאנן. אץ דעױ צוקונםט, זאנט עױ צו, װעלן טיר שראבטן װ״ניקעד װענן דעם סױאדוציױער װי װענן דפם נעברױבעד, דעם קאנסוםענם. בדי צו העלםן די קױאנקכ עקאנאט־שע ארדנונג םוז כען װיםן פסעם א קלינערן װענ װי צי םינאנדערצישסד״טן און צעט״לן די נאציאנאלע א״נקונםםן. רווװעלט רעדט אױך אױום די הויבע טאױיםן, ױאם זענען נעשטעלט אױף םחורות. װי אבער װעט עס אלץ ױוזװעלט אויםבפםע־ן, פנדערן? י־אס איז שױן נא־ אן אנדע־ םױאנע! אלעקםעי טאלסטאי װעגן זײן איצטיקן שאפן אץ א סא־ חױש־ם אױ־ם .װע־ט אץ ױאטנםאױבאנד נעפ״עױש דע־ 25 יאױיקע־ װביװ״ ם־ן אלעקםע• שאלםטאים לישעדארישעױ םעטיקײט_ ואין^ײדישן איז דא א. טאלבםאים ,אעליטא״, אין ,־וישפ״ שם־אלן׳-). אץ צ־ואםענהאננ דע־טיט, האט א. טאלםשאי, אין א שםופם ם־ם א םישא־בעטע־ ם־ן ױעױ םאםק־עױ ,דיטפ־א־ טיױנאיא נאיעםא׳, געיאנט אש—אם װענן זיך א־ן װענן ז״ן שאסן ן ,װען עם ־אלט נישט געװפן די ױעדאלוציע, װאלט ם־ר אין בעםשן םאל נעװא־ט דער נו־ל םץ סאשאסענקא וא םאס־לעװעװ .ני־א״■ ש־״בעװ, ־אם האט געװא־סן םתם—אםאנען אױסן ב־בע־־םא־ק. אן ש־ם אידעע — .־עד.). א ג—יע, סא־בלאזע טעטיק״ש םץ א ביז־ױע־ װאלוציע־ם־ט״םעסיקן שױ־בע־ ױ• אקטאבעױ־ױעױאדיציע האט םי־ װ• א קינםטלע־, געגעבן אלץ. פ״ן קינסטלע־ישע־ האב־א־ן־נ־טם סא־ ױי 10 יא־ ב־ז אקטאבעױ האש אױבגעםאבט א 4 בענ־ סױאזע, סא־ ד־ לעצטע 15 יאױ האב איך אננעש־יבן 11 בענױ — ד- װיבטיקםשע אץ ם״ן שאס;. ביץ 1917 ױאב א־ך נישש נעװוםט סא־ װעםען איך ש־״ב ודע־ יא־יקע־ טי־אזש סץ ם״נע װעױק, האט, אנב, אייסגעםאבט אין בעםטן סאל ב״ 000 3 עקז.). א־צט סיל איױ דעט לעבעדיקן ל״ענע־, ־עלבעױ איז םיױ נויטיק, װעלבעױ בא־־בע־ם םיך, אץ װעפען אויך איך בין;ױטיק• צי־יק טיט 25 יאױ בץ איך נעקוטען צי דעױ ל־טעױאטי־, װי צי אן אננענעםע־ באשעםטיקיננ, װי צי עסעם א םאױװ־ליננ. א-צט זע איך קלאױ אץ דע־ לישעױאטו־ א נעױאלדיקן קאפף־געװע־ סא־ דע־ ״עלם־קולטוױ אץ, אויף װיםל פם איז אץ סײנע בוחוױ., ניב איך א־ײן אויך פ״נם אין אט דע־ א־בעט. אט דעד געם־ל, װאם לפבט אץ ם־װ, איז דעױ שטארקםשעױ םטיםול אין ם״ן שאםן. א־ך דערטאן םיך, װי אין די עױשטע צען יאד םץ ם״ן שאסן האב איך טיט נױױס פ• נעם־נען שטאף, א טעםע םאױ ם״נעם א ױאםאן אץ סא־ ם״נע דע־־ צ־לונגען. א־צט סא־טװאבם איך זיך אסש : װי װ״ניק עם א־ז מא— בליבן צו לעבן אין װי װ״ניק ק־אםט עם איז דא אין אײן לעבן, בד• םא־טיק צ־ װעױן םיט די װינדע־באװע שעםעם סץ אינזע־ ג—םער תקוםה*. ״א טויט דעם בוך״ ,די צ״שיננ האט אינטע־גפשניטן דאם בוך, ד• ־אדיא װעט פש איננאנצן אװעקה־נענע;* — דאם איז דער א־יםס־־ םין דע־ נײער םױאנצויזישעױ ב־אשי־, װאס עם האט םאױעסנשלעבם פאװים עםקאםיע, — ״א טויט דעם בוך*. דע־ ביבע־־מאױק שםעקט שוין סין ״אננ םיט ״צדוק־הדין*. עם איז ז״עױ טרױעריק ציצוקוק;, זאנט ױע־ םחבױ סץ דעד ב־אשי־, דאם בילד, װי םייד ־•בטיקע ס־אנ־ צויזישע ביבע־ װעװן אװ־יםנעשטעלט אויף די נאם־װענעלעך און נאם־ב־עשלעך — אין װערכע געסונען װ״ניק בעלנים. - דעװ טעב• נישע־ ס־אנרעם — דפ־ ־אױיא — םירט, פשטעות, צוװיק צ־ם באםע אנהויב סין דע־ צידיליזאציע: נאױ אינגיבן װפלן די םעױלען םון ליםע־אטוױ און בכלל אלע װיכםיקע ידיפית, װאם סלענן ב־ז־ אהע־ איבעװגענעבן װע־ן שריםטלעך אץ דורך דעם בוך, — דאם אלץ װעט דע־ג״ן צים געב־ױבעױ װידעװאפאל בעל־סה, אויםנװ״ניק. ל״ענען ביבע־ — דאס ױעם םיט דעױ צ־ט װעדן א זעלטנקײט, נא־ יחידי־םנולה װעדץ אנקיםען דע-צו. — אזױ זאגט א ס־אנצ־יז, װאם ז״ן ליטעױאש•־ אוו שפ־אך האלט אזוי אץ דאקםן, אין בםדױ װע-ן אװויםנעװאװםן טױזנשע־, םיליאנען נ־ע ביבעױ. ־אם זאלן ם— שוין זאגן — םיט אינזע־ קלאגעדיקן ״דישן ב־בע־־פאױק אין ם־ם דע־ ״נעװאלדיקעױ םא־אינטפרעםיױוננ אץ ציגעבינדנקײט*, ן,װאש רעױ ״דישעױ ל״פנעד װ״זם א־ױם צו דע־ ״דישע־ ליטעױאטוױ, צום ״דישן בוך? דעױ ײדישע־ לײענע־, די ״דישע ביבליאםעק האט שוין איצט באצ״טנם אװעקנעהױנעט דאם ײדישע ביך אץ דאש ײדישן סאױ־ לאנס־װעזן!